پْریم سِںگھّ دے خالسا سکُۄل دے اَین ساہمݨا اِلاکا اُہۄ ہی سی جِتھّے پْریم سِںگھّ دا گھر ہُںدّا سی۔ ماڈل ٹائۄُن ناں دا گھُگّ وسّدا اِہ اِلاکا بھاویں کِنّا پھَیل گِیا سی٬ کِنّا ودھیرے گہِ-گچّ وسّ گِیا سی پر پْریم سِںگھّ نُۄں وِشواس سی کِہ سکُۄلۄں نِکلدِیاں ہی تھۄڑھی وِتھّ اُتے بݨِیا آپݨا مکان اُہ پل-چھِݨ وِچ لبھّ لویگا۔ اُہ ساڈے اگّے اگّے کاہلی کاہلی تُرِیا جا رِہا سی۔ کِسے ستھانک واسی نُۄں آپݨے گھر دا اتا-پتا پُچھّݨ دی اُس نُۄں کۄئی لۄڑ نہِیں سی۔
‘’اَیتھے کھالی جگہا ہُںدّی سی۔ مِئُںسپل کمیٹی دے کُیاٹر ہُںدّے سن۔ دۄ ہی تاں گھر بݨے سن اُدۄں۔ اِک ساڈا گھر سی تے اِک ساڈے پِچھواڑے کِسے ہۄر دا۔ ساڈے گھر دے دۄہِیں پاسِیں سڑک لگّدی سی۔ گھر دے متھّے ’تے ’پْریم کاٹیج‘ لِکھِیا ہۄئِیا سی…’’
اُہ وکھِّییاں نال وکھِّییاں جۄڑی کھلۄتے سںگھّݨے مکاناں وِچ ’پْریم-کاٹیج‘ نُۄں تلاشدا تُرِیا جا رِہا سی۔ لۄکاں دی اِک بھِیڑ ساڈے نال نال ہۄ تُری۔ سردار ولۄں آپݨا پُراݨا گھر لبھّݨا اُنہاں لئی دِلچسپی دا کیںدر بݨ گِیا سی۔ لاہَۄر اتے ننکاݨے دے لۄک تاں جتھِیاں نال آئے سِکھّاں نُۄں اکسر ویکھدے رہِںدّے ہن پر لائِلپُرِییاں لئی سِکھّاں نُۄں ویکھݨا وی وِلکھّݨ انُبھو سی۔
پر گلّ تاں شیخُۄپُرے والی ہۄ چلّی سی۔ پْریم سِںگھّ دے من وِچ وسِّیا اُہدے گھر اتے آلے-دُیالے دا نکشا خلت-ملت ہۄ گِیا سی۔ ’گڈّی دا گیئر‘ اڑ گِیا سی۔ اِس لئی ہُݨ ستھانک لۄکاں دی مدد دی لۄڑ سی۔ نَۄجواناں٬ ادھّکھڑاں تے بذُرگاں دی بھِیڑ اُس دی مدد لئی اُلر آئی سی۔ سکُۄل پڑھدے بچّے بچِّییاں سانُۄں کِسے اسمانۄں اُترے لۄکاں واںگ ویکھ رہے سن۔
‘’اِہ کی لبھّدے پھِردے نیں‘’ گھرۄں نِکل کے ہُݨے ہی باہر آئے اِک مُںڈّے نیں آپݨے کِسے ساتھی نُۄں پُچھِّیا جۄ بھِیڑ دے نال نال تُرِیا جا رِہا سی۔
‘’تیرا گھر لبھّدے نیں‘’ دُۄجے نیں شرارت نال آکھِیا تے دۄویں ہتھّ وِچ ہتھّ پا کے بھِیڑ دے نال ہۄ تُرے۔ ساہمݨے درواذے وِچ کھڑۄتی اِک ادھّکھڑ اَۄرت نیں پُچھِّیا٬ ‘’وے کی گلّ اے؟‘’
‘’تیرا گھر لبھّدے نیں‘’ اُنہاں مُںڈِّیاں اُس نال وی شرارت کِیتی۔
پْریم سِںگھّ شیخُۄپُرے واںگ ہی کدی اِس گلی تے کدی اُس گلی وِچ مکان لبھّݨ دے چکّر وِچ پھس گِیا سی۔ دسّݨ والے اُہدِییاں نِشانِییاں مُتابک مکان دی نِشاندیہی کردے اُہ آکھدا٬ ‘’مَیں تاں آپݨے مکان دا درواذا پچھاݨ سکداں٬ اَۄہ خالسا سکُۄل٬ میرے گھرۄں٬ مَیں سِدھّا نِکل کے سکُۄل جاںدا ساں۔‘’
