وِیہ بائی سال پہِلاں گُرمِیت دا چھۄٹا بھرا نِمّا جتھے نال ننکاݨے ساہِب گِیا سی۔ ننکاݨے ساہِب گُردُیارے دے مُکھّ گیٹ دے باہر سدا واںگ مُسلماناں دی بھِیڑ اِکّٹھی سی۔ اِدھرۄں گئے سِکھّ لائۄُڈ سپِیکر اُتے آپݨے آئُݨ بارے تے آپݨے پِںڈّاں دے کِسے بںدّے دے باہر آئے ہۄݨ بارے پُچھّ رہے سن۔ باہر کھلۄتی بھِیڑ وِچۄں وی مُسلمان بھرا وکھّۄ-وکھّرے سِکھّ بھراواں نُۄں اُنہاں دے ذِلے تے پِںڈّ دا نام پُچھّ رہے سن۔ گُلام نبی نیں آواذ دِتّی٬ ‘’بھراوۄ! تُہاڈے ’چۄں کۄئی جلںدھّر ذِلے دا ہۄوے؟‘’
نِمّے نیں ہامی بھری تاں اُس نیں پِںڈّ دا ناں پُچھِّیا۔ ’ڈھڈّا‘ سُݨ کے گُلام نبی نیں اُتیجِت ہۄ کے اُس دی باںہ گھُٹّ کے پھڑ لئی۔
‘’کمال ہۄ گِیا‘’, کہِ کے اُس نیں نِمّے نُۄں باہۄں پھڑ کے بھِیڑ تۄں پاسے کر لِیا۔ نانک سِںگھّ دے ناولاں والی مَۄکا-میل دی جُگت ہکِیکت وِچ واپر گئی۔ پِتا تے دادے دا ناں پُچھِّیا تاں جواب سُݨ کے گُلام نبی نیں نِمّے نُۄں لِشکدِییاں اکھّاں نال گہُ نال نِہارِیا۔ اِک چَۄڑی ترل مُسکراہٹ اُس دے ہۄٹھاں اُتے پھَیل گئی۔ اُس نیں اںدّاذا لا کے پُچھِّیا۔
‘’اۄ تُۄں مِیتے تۄں چھۄٹا نِمّا ایں؟‘’
نِمّا ہَیران! اِہ اُس دا جاݨُۄ کِدھرۄں نِکل آئِیا! اُہ تاں پاکِستان بݨن ویلے مساں ڈیڈھ دۄ سال دا سی۔ نِمّے نیں ’ہاں‘ وِچ سِر ہِلائِیا ہی سی کِہ گُلام نبی نیں دۄواں باہواں دا جپھّا مار کے اُس نُۄں ذمِین تۄں چُکّ لِیا۔
‘’اۄ بھلِیا لۄکا! اۄ بھلِیا لۄکا! ربّا تیرے رںگّ نِیارے نیں!’’
گُلام نبی بۄلی جا رِہا سی۔ اُس نُۄں اچنچیت جِویں کۄئی دبِّیا خذانا مِل گِیا سی جِس دی چمک ویکھ کے اُہ چُںدھِّیائِیا گِیا۔ اُہ اُس نُۄں کھِچّ کے دُکان ’تے لَے گِیا۔ مِٹّی دے بھاںڈِیاں وِچ اِک ساپھ تھاں ’تے بِٹھائِیا۔ چاہ تے برفی مںگّوا لئی۔ اُہ اِکلّے اِکلّے جِیء دا ہال پُچھّ رِہا سی۔ دسّ رِہا سی کِہ اُنہاں دا گھر تاں نِمّے ہُراں دے گھر دے نال ہںُّدا سی۔ اَین اُنہاں دے گُیاںڈھ وِچ۔ اُہدی چھۄٹی بھَیݨ فذلاں نِمّے نُۄں کُچھّڑ چُکّ کے کھِڈائُںدی رہی سی٬ آپݨے چھۄٹے بھار خُشِیئے دے نال۔
‘’تَینُۄں تاں فذلاں اجے وی یاد کرکے رۄںدی رہِںدّی اےَ۔‘’
