ہال ہی وِچّ واپرِییاں تکنالۄجی نال سبںدھِّت اتے وِشو پدھّر دِییاں چار گھٹناواں تۄں گلّ شُرُۄ کردے ہاں۔ اپرَیل٬ 2021 وِچّ چِین نیں دیش دی دُۄجی وڈّی ٹَیکّ کمپّنی الِیبابا نُۄں 21, 000 کرۄڑ رُپئے (بھارت) دے برابر اتے کھاݨ دی اِکّ کمپّنی مِیچُۄیان نُۄں 4, 000 کرۄڑ رُپئے دا جرمانا کِیتا۔

جُۄن وِچّ پھیسبُکّ وِرُدھّ امرِیکا دی پھَیڈرل سرکار اتے 45 راجاں ولّۄں رلھ کے کِیتا کیس ادالت نیں خارج کِیتا۔ اِس نال کمپّنی نُۄں 38, 250 کرۄڑ رُپئے دا لابھ ہۄئِیا۔

جُلائی وِچّ امرِیکا دی جۄء بائیِڈن سرکار نیں وڈِّییاں تکنالۄجی کمپّنِییاں نُۄں نِیںتّرݨ کرن لئی سخت اتے بہُ-پکھّی کانُۄن بݨائے۔

اکتُۄبر وِچّ پھْراںسِس ہِئُگن ناں دی اِکّ دلیر امرِیکن بِیبی نیں پھیسبُکّ اںدّر چلّ رہِییاں پبلِک اتے سرکار وِرۄدھی کاروائیِیاں دا پردا پھاش کِیتا۔ اِنہاں کر کے پھیسبُکّ دا نائۄں بدل کے ’مَیٹا‘ کر دِتّا گِیا ہَے۔

اُپرۄکت گھٹناواں تۄں اجّ دِییاں تکنالۄجِیکل کمپّنِییاں ’بِگّ ٹَیکّ‘ دی اسِیم مائِک سمرتھّا٬ کانُۄنی پہُںچّ اتے سرکاراں نال ٹکّر لَیݨ دی جُرئت دا پتا لگّ جاںدا ہَے۔ پر نال ہی دیشاں دِییاں سرکاراں دی اِنہاں نُۄں نِیںتّرت کرن دی پْرتِیبدھّتا اتے اِس واستے کِیتِییاں جا رہِییاں پُر-ذۄر کۄشِشاں دا وی گِیان ہۄ جاںدا ہَے۔ اِہ وی سپشٹ ہَے کِہ اِنہاں نُۄں نِیںتّرت کرن لئی بݨائِیا ہر سرکاری کانُۄن کمپّنِییاں ولّۄں مہِںگّے وکِیلاں راہِیں وڈِّییاں ادالتاں تک لڑِیا اتے ردّ کروا دِتّا جاںدا ہَے۔ پھِر وی سُہِرد جاݨکار اِنہاں دی اںدّرُۄنی کارج-شَیلی نُۄں جگّ-ذاہِر کرن دی دلیری کر رہے ہن۔

اِہ کمپّنِییاں ناں سِرپھ بیتھاہ امِیر ہی ہۄ رہِییاں ہن سگۄں سرکاری کانُۄناں٬ سماجِک سداچارک اتے نَیتِک کدراں-کِیمتاں دِییاں سِیماواں وی اُلںگھّ رہِییاں ہن۔ سوَے-نِیںتّرݨ دے پکھںڈّ/پردے اۄہلے بیلگام ہۄئیِیاں اِنہاں کمپّنِییاں دا مُکھّ نِشانا مُنافاخۄری ہَے اتے اِس مںتّو لئی اِہ کھپتکاراں نُۄں بے-کِرک ہۄ کے گُمراہ کر رہِییاں ہن۔ اِہ وِچۄلگِرِییاں راہِیں سرکاراں تۄں آپݨی مرذی انُسار کمّ کروا رہِییاں ہن کِئُںکِہ اِہ آپۄ-آپݨے کھیتر دِییاں اِجاریدار ہن جۄ کِسے نوِیں جاں چھۄٹی کمپّنی نُۄں پنپݨ نہِیں دِںدِّییاں۔ اجّ دا کۄئی وی اِنسان بھاویں اُہ کِنّا وی پڑھِیا-لِکھِیا اتے بُدھِّیمان کِئۄں ناں ہۄوے٬ اِنہاں ولّۄں تیذی نال کِیتِییاں جا رہِییاں پر بیلۄڑِییاں کھۄجاں بارے سہی گِیان نہِیں رکھّ سکدا٬ کِئُںکِہ اِہ شاتر کِسم دے بُدھِّیمان-گرُپّاں ولّۄں کِیتِییاں جا رہِییاں ہن۔