‘’چلۄ اِک وار سکُۄل کۄل چلِّیئے۔ اُتھۄں پھیر واپس آئُںدے ہاں۔ ہِساب لائُںدے آں‥’’ اُہ اگوائی کر رہے ستھانک لۄکاں نُۄں کہِ رِہا سی۔ مَیں اُنہاں نالۄں نِکھڑ کے پِچھّے رہِ  کے لۄکاں نال گلّاں باتاں کرن لگّا٬ اُنہاں دِییاں نِکِّییاں نِکِّییاں پُچھّاں دے اُتر دِںدّا۔ اُنہاں دِییاں گلّاں سُݨدا۔ اُنہاں وِچ کۄئی جلںدھّر دا سی۔ کۄئی نکۄدر دا۔ کۄئی گھرِیالے دا تے کۄئی امبّرسر دا۔
‘’میرا پِئۄ تاں اجّ تک رۄںدا کِہ مَینُۄں میرا جلںدھّر وِکھائۄ۔ ساڈا گھر پکّے باغ کۄل ہُںدّا سی۔‘’
‘’آلی مُہلّا سی جلںدھّر وِچ۔ اُس نُۄں اجّ وی آلی مُہلّا ای کہِںدّے نیں؟ کدی گئے جے آلی مُہلّے؟ کِہۄ جِہا لگدا ہَے ساڈا آلی مُہلّا!’’
‘’سردار جی! سانُۄں وی اۄدھر آ لَیݨ دِیا کرۄ آپݨے پںجّاب ’چ۔ ساڈی تاں جان تڑپھدی ہَے۔‘’
کۄئی آپݨے شہِر٬ کۄئی مُہلّے تے کۄئی گھر دا پتا دسّ کے تے کۄئی کِسے پُراݨے بیلی دا ذِکر کرکے پُچھّدا٬ ‘’سردار جی! سانُۄں جا کے خبر دِئۄ کِہ ساڈے وتن دا کی ہال اے؟ میرا پتا لِکھ لَۄ…’’
مَیں اِک دا پتا لِکھِیا٬ پھِر دُۄجے دا‥۔ تے اِںج کئی پتے لِکھے گئے۔ مَیں اُنہاں نُۄں نِراش نہِیں ساں کرنا چاہُںدّا۔ پتا لِکھائُںدِیاں اُنہاں دے کلیجے نُۄں ٹھںڈھّ پَے رہی سی۔ اُنہاں دِییاں اکھّاں لِشک اُٹھدِییاں۔
مَیں آپسی پِیار اتے سد-بھاونا نال بھرے لۄکاں دی بھِیڑ وِچ کھلۄتا ساں۔
جے.سی. جَیکب ناں دا آدمی دسّ رِہا سی کِہ کِویں رَۄلِیاں وِچ اُنہاں دے ہتھّ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب آ گِیا۔ اُہدے بابے نیں اُس نُۄں سِر ’تے چُکِّیا تے ادب نال گھر لَے گِیا۔ کئی سال اُنہاں نیں ستِکار نال اُس نُۄں سامبھ چھڈِّیا تے پھِر مَۄکا مِلݨ ’تے اُںج ہی ادب نال سِر اُتے چُکّ کے جتھے نال آئے سِںگھّاں کۄل جا کے اُنہاں نُۄں سَۄمپ دِتّا۔
‘’اسِیں چھۄٹے چھۄٹے ہُںدّے ساں۔ بابے واںگ سِر ’تے کپّڑا رکھّ کے گُرُۄ بابے کۄلۄں دُیا مںگِّیا کرنی۔‘’
اُس دے ہتھّ ہُݨ وی ’دُیا‘ لئی اسمان ولّ اُٹھے تے اکھّاں شردھا وِچ مُںدِّییاں گئیِیاں۔
مَینُۄں اِک ہۄر بابے دی کہاݨی یاد آئی۔ پںجّابی کوی کرتار سِںگھّ بلگّݨ دے سبھ تۄں وڈّے لڑکے نیں اِہ سچّی کہاݨی کئی سال پہِلاں سُݨائی سی۔
کرتار سِںگھّ بلگّݨ دے لڑکے دا وِیاہ سی۔ سویرے جںجھّ چڑھنی سی۔ رات دی مہِفِل وِچ شائِر مِتّراں دی بھِیڑ سی٬ ہاسا سی٬ خُشِییاں سن٬ گپّاں سن٬ لتِیفے تے لتِیفا ٹھاہ لتِیفا! وِئںگّمئی تے تِکھّے بۄلاں دے کاٹویں وار سن٬ شِئر سن٬ ہُسن سی٬ لتافت سی۔
‘’سائیِں تاں رہِ گِیا پھِر!’’ وِدھاتا سِںگھّ تِیر نیں اِکدم گلّاں دا رُخ پلٹ دِتّا۔
‘’لگّدا تاں اِںج ہی ہَے۔ آئُݨا ہُںدّا تاں چانݨے چانݨے ہی آ جاݨا سی۔ ہۄ سکدَے وِیذا ناں لگّا ہۄوے۔‘’ بلگّݨ دا جواب سی۔