فذلاں ننکاݨے تۄں اٹھّ دس مِیل دُۄر وِیاہی ہۄئی سی۔ گُلام نبی نیں دُکان نُۄں تالا لائِیا تے فذلاں نُۄں دسّݨ اُہدے سہُرِیاں دے پِںڈّ نُۄں تُر پِیا۔
گُردُیارے واپس پرت رہے نِمّے دے دِل-دِماگ وِچ گُلام نبی دا ویروا گھُمّ رِہا سی۔
‘’تُۄں تے کھُشِییا ہاݨی سائۄ۔ پھذلاں اُدۄں اٹھّاں-دساں سالاں دی سی۔ تیری ماں چنّۄ نیں کھیتاں نُۄں جاݨا تاں تَینُۄں ساڈے گھر پھڑا جاݨا۔ پھذلاں نیں تُہانُۄں دۄہاں نُۄں ڈھاکے لائی پھِرناں۔ جدۄں رَۄلِیاں وِچ تیرے وڈیرے سانُۄں کاکی پِںڈّ کَیمپ وِچ چھڈّ گئے تاں پھذلاں رۄئِیا کرے۔ اکھے٬ ‘’مَیں نِمّے نُۄں مِلݨ جاݨَے…۔‘’ اگّۄں کہِر اِہ ہۄئِیا کِہ پاکِستان آئُںدِیاں کھُشِییا بِمار ہۄ کے راہ وِچ ہی مر گِیا تاں پھذلاں نیں دُکھّ آپݨی ہِکّ نال لا لِیا۔ رۄئِیا کرے تے آکھِیا کرے٬ اِک میرا وِیر ربّ نیں کھۄہ لِیا۔ دُۄجا مَیتھۄں وِچھڑ گِیا۔ ربّ ولّۄں کھۄہِیا وِیر تاں مِل نہِیں سکدا۔ میرا وِچھڑِیا وِیر ہی مَینُۄں مِلا دِئۄ!’’
نِمّے نُۄں تاں اِنہاں گلّاں دا پتا ہی نہِیں سی۔ مُسلماناں دے گُیاںڈھی ہۄݨ تے آپسی ساںجھ دِییاں گلّاں تاں اُس نیں سُݨِییاں ہۄئیِیاں سن پر کۄئی اُس واستے اِںج وی لُچھّدا تڑپدا ہۄویگا٬ اُہدے تاں سُپنے وِچ وی چِتّ-خِیال نہِیں سی آئِیا۔
گُلام نبی نیں پھذلاں دے پِںڈّ جا کے دسِّیا کِہ ڈھڈّے تۄں تیرا وِیر نِمّا آئِیا ہَے تاں اُہ اُسے ویلے اُڈّدی ہۄئی آپݨے پتی نُۄں لبھّݨ دَۄڑی۔ اُس دا پتی ٹاںگا واہُںدّا سی۔ ٹاںگا سوارِییاں نال بھرِیا کھڑۄتا سی۔ کہِݨ لگّی٬ ‘’سوارِییاں لاہ دے تے ٹاںگا ہُݨے ننکاݨے نُۄں مۄڑ۔‘’
سوارِییاں ذِد کرن لگِّییاں تاں کہِںدّی ‘’میرا پُتّ آئِیا…سدِییاں دے وِچھۄڑے پِچھّۄں٬ مَیں اُہنُۄں مِلݨَے۔‘’
ننکاݨے پہُںچّ کے پُلِیس نُۄں آکھ کے نِمّے نُۄں گُردُیارے تۄں باہر بُلا لِیا۔ چھم چھم اتھّرُۄ کیردی فذلاں نیں پہِلاں تاں نِمّے نُۄں آپݨے کلیجے نال گھُٹِّیا تے پھِر سڑک ’تے ہی اِک پاسے بَیٹھ کے نِمّے نُۄں آپݨی گۄد وِچ بِٹھا لِیا۔
اِک اجِیب جھاکی سی ویکھݨ والِیاں لئی۔ لمّا-جھمّاں مرد-ماہݨُۄ اِک اَۄرت دی گۄد وِچ بَیٹھا ہۄئِیا۔ نِمّے نُۄں پِیار وی آئِیا۔ سںگّ وی آئی۔ کہِݨ لگّا٬ ‘’بھَیݨ! تَینُۄں بھار نہِیں لگّدا!’’