سۄشل مِیڈِییا راہِیں سںسّار بھر دے اِنسان آپس وِچّ جاݨکاری٬ وِچار٬ گپّ-شپّ جاں ہۄر انیکاں کِسماں دِییاں من-مرذی دِییاں گلّاں٬ پھۄٹۄیاں جاں وِیڈِیئۄ ادان-پْردان کر سکدے ہن۔ اِس ڈھںگّ نال اِہ کمپّنِییاں جاݨ-بُجھّ کے٬ ہِںسّک اتے اشلِیل گلّاں نُۄں بگَیر کِسے رۄک-ٹۄک دے پْرسارِت کرن وِچّ مدد کردِییاں ہن۔ اِنہاں نیں اِس ترہاں دِییاں تکنِیکاں بݨا رکھِّییاں ہن جِہڑِییاں کِہ ورتݨ والِیاں دے منۄبھاواں تک نُۄں جاݨ سکدِییاں ہن اتے اِنہاں دا نجائِذ پھائِدا اُٹھا رہِییاں ہن۔ اِسے ترہاں آرٹِیپھِیشل اِںٹَیلِیجَیںس اِکلّا ساڈِییاں جَۄباں دا کھاتما کر کے سانُۄں بیرُذگار ہی نہِیں کریگی بلکِہ اِہ ساڈے جِیون نُۄں ارتھہِیݨ بݨا کے سانُۄں دھرتی ’تے بۄجھ بݨا دیویگی۔ اِہ کمپِّئۄُٹر سائِںس٬ جِہڑی سمُچّی تکنالۄجی دا دھُرا ہَے٬ دے انیکاں وِچّۄں سِرپھ دۄ مںدّے اسر ہن۔

اجّ تکنالۄجی دے ہۄر کِسے وی اںگّ دا وِکاس نہِیں ہۄ رِہا سِرپھ اِنہاں دا کمپِّئۄُٹرِیکرن کِیتا جا رِہا ہَے۔ اِس سِسٹم نیں اُپبھۄگتاواد اتے پُۄںجِیواد دے غلبے ہیٹھ دھرتی دے سبھ کُدرتی سْرۄتاں دا پُۄری بیشرمی نال دُرئُپیۄگ کِیتا ہَے۔ گلاسگۄ دی سی. اۄ. پی. 26 کانپھرںسّ وِچّ سںسّار بھر دے چۄٹی دے لِیڈراں ولّۄں اِس بارے پْرگٹائی ڈُۄںگھی چِںتّا اِس اُجاڑے دا پْرتکھّ سبُۄت ہَے۔ اِسدِییاں کھۄجاں دی اںدھّادھُںدّ ورتۄں نال ہۄ رہے نُکسان دا ناں پتا لگدا ہَے اتے ناں ہی اِسدا دا جائِذا لِیا جا سکدا ہَے۔ اِہ اِنسان نُۄں اِنسان تۄں تاں دُۄر کر ہی رہِییاں ہن٬ بلکِہ اِنسان نُۄں آپݨے-آپ تۄں وی دُۄر کر رہِییاں ہن۔ ساڈِییاں شکھسِیئتاں٬ دھارناواں اتے سۄچݨِییاں اُہ نہِیں جۄ اسِیں آپ بݨائُݨِییاں چاہُںدّے ہاں جاں ساڈے ماتا-پِتا اتے ٹِیچر-پْرۄپھَیسر بݨائُݨِییاں چاہُںدّے ہن بلکِہ اُہ ہن جۄ تکنالۄجی ’تے کابذ گرُپّ بݨا رہے ہن۔ اجّ ماپے٬ وِدِّئک ماہر٬ منۄ-وِگِیانی اتے ڈاکٹر اِنہاں گلّاں دا٬ بچِّیاں سݨے سبھ دے بھوِکھّ ’تے پَے رہے مارُۄ اسراں تۄں بہُت چِںتّت ہن۔ اِس نیں منُکھّ دا دھِیان سںسّار اگّے درپیش اسل سمسِّیاواں جِویں کِہ ناں-برابری٬ بھُکھّ-مری آدِ تۄں ہٹا کے اݨ-ہۄئیِیاں سمسِّیاواں ول کر دِتّا ہَے۔