پھِر اُس نیں آپ ہی آکھِیا٬ ‘’اِنوِیٹیشن کارڈ وِکھا کے وِیذا لگّ تاں جاںدا ہی ہَے…۔‘’
دیش دی وںڈّ ہۄ چُکّی سی پر پُراݨِییاں مُہبّتاں تے دۄستِییاں اجے کھِچّاں ماردِییاں سن۔ مُہبّت دا تُݨکا کدی اِدھرلے تے کدی اُدھرلے شائِر مِتّراں نُۄں ایدھر-اۄدھر کھِچّ لِیاںدا سی۔ ہُݨ وی ساںجھے مِتّر٬ پسرُۄر دے رہِݨ والے سائیِں ہیات پسرُۄری نُۄں یاد کِیتا جا رِہا سی۔
اِس وییلے وی اَین نانک سِںگھّ دے ناولاں والا مَۄکا میل واپرِیا۔ بلگّݨ دِییاں بچِّییاں دَۄڑِییاں آئیِیاں۔
‘’لۄٹے والا چاچا آ گِیا! لۄٹے والا چاچا آ گِیا!’’
اُنہاں دے بۄلاں وِچ خُشی تے سُۄچنا اِکّٹھی سی۔
سائیِں ہیات پسرُۄری پںجّ ویلے نماذ پڑھن والا پکّا نماذی سی۔ بچّے اُس نُۄں جدۄں تۄں سُرت سمبھّالی سی٬ اُدۄں تۄں جاݨدے سن٬ جد کدی اُہ امّْرِتسر بلگّݨ کۄل ٹھہِردا٬ اُہ نال لِیاںدے لۄٹے نال باکائِدا وُذُۄ کردا٬ نماذ پڑھدا۔ بچِّیاں نیں اُس دا نام لۄٹے والا چاچا دھر دِتّا سی۔
‘’اُہنُۄں آکھۄ اُپر آوے مرے مِیانی ’چ۔ ہیٹھاں کی پِیا کردا اے‘’ کِسے نیں مۄہ وِچ بھِجّ کے آکھِیا۔
‘’اُہ درواذے دے باہر کھڑھا اےَ۔ اںدّر نہِیں آئُںدا۔ کہِںدّا٬ ’بھاپے نُۄں آکھۄ سُچّے بھاںڈے ’چ پاݨی لَے کے آوے‘…۔‘’
بچِّییاں نیں دسِّیا تے دُڑںگّے ماردِییاں چلِییاں گئیِیاں۔
بلگّݨ دے نال دۄ چار ہۄر دۄست وی کھڑھے ہۄ گئے۔ اُہ رہسّ جانݨا چاہُںدّے سن کِہ سائیِں درواذا کِئۄں نہِیں لںگھّ رِہا۔
سائیِں درواذے وِچ کھلۄتا سی۔ دُشالے وِچ کۄئی چِیذ لپیٹ کے سِر ’تے رکھّی ہۄئی سی۔ پَیراں تۄں نںگّا سی۔ اُہدے کہِݨ ’تے گڑوی ’چ سُچّا پاݨی لِیاںدا گِیا اتے اُہدے اگّے-اگّے پاݨی ترَۄںکدے اُس دا ’گْرہِ پْرویش‘ کروائِیا۔
اسل وِچ اُس دے سِر اُپر سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی بِیڑ سی۔ تے جدۄں اُہ یاراں دی بھِیڑ وِچ گلوکّڑِییاں دی جکڑ تۄں آذاد ہۄ کے بَیٹھا تاں ’بِیڑ‘ دی کہاݨی اِںج چھۄہ لئی۔
‘’جدۄں مَینُۄں کرتار دا سدّا مِلِیا تاں سۄچِیا آپݨی نُۄںہ لئی کِہڑی کِیمتی سَۄگات لَے کے جاواں۔ مَیں ہۄئِیا مِٹّی دِییاں پِیالِییاں تے کَۄلِییاں بݨا کے ویچݨ والا گرِیب تے فکِیر شائِر۔ میری اینی پائِیا کِتھّے کِہ کِیمتی تۄہفے خرِید سکاں۔ تاں ہی خَیر مَینُۄں دسّ پئی کِہ پسرُۄر تۄں دس باراں کۄہ دی واٹ ’تے کِسے کۄل گُرُۄ مہاراج دی بِیڑ سامبھی پئی ہَے۔ مَیں اُنہاں کۄل گِیا تے گل وِچ پلّا پا کے آپݨا مکسد دسّدِیاں مںگّ کِیتی کِہ جے کِیمت مںگّدے اۄ تاں اُہ لَے لئۄ تے جان مںگّدے اۄ تاں اُہ لَے لئۄ… پر اِہ بِیڑ مَینُۄں بخش دِئۄ۔ اُہ مِہربان لۄک٬ جِنہاں نیں ہُݨ تک اِہ مُتبرک گْرںتھّ ادب نال سامبھ کے رکھِّیا ہۄئِیا سی٬ مَینُۄں کہِݨ لگّے٬ ‘’سائیِں ساہِب! اسِیں ہُݨ تک اِس گْرںتھّ نُۄں اکھّاں نال لا کے سامبھِیا ہۄئِیا ہَے پر متے کۄئی کھُنامی ہۄ جاوے٬ کۄئی کۄتاہی ہۄ جاوے٬ اِس لئی اِس نُۄں آدر نال تُسِیں اُنہاں شردھاواناں کۄل پہُںچّا ہی دِئۄ جِہڑے اِہدی ٹھِیک سمبھّال کر سکݨ…۔‘’