فذلاں نیں نِمّے دا متھّا چُمِّیا٬ ‘’نہِیں وے! میرے چنّا! مَینُۄں تاں تُۄں اجے وی اۄڈا-کیڈا لگّدا اییں۔ پھُلّاں ورگا۔ میرا نِکّا جِہا چھِںدّا وِیر۔‘’
گُلاب نبی نیں اُٹھائِیا تے اُنہاں نُۄں لَے کے دُکان ’تے آ گِیا۔ فذلاں کۄل پُچھّݨ لئی ہذارا سوال سن۔ نِمّے دے پرِوار بارے٬ آںڈھ-گُیاںڈھ بارے٬ پِںڈّ بارے۔ آپݨِییاں اُس ویلے دِییاں سہیلِییاں بارے۔ تے پھِر اُہ اُنہاں سمِیاں وِچ گُیاچ گئی۔
‘’بھابی چنّۄ نیں تَینُۄں پھڑا جاݨا پر نال پکّی کرنی کِہ تَینُۄں کھاݨ نُۄں کُجھ دِیاں ناں۔ پر مَیں کھُشِیئے نُۄں کھاݨ نُۄں دیݨا تاں تَینُۄں وی دے دیݨا۔ پِچھّۄں تیرا مُۄںہ ساپھ کر دیݨا۔ اِک وار کی ہۄئِیا! مَیں تَینُۄں کھُیا کے ہٹی کِہ بھابی چنّۄ آ گئی۔ تیرا مُۄںہ لِبّڑِیا رہِ گِیا۔ چنّۄ نُۄں پتا لگّ گِیا۔ اِس گلّۄں چنّۄ نیں مَینُۄں کُٹِّیا‘’, پھذلاں اُچّی اُچّی ہسّݨ لگّی۔
نِمّا پِںڈّ آئِیا تاں اُہدِییاں گلّاں سُݨن لئی آںڈھ-گُیاںڈھ ’کٹھّا ہۄ گِیا۔ سبھ نُۄں اُہ پُراݨے دِن یاد آ گئے۔
…‥لائِلپُر نُۄں جاݨ والی مُکھّ سڑک ’تے پُجّݨ لئی کار پِںڈّاں وِچۄں آپݨا رستا تلاشدی تُری جا رہی سی۔ اسِیں اپّر گُگیرا براںچ نہِر اُتۄں گُذرے۔ اِس نہِر نال سبںدھّت ہی سی کُلوںتّ سِںگھّ وِرک دی کہاݨی ’مُردے دی تاکت’۔
پہاڑی کِکّر آم سی تے تہِ چالی سال پہِلاں ساڈے پںجّاب واںگ بںجّر٬ کلّری تے برانی خالی ذمِین وی وِچ وِچ دِکھائی دے رہی سی۔ جِتھے نہِری پاݨی پَیںدا سی٬ اُتھے کݨکاں نِسبتن چںگِّییاں سن۔ کھال وی پکّے کِیتے ہۄئے سن۔ یۄجنابںدّی دے پکھّۄں کھال پکّے کرن والی گلّ وی مَینُۄں چںگّی لگّی۔ کھالاں نُۄں پکّے کرن لئی سرکار اتے کِسان ادھّۄ-ادھّ خرچا کردے ہن۔ اِس خرچے وِچ کھال بݨائُݨ دی لیبر دا خرچا کِسان نیں ادا کرنا ہُںدّا ہَے٬ کِئُںکِہ کھال اُس دے آپݨے کھیتاں نُۄں جاݨا ہُںدّا ہَے٬ اِس لئی سرکاری کرمچاری تے اُہ آپ مِل کے کھال دی اُساری کروائُںدے ہن۔ ناں ہی ماڑا مَیٹِیرِیئل لگّݨ دِںدّے ہن تے ناں ہی گھٹّ۔ کرمچارِییاں نال مِل کے ’وِچۄں کھاݨ دی‘ گُںجّائِش ہی نہِیں رہِںدّی۔ ماڑے کھال بݨوا کے تے رل کے جے اُہ کھاویگا تاں آپݨے پَیرِیں آپ کُہاڑا مار رِہا ہۄویگا۔
کھیتاں وِچ بںدِّیاں دے نال اَۄرتاں وی کمّ کر رہِییاں سن۔