پْرسِدھّ فِلاسفر-اِتِہاسکار اتے تِنّ ’بَیسّٹ-سَیلر‘ کِتاباں دے لیکھک ڈا. یُۄول ہراری انُسار اجّ منُکھّتا نُۄں در-پیش سبھ تۄں بھِیانک تِنّ سمسِّیاواں ہن: نِئۄُکلائی یُدھّ٬ پرِیاورنک تباہی (واتاورݨ پرِورتن تاں اِسدا سِرپھ اِکّ ہِسّا ہَے) اتے تکنالۄجِیکل اُتھل-پُتھل۔ اجّ دی بے-لگام تکنالۄجی نیں اِنہاں تِنّاں سمسِّیاواں نُۄں ہۄر وی گمبھِّیر کر دِتّا ہَے۔

اِنہاں ہالات نیں ساڈے ساہمݨے اِہ سوال کھڑھا کر دِتّا ہَے کِہ اِہ منُکھّ واستے اُپیۄگی ہَے جاں ہانِیکارک؟ اِسدا جواب لبھّݨ واستے اِسدی بھُۄمِکا اتے سںکھّیپ اِتِہاس اُتّے نذرسانی ذرُۄری ہَے۔ ذِکریۄگ ہَے کِہ اِسدا اِتِہاس راجنِیتک٬ سماجِک٬ آرتھِک اتے دھارمِک وِشِیاں دے ساڈے رسمی اِتِہاس تۄں اڈّ کِسم دا ہَے۔ آم دھارنا ہَے کِہ اِتِہاس آپݨے-آپ نُۄں دُہرائُںدا ہَے اتے اسِیں اِس تۄں سیدھ لَے سکدے ہاں۔ پر تکنالۄجی دا اِتِہاس آپݨے-آپ نُۄں دُہرا نہِیں سکدا؛ ہر کاڈھ جاں جُگت اگّے تۄں اگّے وِکست ہُںدّی رہِںدّی ہَے جاں سماں پا کے بے-لۄڑی ہۄ جاںدی ہَے۔ اِس کرکے اسِیں اِس دے اِتِہاس تۄں کۄئی سبک نہِیں سِکھّ سکدے۔ اِس راہِیں پَیدا ہۄئی ہر سمسِّیا نوِیں کِسم دی ہُںدّی ہَے جِسدے ہلّ واستے نوِیں کاڈھ جاں جُگت دی لۄڑ ہُںدّی ہَے۔

منُکھّ نُۄں آدِ کال تۄں ہی آپݨِییاں لۄڑاں مُتابِک نوِییاں کاڈھاں کڈھّݨ دی ذرُۄرت پَیںدی رہی ہَے کِئُںکِہ اِنہاں نُۄں ورت کے اسِیں کِسے ہاسل وستُۄ نُۄں لۄڑِیںدی وستُۄ وِچّ بدل سکدے ہاں جِویں کِہ اناج تۄں رۄٹی٬ کپاہ تۄں پہِنݨ-یۄگ وستر اتے کلّ تۄں بِجلی بݨائُݨ واستے بدلائۄ دی کاروائی دی لۄڑ ہَے۔ کاڈھ کِسے وی اَیسے نویں سںدّ٬ اَۄذار٬ جںتّر جاں وستُۄ نُۄں کِہا جاںدا ہَے جِس نُۄں منُکھّ نیں آپݨے گِیان اتے ہُنر نال آپ بݨائِیا ہۄوے۔ جاں اِہ کۄئی اَیسی نوِیں وِچاردھارا٬ جُگت جاں تکنِیک وی ہۄ سکدی ہَے جۄ اُس ولّۄں سۄچی گئی ہۄوے۔ اِس ترہاں دِییاں کاڈھاں کڈھّݨ, اِنہاں نُۄں ورتݨ دے ہُنر جاں سۄچ-وِچار کرن دِییاں یۄگتاواں نُۄں ہی اسِیں ’تکنالۄجی‘ کہِںدّے ہاں۔ اِس نُۄں وِکست کرن اتے ورتݨ دی پْرتِبھا سِرپھ منُکھّ وِچّ ہی ہَے اتے اُس دی ہۄںد کائِم رکھّݨ اتے ترکّی وِچّ اِسدا بہُت وڈّا یۄگدان رِہا ہَے۔