اینی آکھ کے سائیِں نیں پرنے نال مُۄںہ پُۄںجھِیا تے گلّ جاری رکھّی۔
‘’مَیں اُس پِںڈّ تۄں نںگّے پَیرِیں گُرُۄ بابے دی بِیڑ سِر ’تے رکھّ کے پِںڈّ پُجّا…تے ہُݨ نںگّے پَیرِیں سٹیشن تۄں چلّ کے گھر پُجّاں… اِہ کِیمتی تۄہفا مَیں جان تۄں پِیارا سمجھ کے آپݨے نُۄںہ-پُتّ لئی لَے کے آئِیاں۔… کۄئی بھُلّ-چُکّ ہۄ گئی ہۄوے تاں گُرُۄ بابا آپ بخشݨہار ہَے…’’ اُس نیں اُںگلاں دھرتی نال چھُہا کے کنّاں نُۄں لائیِیاں۔ تے مۄڈھے ’تے لٹکائے بُچکے وِچۄں لۄٹا کڈھّ کے کہِݨ لگّا٬ ‘’ٹھہِرۄ! مَیں وُذُۄ کرکے نماذ ادا کر لواں… پھِر مہِپھِل جمائُںدے آں… تے ہاں سچّ٬ کرتار! سویرے جںجھّے چڑھن تۄں پہِلاں میرے پَیرِیں جُتّی پُیا لوِیں! وِیر میرِیا۔‘’
…‥’’کِتھّۄں آئے ہۄ وِیرا؟‘’ ساڈِییاں گلّاں سُݨ رہی اِک چالی پںتّالی سال دی چںگّی دِکھّ والی بِیبی نیں پُچھِّیا تاں اِک شرارتی مُںڈّا کہِںدّا٬ ‘’کی گلّ تُۄں رۄٹی ورجݨی ایں؟‘’
‘’وے کی گلّ! رۄٹی اِنہاں تۄں چںگّی اے۔ مَیں تاں ہُݨے رِشتیداری کڈھّ لَیݨی اے اِنہاں نال۔ اِہ وی پںجّاب دے٬ مَیں وی پںجّاب دی۔ میرے تاں آپݨے نانکے سںدھُّۄ نیں تے بھاء ورِیام وی سںدھُّۄ اے۔ رِشتیداری تاں بݨ گئی ناں آپے ای۔‘’
‘’ہاں بھائی رِشتیداری تاں بݨ گئی‘’, کِسے بذُرگ نیں گمبھِّیرتا نال کِہا۔
‘’ساڈی رِشتیداری تاں مَۄسِیکی دی وی ہَے۔‘’
اِک پل تاں اِس دُۄجی رِشتیداری بارے سُݨ کے مَیں ہَیران ہۄئِیا پر چھیتی ہی گلّ ساف ہۄ گئی۔
‘’میرا بھتِیجا نُسرت پھتہِ الی نال بںسّری وجائُںدا رِہا۔ تُسِیں پی.ٹی.وی. تۄں ’میری پسںدّ‘ ’چ اُس نُۄں ویکھِیا ہۄئۄُ۔ آبِد ہُسَین۔ کھاں ساہِب نتھُّۄ کھاں ساہِب لُدھِیاݨے والے ساڈے وڈّے سن۔‥ مَۄسِیکار تے مَۄسِیکی تاں جۄڑدی ہَے…۔  بںدِّیاں نُۄں … اِس تۄں وڈّا رِشتیدار کَۄݨ ہُںدّا ہَے۔ لتا مںگّیشکر سانُۄں ملکا-اے-ترنّم نُۄر جہاں تۄں کۄئی گھٹّ پِیاری نہِیں۔ مُکیش تے رفی ساہِب نُۄں کَۄݨ نہِیں آپݨا سمجھدا۔‘’
اختر بِیبی ساڈے نال نال تُر پئی۔ سانُۄں ویکھݨ لئی آپݨے مکان دے درواذے وِچ اِک خُۄبسُۄرت اَۄرت کھڑۄتی سی۔
‘’بھا ورِیام! اِہ بںسّری والے مُںڈّے دی ماں ایں۔ میری بھرجائی۔‘’
مَیں اُس دے مُںڈّے دے چںگّا بںسّری وادک ہۄݨ دی اُس نُۄں مُبارک دِتّی تاں اُس نیں مُسکرا کے میری مُبارک کبُۄل کِیتی۔
‘’خَیر مُبارک!’’