‘’لئۄ جی! آپاں فَیسلاباد والی سڑک ’تے آ پُجّے آں‘’, رائ ساہِب نیں مُکھّ سڑک ’تے کار مۄڑدِیاں آکھِیا تاں پْریم سِںگھّ کہِݨ لگّا٬ ‘’رائ ساہِب! فَیسلاباد ناں آکھۄ میرے لائِلپُر نُۄں۔ اِہنُۄں لائِلپُر ہی رہِݨ دِئۄ۔‘’
اِک پل رُک کے بۄلِیا٬ ‘’سانُۄں پُچھِّیا بگَیر کِئۄں ناں رکھِّیا اِس دا فَیسلاباد؟‘’ بھاوُک آویش وِچ اُہ بھُلّ چُکّا سی کِہ اُہ کی آکھ رِہا ہَے۔ اُہ اِس وییلے دِماغ دی تھاں دِل تۄں بۄل رِہا سی۔ سانُۄں اُس دی اِس بھاوُکتا ’تے لاڈ آ رِہا سی۔ اسِیں اُس دی اجِیب مںگّ اُتے ہسّے کِہ لائِلپُر دا ناں فَیسلاباد رکھّݨ سمیں بھلا اُس نُۄں کِئۄں تے کِویں پُچھِّیا جا سکدا سی! اُس نیں اگّۄں ہسّ کے کِہا٬ ‘’بَیٹھ اُئے گِیانی بُدھّی مںڈّلے دی کَید وِچ٬ ولولے دے دیش ساڈِییاں لگِّییاں نیں یارِییاں۔‘’
انور نیں اُس دا ولولا سمجھ لِیا سی۔ کہِݨ لگّا٬ ‘’ٹۄبھا ٹیک سِںگھّ دا وی ناں بدلݨ لگّے سن۔ ناں بدلݨ تۄں پہِلاں گورنر جِیلانی نیں پِںڈّ دے نام دی توارِیخ پُچھّی تاں پتا لگّا کِہ پہِلِییاں وِچ اِس اِکلوںجّے رستے ’تے اِک ٹۄبھا ہُںدّا سی۔ ٹیک سِںگھّ ناں دا اِک بذُرگ اُتھۄں پاݨی لِیا کے راہگِیراں نُۄں پِلائِیا کردا سی۔ اِںج اِس پِںڈّ دا ناں ٹۄبھا ٹیک سِںگھّ پَے گِیا۔ گورنر جِیلانی نیں کِہا اجِہے تارِیخی نام نُۄں تبدِیل نہِیں کِیتا جا سکدا٬ جِس نال اینی چںگّی یاد جُڑی ہۄئی اے۔‘’
اسِیں پھیر اِک ڈُۄںگھی چُپّ وِچ اُتر گئے۔ گُرمِیت سِںگھّ ڈھڈّا پھِر میرے چیتِیاں ’چ بۄلݨ لگّا:
‘’نِمّا آئِیا٬ اُس نیں نبی تے پھذلاں بارے دسِّیا تاں ساڈا وی جاݨ نُۄں جی کر آئِیا۔ میری اُنہِیں دِنِیں سُۄبا کمیٹی دی مِیٹِںگّ آ گئی۔ مَیں تاں جا ناں سکِیا پر میری گھروالی گئی جتھے نال۔ اُہ پھذلاں لئی شال تے ہۄر چِیذاں لَے کے گئی۔ اُس نیں تُرن لگّی میری گھروالی نُۄں کڑاہ بݨا کے دِتّا۔ پِںڈّ دِییاں گلّاں کر کر رۄںدی رہی۔ اکھے میرا پِںڈّ مَینُۄں سُپنے وِچ وی نہِیں بھُلِّیا۔‘’
‘’اگلی وار میرا وی جی کر آئِیا۔ مَیں چِٹھِّییاں لِکھ دِتِّییاں آئُݨ دِییاں۔ جاݨ لگّا تاں میرے اِک ساتھی ماسٹر نیں آپݨا بذُرگ پِئۄ میرے نال اٹَیچ کر دِتّا۔ بذُرگ اسّی سال دے نیڑے۔ ہتھّ وِچ ڈاںگ پھڑی ہۄئی۔ مَیں ڈراں کِہ ہُݨ مَیں تاں اِہدے نال گُردُیارِیاں ’چ بجھّا رہُۄں پر گڈّی چڑھن-چڑھائُݨ وِچ بُڈھّا ہِمّتی لگّا۔ لاہَۄر اسِیں آپݨے پِںڈّ دے کرم سِںگھّ ڈھڈّا دے جاݨُۄ پرِوار کۄل ٹھہِرے۔ اِہ بہُت امِیر پرِوار سی۔ اُنہاں دی ننکاݨے ساہِب دے بَیںک مَینیجر نال واکپھی سی۔ اُس نُۄں اُنہاں پھۄن وی کر دِتّا تے سانُۄں چِٹھّی وی دے دِتّی۔‘’