تکنالۄجی دا مہتّو اِس گلّ تۄں لائِیا جا سکدا ہَے کِہ پُۄرو-اِتِہاسک سمیں دی وںڈّ اِسدے وِکاس واستے ورتے گئے کھݨِجاں دے ادھار ’تے کِیتی گئی ہَے ارتھات پتھّر یُگ٬ کاںسی یُگ٬ لۄہا یُگ اتے کھیتی-باڑی یُگ۔ اِسے ترہاں آدھُنِک یُگ دی سماں-وںڈّ٬ پہِلی اُدیۄگِک کْراںتی٬ دُۄسری٬ تِیسری اتے چَۄتھی اُدیۄگِک کْراںتی انُسار کِیتی گئی ہَے۔ اِہ یُگ 1760 تۄں بھاف اِںجݨ دی کاڈھ نال شُرُۄ ہۄئِیا ہَے اتے ہُݨ چَۄتھی کْراںتی جۄ 2010 تۄں شُرُۄ ہۄئی منّی جاںدی ہَے٬ دا پہِرا ہَے۔

پہِلے سمِیاں وِچّ تکنالۄجی دا وِکاس اڈّ-اڈّ کِتِّیاں دے سدھارن کارِیگراں اتے مِسترِییاں ولۄں چھۄٹے-چھۄٹے کارخانِیاں وِچّ کِیتا جاںدا رِہا ہَے۔ ’لۄڑ‘ مُکھّ سی٬ ’کاڈھ‘ اِس دے ادھِین سی اتے ’لۄڑ کاڈھاں دی ماں ہَے‘ دا امل ورتدا سی۔ پر ہُݨ سِسٹم نُۄں اُلٹا کر کے ’کاڈھ نُۄں لۄڑاں دی ماں‘ بݨا دِتّا ہَے۔ اجّ اِشتِہارباذی دے ذۄر نال اُس چِیذ نُۄں ساڈی ’لۄڑ‘ بݨا دِتّا جاںدا ہَے جۄ اُتپادکاں اتے وپارِییاں واستے ودھّ مُنافے دا سادھن ہۄوے بھاویں جن-سدھارن اتے دھرتی دے واتاورݨ اتے سْرۄتاں واستے کِنّی وی نُکساندائِک ہۄوے۔ اُدیۄگِک کْراںتِییاں تۄں پہِلاں تکنالۄجی سائِںس دی مُتھاج نہِیں سی۔ پر اجّ تکنالۄجی نُۄں سائِںس نال اِنا جۄڑ دِتّا گِیا ہَے کِہ اسِیں دۄہاں نُۄں اِکّ سِکّے دے دۄ پاسے سمجھݨ لگّ گئے ہاں۔ سائِںس وڈّے مُنافاکھۄراں دا ہتھّ-ٹھۄکا بݨ گئی ہَے اتے بے-لۄڑِییاں کھۄجاں راہِیں تکنالۄجی نُۄں گُمراہ کر رہی ہَے۔