اُس دِییاں مۄٹِییاں اکھّاں دے چِیر خُشی بھری مُسکراہٹ نال کھِچّے گئے۔
‘’لبھّ گِیا! لبھّ گِیا! سردار جی دا گھر لبھّ گِیا۔‘’ اِک مُںڈّے نیں خذانا لبھّݨ ورگی خُشی نال سانُۄں دسِّیا۔
جِنہاں گھراں کۄلۄں اسِیں دس وار لںگھّ چُکّے ساں٬ اُنہاں وِچۄں اِک دے درواذے اگّے پْریم سِںگھّ کھلۄتا سی۔
‘’اِہ ساڈے گھر دے پِچھواڑے والی سڑک دا چھۄٹا درواذا ہَے۔ مَیں اِہدی لکّڑ پچھاݨ لئی ہَے۔‘’ اُہ درواذے نُۄں ہتھّ لا لا کے مہِسُۄس کر رِہا سی جِویں درواذا وی اُس واںگ ساہ لَے رِہا ہۄوے۔ جِئُںدا جاگدا…لہُۄ ماس دا اِنسان۔
اِہ مکان٬ جۄ اُنہاں سمِیاں وِچ آدھُنِک ترذ دی بݨی ہۄئی کۄٹھی سی٬ ہُݨ تِنّاں ہِسِّیاں وِچ تکسِیم ہۄ چُکّا سی۔ تِنّاں بھراواں نیں آپݨے پرِوار دِییاں لۄڑاں مُتابک اِس وِچ بہُت ساری ردّۄ-بدل کر دِتّی ہۄئی سی۔ گھر دے پِچھواڑے والے اِس درواذے دے اںدّروار بݨِیا کمرا ڈھہِ گِیا سی جاں ڈھاہ دِتّا گِیا سی تے اجے اِس دی تھاں نواں کمرا اِس کرکے اُسر نہِیں سی سکِیا کِئُںکِہ وِچکارلی ساںجھی کںدھّ دا جھگڑا کھڑھا ہۄ گِیا سی۔ پرِوار دا اِہ مُکدّما ادالت وِچ چلّ رِہا سی۔ بھراواں دا آپس وِچ بۄلچال بںدّ سی۔
گھر دا ساہمݨا پاسا٬ جِتھّے مُکھّ درواذے وِچ وڑدِیاں کھُلّہا براںڈا ہُںدّا سی٬ اُس نُۄں کمرِیاں وِچ تبدِیل کرکے باہر سڑک تک لَے آںدا سی تے اُتھے ’کرِیانا سٹۄر‘ کھُلّہ گِیا سی۔ گھر دے ہی اِک بذُرگ نُۄں جدۄں اِہ نِشانِییاں پْریم سِںگھّ نیں دسِّییاں تاں اُس نیں ہی کِہا٬ ‘’اُہ نکشے تاں بدل گئے٬ پر ویکھ کے پچھاݨ لوۄ… گھر اُہۄ ہی ہَے…۔‘’
‘’درواذا تاں کھۄلہ دِئۄ٬‘’ پْریم سِںگھّ نیں ترلا لِیا۔
پْریم سِںگھّ دے نال ہی بھِیڑ وی اںدّر داخل ہۄ گئی۔ ڈھٹھّے ہۄئے تھاں نُۄں پْریم سِںگھّ ہسرت نال ویکھ کے پُراݨے سمِیاں نُۄں چِتودا رِہا۔
‘’اِہۄ ہی ہَے میرا گھر٬‘’ اُس نیں کںدھّاں پچھاݨدِیاں کِہا۔ اُس نیں گھر دے اِس ہِسّے ’چۄں دُۄجے ساہمݨے ہِسّے وِچ پْرویش کرنا چاہِیا تاں پتا لگّا وںڈّ-وںڈّائی ہۄݨ پِچھّۄں پِچھلے ادھّ وِچ کںدھّ وجّ گئی ہَے۔ گھر دے اگلے ہِسّے وِچ داخل ہۄݨ لئی اُتۄں دی ولھ کے آئُݨا پَیݨا سی۔