‘’ننکاݨے اسِیں ریلوے سٹیشن تۄں اُتر کے جدۄں گُردُیارے ولّ تُرے تاں مَیں دسِّییاں نِشانِییاں مُتابک گُلام نبی دی دُکان ٹۄلݨ لگّا۔ اُہدی دُکان دے اگّے پِپّل ہَے۔ اسِیں وی تاڑدے پئے ساں تے اُہ وی جتھے دے بںدِّیاں ولّ ویکھ رِہا سی۔ سُرمے والِییاں اکھّاں ’تے نذر گئی تاں مَیں گُلام نبی نُۄں پُچھاݨ لِیا۔ مَیں اجے ماڑا جِہا رُکِیا ہی ساں کِہ اُہنے آݨ کے مَینُۄں جپھّی پا لئی۔ کہِںدّا٬ ‘’مِیتا لگّدا ایں؟‘’
اُہ ساتھۄں اُمر وِچ وڈّا ہُںدّا سی۔ مَیں پُچھِّیا٬ ‘’بھَیݨ کِتھّے آ؟‘’ کہِںدّا٬ ‘’سویرے آئۄُگی۔‘’
‘’اگلے دِن فذلاں آئی۔ بڑی اُچّی لمّی داناء ذنانی۔ جپھّی پا کے مِلی۔  اسِیں کچّے بھاںڈِیاں وِچ بہِ گئے۔ کہِݨ لگّی٬ ‘’تیری شکل تیرے پِئۄ نال بڑی مِلدی اے۔ مَیں تاں وِںہّدِیاں پچھاݨ لئی ساں۔‘’
مَیں اُس لئی لِیاںدا سُۄٹ٬ شال٬ چاہ اتے بِںدِّییاں دِتِّییاں تاں آکھݨ لگّی٬ ‘’آہ ویکھ کھاں میری بھابی مَینُۄں دے کے گئی سی پِچھلی واری۔‘’ اُس نیں اُتے لِیا شال وِکھائِیا۔
اسِیں رات نُۄں گُردُیارے نہِیں ساں ٹھہِردے۔ بَیںک مَینیجر نیں سانُۄں بَیںک اُپرلے چُبارے وِچ ٹھہِرا لِیا سی پر رۄٹی اسِیں رات نُۄں گُلام نبی دے گھر ہی کھاںدے۔ اُس رات رۄٹی تۄں پہِلاں نبی مَینُۄں پُچھّدا٬ ‘’ماسٹر! پِیݨی آں؟‘’
مَیں کِہا٬ ‘’تُہاڈے تاں مِلدی نہِیں۔ مِل جُۄ؟‘’
‘’تُۄں ہاں کر۔‘’
اُہ ادھِییا دیسی شراب دا لَے آئِیا۔ اسِیں اُہلے ہۄ کے بَیٹھ کے پِیںدے گلّاں کردے رہے۔ رۄٹی کھاݨ لگّے تاں پھذلاں ساڈے کۄل آئی۔ مَیں پِیار نال آکھِیا٬ ‘’آ بھَیݨ رۄٹی ’کٹھِّیاں کھائیِئے۔‘’
کہِݨ لگّی٬ ‘’وِیر! جے رۄٹی ’کٹھّی کھاݨی سی تاں سانُۄں کڈھّݨا کاہنُۄں سی اُتھۄں۔‘’
میرے اںدّر بۄل رِہا گُرمِیت ڈھڈّا خامۄش ہۄ گِیا۔ اُس نُۄں اُدۄں وی کۄئی گلّ نہِیں سی اہُڑی جدۄں فذلاں نیں اِہ سوال پائِیا سی۔ اِس سوال دا جواب لبھّدِیاں ہی اِک تۄں دۄ مُلک بݨ گئے ہن جۄ اجے وی اِک دُۄجے ولّ تۄپاں تاݨی کھلۄتے سن۔ ’ہِںدُّۄ پاݨی‘ تے ’مُسلمان پاݨی‘ اِک دُۄجے دا خُۄن پِیݨ لئی تِیار-بر-تِیار رہِںدّے سن تے مَۄکا مِلدِیاں دُۄجے دے لہُۄ دا گھُّٹ بھر وی لَیںدے سن۔ جواب تاں پںجّ سَۄ سال پہِلاں ہی لبھّ لِیا سی بابے نانک نیں : ناں ہم ہِںدُّۄ ناں مُسلمان!