پر وِڈمبّنا اِہ وی ہَے کِہ سانُۄں جِیون دے سارے کھیتراں وِچّ ہر کِسم دِییاں سُکھ-سُوِدھاواں نِرںتّر وِکست ہۄ رہی تکنالۄجی کر کے ہی پْراپت ہن۔ اِس تۄں سپشٹ ہَے کِہ تکنالۄجی تاں اِکّ سادھن ہَے٬ اِس نُۄں بُرا کہِݨا اُچِت نہِیں۔ پھرذ کرِیئے کِہ اِکّ کار ہائی-وے ’تے پروانِت سپِیڈ تۄں ودھّ تیذی نال دَۄڑ رہی ہَے۔ اِس وِچّ کسُۄر کار دا نہِیں٬ اُس ڈرائِور دا ہَے جۄ آپݨے وکتی ہُلاس واستے تیذ-رپھتاری دے نُکساناں نُۄں اکھّۄں پرۄکھے کردا ہَے۔ تکنالۄجی رُۄپی کار دا اَیکسلریٹر دبّݨا سَۄکھا وی ہَے اتے ہُلاس-پُۄرن وی پر اِسدے نتِیجے ہمیشا مارُۄ ہُںدّے ہن۔ تکنالۄجی تاں اِکّ سادھن ہَے٬ اِہ چںگّی جا مںدّی نہِیں ہۄ سکدی۔ چںگّا-مںدّا تاں اِسدی کھۄج کر کے اِس نُۄں کھُدگرذ مںتّواں واستے ورتݨ والھا منُکھّ ہَے٬ جِسدِییاں کُدرتی پْروِرتِییاں اۄہی ہن جۄ اجّ تۄں ہذاراں سال پہِلاں سن۔ اِس کر کے اِس نُۄں کُراہے پَیݨ تۄں رۄکݨ دا ڈھںگّ اجّ وی اںکُّش ہَے٬ سکھت نِیںتّرݨ ہَے۔

نِرسںدّیہ نِیںتّرݨ سرکاراں دا پھرذ ہَے٬ پھِر وی اِس وِیاپک سمسِّیا بارے ساڈا جاگرُۄک ہۄݨا وی بہُت ذرُۄری اتے لاہیوںدّ ہَے۔ اِسدے دۄ مںتّو ہن: اِس ترہاں اسِیں سرکاراں ’تے اِس نِیںتّرݨ واستے ذۄر پا سکدے ہاں جِویں کِہ اجّ-کلّہ اِہ لہِر ذۄر پھڑ رہی ہَے۔ دُۄسرا اِس نِیںتّرݨ واستے سرکاراں دا پُر-ذۄر سمرتھن وی کر سکدے ہاں٬ جۄ ساڈا پھرذ ہَے۔ اِس سمسِّیا دا پْربھاو سبھ دے نِجّی جِیون ’تے پَے رِہا ہَے اتے اِکلّا کانُۄن سانُۄں نہِیں بچا سکدا۔ آپݨا سبھ دا تلخ انُبھو ہَے کِہ کِسے مںدّی کاروائی دے سِدھّے جاں اسِدھّے ترہاں ذِمّیوار ناں ہُںدّے ہۄئے وی سانُۄں اُس دے نتِیجے بھُگتݨے پَیںدے ہن اتے اجِہا ہی کیس تکنالۄجی کر کے اُپج رہِییاں سمسِّیاواں دا ہَے۔ اِنہاں دے بُرے سرِیرک٬ مانسِک اتے منۄ-وِگِیانک پْربھاواں بارے ہر رۄذ انیکاں لیکھ اتے کِتاباں چھپ رہِییاں ہن اتے اِنہاں تۄں بچݨ دے ڈھںگّ سُجھائے جا رہے ہن۔ اِنہاں ’تے امل کر کے اسِیں تکنالۄجی تۄں پُۄرا پھائِدا وی اُٹھا سکدے ہاں اتے اِسدے بُرے پْربھاواں تۄں وی بچ سکدے ہاں۔ اُداہرݨ وجۄں کاراں کِنِّییاں اُپیۄگی جںتّر ہن اتے اِنہاں دی سُرکھِّئت ورتۄں واستے سرکاراں نیں انیکاں کانُۄن بݨائے ہۄئے ہن۔ ودھِییا سڑکاں٬ پُلِس دا اِںتذام٬ کاراں بݨائُݨ والھے کارخانِیاں ’تے کںٹّْرۄل اتے گلت چلائُݨ والھِیاں نُۄں سذاواں آدِ۔ اِنہاں سبھ دے باوجُۄد سُرکھِّیا دی وڈّی ذِمّیواری (ساڈی) کار دے ڈرائِور دی ہَے۔ اسِیں ہۄ رہِییاں ماڑِییاں گھٹناواں کر کے کاراں چلائُݨِییاں چھڈّ نہِیں سکدے۔ سار-تتّ اِہ کِہ تکنالۄجی دے ہر مںدّے اسر تۄں اسِیں آپ وی بچݨا ہَے٬ اُس ترہاں جِویں کِہ ہر رۄذ کار چلائُںدے وکت جاں سںسّار دِیاں ہۄر مںدِّیاں ورتارِیاں تۄں بچدے ہاں۔