‘’اِتھے وی ہِںدُّستان-پاکِستان بݨِیا پھِردَے…’’ مَیں ہسّ کے آکھِیا تاں گھر دی اِک اَۄرت مَینُۄں کہِݨ لگّی٬
‘’اِنہاں نُۄں پُچھّ کے دسّۄ! گھر دی کںدھّ ساںجھی سی کِہ نہِیں۔‘’
اُہ گھر دے اسلی وارس تۄں کانُۄنی نُکتا پُچھّݨا چاہ رہی سی۔
اُپرلی مںذِّل تۄں اِک ذنانی نیں مذاک کِیتا۔ ‘’کی لبھّدے پھِردے اۄ٬ کِتے کُجھ مال تاں نہِیں دبِّیا ہۄئِیا۔‘’
‘’ساڈِییاں یاداں تے ساڈے سُپنے دبّے ہۄئے نیں ایتھے۔‘’
ہئُکا لَے کے پْریم سِںگھّ نیں جُیاب دِتّا تے درواذے نُۄں متھّا ٹیک کے ساہمݨے پاسے تۄں گھر نُۄں ویکھݨ لئی باہر نِکل آئِیا۔ باذار دے اُتۄں دی ول کے جدۄں مین گیٹ اگّے پہُںچّے تاں پْریم سِںگھّ نیں کِہا٬ ‘’ہاں اُہۄ ہَے… پر مَیں تاں براںڈا لبھّدا ساں تے نال کھُلّہا وِہڑا… اُہ تاں سبھ چھتِّیا گِیا ہَے۔‘’
اُہ کاہلی-کاہلی اںدّر داخل ہۄئِیا۔
‘’اِہۄ ہَے…۔ ہاں ایہۄ ہی۔‘’ اُس نیں تھلِّئۄں اُپر جاںدِییاں پَۄڑِییاں نُۄں چھُۄہ کے ویکھِیا۔
‘’پَۄڑِییا دے نال ہی آہ سجّے ہتھّ میرا کمرا ہُںدّا سی۔ ہاں٬ اِہۄ ہی کمرا ہَے۔‘’
اُہ کمرے اںدّر داخل ہۄ گِیا۔
‘’ہاں! ہاں ایہۄ ہی… آہ میری الماری سی کِتاباں والی… اِہۄ ہی… ایتھے ہی نانک سِںگھّ دِییاں تے گُربخش سِںگھّ دِییاں کِتاباں ہُںدِّییاں سن… امّْرِتا پْرِیتم دِییاں۔‘’
الماری والی کںدھّ نال سۄفا ڈٹھّا ہۄئِیا سی تے اُس دے ساہمݨے پلںگھّ وِچھِیا ہۄئِیا سی۔
‘’اَیتھے ہی پلںگھّ ہُںدّا سی میرا٬ اِںج ہی۔ ایتھے ہی مَیں پڑھدا ساں… ایتھے ہی سَۄدا ساں… اِںج ہی پلںگھّ اُتے۔
اُہ پلںگھّ اُتے لیٹ کے اُنہاں سمِیاں وِچ گواچݨا چاہُںدّا سی۔