پر اسِیں اُس دی سُݨی ہی کدۄں سی! اُہدے چِہرے دے مانو-مُہبّت دے نُۄر ولّ جھات ہی کدۄں ماری سی! اُہدی باݨی وِچلے سچّ نُۄں اکھّاں کھۄلہ کے پڑھِیا ہی کدۄں سی! اسِیں تاں بس شردھا وِچ اکھّاں مُںدّ کے سِیس جھُکا چھڈِّیا سی۔
مَیں آپے تۄں باہر آئِیا تاں ستِنام ماݨک شرارت نال پْریم سِںگھّ نُۄں پُچھّ رِہا سی٬ ‘’سردار جی! تُہاڈے ویلے کۄ-اَیجُۄکیشن ہُںدّی سی؟‘’
‘’ہُںدّی نہِیں سی٬ آپ کر لئیِدی سی!’’ رائ اذِیذ-اُلّا نیں کِہا۔
پْریم سِںگھّ نیں مستی دے آلم وِچ سِر ہِلائِیا جِئۄں جِئۄں لائِلپُر ولّ کار ودھ رہی سی٬ اُہ جِویں اُس پاسِئۄں آئُںدی جنم-بھۄں دی مہِک سُںگھّ کے ہی لٹبَۄرا ہۄئی جا رِہا سی۔ بہُت ہی گمبھِّیر٬ ذِمّیوار وِئکتی سارِییاں سِیاݨپاں بھُلّ کے جُیانی دے مُڈھّلے سالاں وِچ گُیاچ گِیا سی۔
‘’تُسی سامبھۄ آپݨِییاں سِیاݨپاں تے بُدھِّیمانِییاں۔ آپݨِییاں اکلاں اتے اخباراں-کِتاباں۔ گںگّا باہمݨی نُۄں کی پتا جھناں دے آشکاں دے رںگّ-رتّے دِلاں دا۔ گںگّا باہمݨی کی جاݨے میرے پھُلّ جھناں وِچ پاݨے‘’, پْریم سِںگھّ نیں تسلّی دا ڈُۄںگھا ساہ بھرِیا۔
پْریم سِںگھّ دے جنم-بھُۄمی ولّ پْرگٹائے جاںدے پِیار نُۄں ویکھ کے گُرمِیت ڈھڈّے نال گِیا بذُرگ بابا مَینُۄں آکھ رِہَے٬ میری کہاݨی وی سُݨا دے۔ مَیں تاں چالی سال بھُجّدا رِہا ساں آپݨے پِںڈّ نُۄں ویکھݨ لئی۔‘’
بابا لائِلپُر ذِلے دے چکّ نں. 56 دا رہِݨ والا سی۔ جڑھاں والے دے نذدِیک۔ اُہ وی ننکاݨے دے بہانے آپݨے پِںڈّ دے پُراݨے بیلِییاں نُۄں مِلݨ تے جے کِدھرے جُگاڑ بݨ جاوے تاں پِںڈّ دے دِیدار کرن آئِیا سی۔ اُس نیں اِک دۄ مِتّراں نُۄں ننکاݨے پُجّݨ لئی چِٹھِّییاں پائیِیاں سن پر اُنہاں وِچۄں٬ کۄئی وی ننکاݨے نہِیں سی پُجّا۔ جدۄں اُس نیں گُرمِیت دے گِرائیِیاں نُۄں اِںج مِلدِیاں ویکھِیا تاں ترلا لَے کے آکھݨ لگّا٬ ‘’ماسٹر گُرمِیت سِئہاں! جِویں وی ہۄوے میرے پِںڈّ نُۄں میرا ہتھّ لُیا دیہ۔ مَیں پھِر واپس نہِیں جاںدا۔ اُتھے ہی مر جائۄُں۔‘’
بابا بھاوُک ہۄ گِیا۔
وِیذے مُتابک ننکاݨے تۄں باہر جاݨ دی آگِیا نہِیں سی۔ گُرمِیت سِںگھّ نیں جتھے نال گئے افسراں نُۄں پُچھِّیا پر آگِیا ناں مِلی۔ پر بابا تاں گِیا ہی اِسے کمّ سی۔ وار وار آکھے٬ ‘’گُرمِیت سِئہاں! کر کۄئی چارا! تیرا بڑا پُنّ ہۄئۄُ۔‘’
بابا بہُت اُداس سی۔ اِک پُلِیس افسر نیں جتھے دے بںدِّیاں ’چۄں آواذ دے کے پُچھِّیا٬ ‘’تُہاڈے وِچۄں نںگّل سرالے دا ہَے کۄئی؟‘’
گُرمِیت ڈھڈّا کہِݨ لگّا٬ ‘’مَیں جاݨداں نںگّل سرالے نُۄں۔ مَیں الاولپُر پڑھدا رِہاں۔‘’
اُہ افسر وی اُسے پِںڈّ دے اُسے سکُۄل وِچ پڑھدا رِہا سی۔ اُس نیں اُسے ویلے چاہ تے برپھی مںگّوا لئی۔ آپݨے سکُۄل٬ ماسٹراں٬ جماتِییاں اتے اِلاکے دِییاں گلّاں کرن لگّا۔ اُس نُۄں پِگھلِیا ویکھ کے گُرمِیت نیں کِہا٬ ‘’بابا وی اِںج ہی ہئُکے لَیںدا آپݨا پِںڈّ ویکھݨ لئی۔ جے کُجھ ہۄ سکدا ہۄوے۔‘’
ترل ہۄئِیا افسر کہِݨ لگّا٬ ‘’تُسِیں پْرائیِویٹ گڈّی کر لوۄ۔ اوّل تاں کۄئی پُچھّدا نہِیں۔ جے پھڑنگے تاں پھڑ کے پہِلاں ساڈے کۄل ہی لَے کے آئُݨگے٬ اِتھے مَے بَیٹھاں۔‘’
گُرمِیت تے بابا اُڈّدے ہۄئے بَیںک مَینیجر کۄل گئے۔ مَینیجر نیں آپ کار کِرائے ’تے کِیتی تے اُنہاں نال جڑھاں والے نُۄں تُر پِیا۔ گُرمِیت نیں کِہا٬ ‘’بابا پِںڈّ لبھّ لویںگا؟‘’
‘’بھاویں میرِییاں اکھّاں بنّہ دِئۄ تد وی لبھّ لُۄں۔ مَیں پُۄرے چالی سال اِس دھرتی ’تے گُذارے نیں۔ بابے دِییاں اَینکاں ہیٹھاں ترل اکھّاں چمک رہِییاں سن۔
بھاوے رستے بدل چُکّے سن پر پھِر وی اُنہاں پِںڈّ لبھّ ہی لِیا۔ پہِلے ہی گھر کۄل کار رۄک کے بابے دے کِسے پُراݨے جاݨُۄ دا ناں پُچھِّیا تاں گھر دے کہِݨ لگّے٬ ‘’اُہ تاں شُدائی ہۄ گِیا۔‘’
ہۄر پںجّاں چہُں دے ناں لئے۔ اُہ ہَیگے سن۔ بابا گھر ویکھݨ لئی کاہلا سی پر دُیالے آ جُڑی بھِیڑ نیں ٹھںڈھّے دِییاں بۄتلاں مںگّوا لئیِیاں سن۔ پِچھّۄں اُنہاں چاہ وی دھر دِتّی۔ لاگلے پْرائِمری سکُۄل دا ماسٹر باہر آ گِیا۔ اُس بچِّیاں نُۄں چھُٹّی کر دِتّی۔
بچّے٬ بُڈھّے٬ نِیاݨے اِک جلُۄس دی شکل وِچ پِںڈّ دِییاں گلِییاں وِچ ہۄ تُرے۔ پَیلِییاں تۄں سِر ’تے پٹھِّیاں دِییاں پںڈّاں چُکّی آئُںدے۔ کئیِیاں نیں پںڈّاں پاسے رکھّ دِتِّییاں تے نال نال چلّ پئے۔ جِئۄں جِئۄں پتا لگّدا گِیا٬ بابے دے پُراݨے جاݨُۄ وی ساہۄ-ساہ بھجّے آݨ پہُںچّے۔ بچّے تے ذنانِییاں درواذِیاں ’چ آ کھڑۄتے۔
وںڈّ تۄں پہِلاں بابے دا لکّڑ دا کمّ ہُںدّا سی۔ جِس راہے اُہ جا رِہا سی٬ اُس دا کارخانا نیڑے سی۔ لۄک بابے نُۄں رۄک کے سُکھّ-ساںد پُچھّ رہے سن٬ بدۄبدی ٹھںڈھّا پِیا رہے سن۔ تُرے جاںدے بںدِّیاں دِییاں ٹِپّݨِییاں ’چۄں بابے دا کِردار تے وِہار بۄلدا سی۔
‘’اِہ بابا تاں پِںڈّ دا بنّہ ہُںدّا سی ساڈے دا۔‘’
‘’اِہدا لاݨا تے کارۄبار اینا وڈّا سی کِہ سیر تیل بلدا سی اِنہاں دے گھر۔‘’
‘’کِسے دے وِیاہ ہۄوے جاں مرگ؛ اِہنے کدی بالݨ دا پَیسا نہِیں سی لِیا۔‘’