لیٹ کے اُس نیں متھّے ’تے باںہ رکھّی۔ آپݨے آپ نُۄں سمبھّالݨ دی کۄشِش کرن دے باوجُۄد اُس دی دھاہ نِکل گئی تے اُہ پھُٹّ پھُٹّ کے بچِّیاں واںگ رۄݨ لگّا۔ رۄںدِیاں اُہدا سارا جِسم کمبّ رِہا سی۔ اِک اجِیب دردمںدّ نذارا… دِل نُۄں چھُۄہ لَیݨ والا۔ اُس نُۄں چُپّ کرائُݨ جاں کُجھ کہِݨ دی کِسے وِچ ہِمّت نہِیں سی۔ کۄئی اُتھے ہاذر ہی کدۄں سی! سبھ آپݨے اںدّر ڈُبّ چُکّے سن۔ سبھ دِییاں اکھّاں وِچ ڈُۄںگھا درد سی… اِک پِیڑ بھری خامۄشی۔ پْریم سِںگھّ پھپھک پھپھک کے رۄ رِہا سی۔ اتھّرُۄ راوی چناب دے ٹُٹّے ہۄئے بنّہ واںگ سبھ نُۄں رۄڑھی لِجا رہے سن۔
سماں رُک گِیا سی۔ چھمّ چھمّ ہںجھُّۄ ڈِگّ رہے سن۔ مُۄسلیدھار ورکھا ہۄ رہی سی۔ سبھ درد وِچ بھِجّ رہے سن۔
ہَۄلی ہَۄلی پْریم سِںگھّ دے سرِیر دی کمبّݨی بںدّ ہۄئی۔ ہِچکِییاں رُکِییاں تے اُس نیں آپݨے جِسم نُۄں ڈھِلّا اتے نِسّل ہۄݨ دِتّا۔ اُہ جِسم تۄں مُکّ گئی جان واپس مۄڑن دے آہر وِچ سی۔ پلںگھّ لاگۄں سۄفے ’تے بَیٹھے رائ اذِیذ اُلا نیں پۄلے جِہے پْریم سِںگھّ دا مۄڈھا گھُٹِّیا۔
میرے نذدِیک کھلۄتی اختر بِیبی نیں بھِجِّییاں اکھّاں نال میرے ولّ ویکھِیا تے آپݨے اِک ہتھّ دِییاں اُںگلاں دُۄجے ہتھّ دِییاں اُںگلاں وِچ پھسا کے بڑی ہسرت نال پھُسپھُسائُںدی آواذ وِچ کِہا٬ ‘’آپاں اِک کِئۄں نہِیں ہۄ سکدے!’’
پْریم سِگھ ہَۄسلا کرکے اُٹھِیا تے چَۄکڑی مار کے پلںگھّ ’تے بَیٹھ گِیا۔ اَینک اُتار کے اتھّرُۄیاں نال بھِجّا چِہرا ساف کِیتا تے پھِر ترلا لِیا۔ ‘’مَینُۄں میرے آپݨے نلکے دا پاݨی تاں پِیا دِئۄ۔‘’
بھِیڑ وِچۄں اِک جݨا پاݨی دا گلاس بھر لِیائِیا۔ پْریم سِںگھّ گھُٹّ گھُٹّ کرکے آپݨے گھر دا پاݨی پی رِہا سی۔ اُہدا مُرجھئِیا اںدّر تُڑھک رِہا سی۔
گھر دا سبھ تۄں وڈّا بذُرگ پْریم سِںگھّ نال پلںگھّ ’تے بَیٹھ گِیا۔ اِس گھر اُتے کبذے تۄں لَے کے اُس دی وںڈّ وںڈّائی تے بھراواں اتے اُنہاں دی اَۄلاد دے آپسی ادالتی جھگڑے تک دی کہاݨی سُݨا رِہا سی۔ اِہ وی دسّ رِہا سی کِہ اُہ آپ وی اِس گھر دے اِس ہِسّے وِچ کئی سالاں پِچھّۄں داخل ہۄئِیا ہَے۔ تِنّاں خانداناں دا اِک-دُۄجے نال بۄل چال ہی بںدّ ہَے تاں گھر وِچ آئُݨا جاݨا کاہدا ہۄئِیا!