بابے دا اِک ہاݨی اگّۄں جپھّی پا کے مِلِیا تے کہِݨ لگّا٬ ‘’کرم سِئہاں! بھاویں میرے گھر نُۄں ہتھّ ہی لا کے مُڑ آوِیں پر میرے گھر ذرُۄر آ۔‘’
بھِیڑ نُۄں چِیردی اِک ذنانی اگّے آئی۔ اُسنے چِہرے اُتے گھُںڈّ واںگ کپّڑا کر لِیا تے بابے دے پَیرِیں ہتھّ لائِیا۔ گُرمِیت نیں کارن پُچھِّیا تاں کہِݨ لگّی٬ ‘’ساڈا تاں اِہ انّداتا ہَے۔‘’
وںڈّ تۄں پہِلاں اُس اَۄرت دا گھر والا بابے دا شاگِرد بݨ کے اُس تۄں ترکھاݨا کمّ سِکھّدا رِہا سی۔
‘’بِیبی کی ناں سی تیرے گھر والے دا؟‘’
‘’اتا مُہمّد۔‘’
بابے نیں ہتھّلی ڈاںگ مۄڈھے نال لائی۔ دۄہاں ہتھّاں نال اَینکاں دا پھریم ٹھِیک کِیتا تے لِشکدِییاں اکھّاں نال کِہا٬ ‘’کِتھے اےَ اُہ…میرا پُتّ…اُہنُۄں مِلا…۔‘’
پر اتا مُہمّد تاں لائِلپُر کمّ ’تے گِیا ہۄئِیا سی۔ اُس نیں رات نُۄں پرتݨا سی۔
‘’تُۄں اُہنُۄں آکھِیں سویرے مَینُۄں ننکاݨے آ کے مِلے۔ ہتھّ ’چ سۄٹے والا تے اَینکاں والا بںدّا مَیں ہی ہۄئۄں۔‘’
کارخانے جا کے بابا ہسرت بھرِییاں اکھّاں نال چھتّ ’تے آپݨی ہتھِّیں پائے گاڈراں ولّ ویکھݨ لگّا۔ آپݨے ہتھَۄڑے نُۄں پچھاݨ لِیا۔ گھݨ اُہۄ سی۔ بچِّیاں واںگ اُہنُۄں کُچھّڑ چُکّ لِیا۔ آکھے٬ ‘’گُرمِیت سِئہاں٬ اِہنُۄں نال لَے چلِّیئے۔‘’
گھر گِیا تاں وِہڑے وِچلے پِپّل نُۄں جا کے جپھّی پا لئی۔ آکھی جاوے ‘’گُرمِیت سِئہاں! تُۄں ہُݨ مَینُۄں ایتھے ہی رہِݨ دے۔‘’
پر جاݨا تاں پَیݨا ہی سی۔ سارا پِںڈّ باہر تک وِدا کرن آئِیا۔
راتِیں اتا مُہمّد گھر پُجّا تاں گھروالی نیں بابے کرم سِںگھّ بارے دسِّیا۔ اُہ راتِیں ہی گھرۄں تُر پِیا۔ کِسے ٹرکّ ’تے سوار ہۄ کے سویرے تڑھکے ہی ننکاݨے پُجّ گِیا تے بابے کرم سِںگھّ نُۄں لبھّݨ لگّا۔
دِنے نَۄں کُ وجے جدۄں بابا کرم سِںگھّ تے گُرمِیت سِںگھّ ڈھڈّا گُردُیارے دے گیٹ کۄل پُجّے تاں اتا مُہمّد نیں بابے نُۄں دُۄرۄں پچھاݨ لِیا تے بچِّیاں واںگ بھجّ کے اُہدے گل نُۄں چمبّڑ گِیا۔ پُلِیس والِیاں نُۄں اُہدی اِہ ہملاور تیذی خترناک لگّی تے اُنہاں نیں اُس نُۄں ڈںڈّے مارنے شُرُۄ کر دِتّے۔ اُہ بابے دے گل دُیالِئۄں اُہدِییاں باہواں دی کرِںگھّڑی لاہُݨ لگّے۔ اُہ گلوکّڑی دی کسّ پکّی کر گِیا تے ڈںڈّے کھائی گِیا۔
آکھی جاوے٬ ‘’اِںج مَینُۄں میرے پِئۄ نُۄں مِلݨۄں رۄک لوۄگے! لا لۄ ذۄر۔‘’
گُرمِیت سِںگھّ نیں کۄل کھڑۄتے پُلِیس افسراں نُۄں بھجّ کے دسِّیا۔ پُلسِیئے پِچھّے ہٹے تاں ہی اُہنے بابے دے مۄڈھے نالۄں آپݨا سِر پِچھّے کِیتا۔ اُہدے اتھّرُۄیاں نال بابے دا مۄڈھا بھِجّ چُکّا سی۔