مَیں گھراں وِچ بݨے دیش تے اُنہاں دِییاں ہدّاں بارے سۄچ رِہا ساں۔ پْریم سِںگھّ اُس بذُرگ نُۄں اُہدی اُمر پُچھّ رِہا سی۔
‘’ہۄئۄُ اِہۄ کۄئی اسّی پچانویں سال۔‘’
اِک نَۄجوان نیں لاگۄں چُٹکی لئی
‘’بابا اُمر دسّدَیں کِہ ٹرکّ دا نمبّر۔‘’
اِک ہاسا چھݨکِیا۔ ماہَۄل دا تݨاء ڈھِلّا ہۄئِیا۔ پْریم سِںگھّ کدی الماری کۄل٬ کدی پلںگھّ اُتے٬ کدی سۄفے کۄل یادگاری پھۄٹۄ کھِچوائُݨ لگّا۔ بھِیڑ وی ساڈے نال پھۄٹۄ کھِچوائُݨ لئی اُتاولی سی۔ کَیمرا میرے ہتھّ وِچ سی۔ اختر بِیبی کہِݨ لگّی٬ ‘’مَیں آپݨے بھا ورِیام نال وی پھۄٹۄ کھِچوائُݨی ہَے۔‘’
کُجھ ہی پلاں دی ساںجھ نیں اُس دے بۄلاں وِچ میرے لئی بھراواں والی اپݨتّ گھُل گئی سی۔
گھر دی سُیاݨی چاہ بݨا لِیائی۔ سارے چاہ پِیݨ لگّے۔ بذُرگ نیں چاہ پِیݨ تۄں ناںہ-نُکّر کِیتی تاں کِسے نیں کِہا٬ ‘’کُڑتّݨ تھُکّ تے چاہ پی…’’
گھر دے اِس ہِسّے والِیاں نال اُہدی نراذگی اِنہاں بۄلاں نال دھُپ گئی تے اُہ وی چاہ دے گھُٹّ بھرن لگّا۔
سُۄرج لگپگ ڈُبّ چلِّیا سی۔ ایتھے ہُݨ کِنّا کُ چِر بَیٹھا جا سکدا سی۔ پردیسِییاں نیں جاݨا ہی جاݨا سی۔ پْریم سِںگھّ٬ جِہڑا گھر لبھّدِیاں گلِییاں وِچ تُردِیاں سبھ تۄں اگّے ہُںدّا سی تے جِس دے کدماں وِچ جواناں والی پھُرتی نذر آئُںدی سی٬ اُہ دۄہاں باہواں دا ذۄر لا کے ہِیء ’تے بھار پا کے مساں ہی پلںگھّ تۄں اُٹھِیا تے مݨ مݨ دے بھارے کدماں نال باہر نُۄں تُرِیا۔ درواذے وِچ کھلۄ کے کمرے نُۄں اِک وار پھِر آپݨِییاں اکھّاں وِچ بھر لَیݨا چاہِیا۔
اُہ ہَۄلی ہَۄلی گھر تۄں وِچھڑ رِہا سی۔ بھاویں ہُݨے ہی ہنیرا اُترن والا سی پر اسِیں کۄئی کاہلی نہِیں ساں کرنا چاہُںدّے۔ مَیں باہر آ کے کھڑۄ گِیا۔ میرے لاگے کھڑۄتا اٹھّ نَۄں سال دا لڑکا مَینُۄں بڑے دھِیان نال ویکھ رِہا سی۔
‘’رات پَے چلّی ہَے۔ اجّ تاں رات ہُݨ تیرے گھر ہی کٹّاںگے… رات سانُۄں رکھّ لئیںگا؟ رۄٹی راٹی کھوائیںگا ناں!’’ مَیں اُس نُۄں چھیڑِیا۔
اُہ میرے اِس سُیال نُۄں گمبھِّیر سمجھدِیاں چھابل گِیا تے بھۄلے-بھاء اُہدے مُۄںہۄں نِکل گِیا٬ ‘’نہِیں۔‘’
‘’جاہ اُئے!’’
بھِیڑ ہسّ پئی۔
لاگے کھڑۄتی اٹھّ دس سال دی اِک بچّی نیں میرا ہتھّ پھڑ لِیا تے لاڈ نال کہِݨ لگّی۔ ‘’اںکّل! تُسِیں بہُت چںگّے اۄ…۔‘’
‘’سچّ!’’ میرا دِل اُچھلِیا تے مَیں اُس دے سِر اُتے پِیار دِںدِّیاں آپݨی نۄٹ بُکّ اُہدے ساہمݨے کر دِتّی۔
‘’اِہ گلّ مَینُۄں لِکھ کے دیہ۔‘’
اُہ نیں خُشخت اُردُۄ اکھّراں وِچ لِکھ دِتّا:
‘’اںکّل آپ بہُت اچھّے ہَیں۔‘’
’انّم‘
اُس دے ہیٹھاں آپݨے دستخت وی کر دِتّے۔
رائ اذِیذ اُلا نیں کار لَے آںدی۔ پْریم سِںگھّ چار چُفیرے نُۄں نِہاردِیاں سبھ نُۄں الوِدا کہِ کے کار دی اگلی سِیٹ اُتے بَیٹھ گِیا۔ انور تے ستنام ماݨک وی کار وِچ بَیٹھ گئے۔ مَیں باہر کھڑۄتی بھِیڑ ولّ ہتھّ ہِلا کے الوِدا آکھی۔ رات رکھّݨ تۄں ناںہ کرن والا لڑکا دَۄڑ کے میرے کۄل آئِیا تے بڑے اُتشاہ نال جاندار آواذ وِچ کہِݨ لگّا٬ ‘’اںکّل! کدی وی پھیر وی آئِئۄ۔‘’
مَیں اُس دی گلّہ پِیار نال تھپتھپائی تے اسِیں کار وِچ بَیٹھ گئے۔