دیش نُۄں آذاد کروائُݨ خاتر ہذاراں دیش واسِییاں نیں کُربانِییاں دے کے اذادی دی بھۄئیں نُۄں سِںجِّیا۔ اذادی دی لڑائی وِچّ 80 پْرتِیشت تۄں ودھّ یۄگدان پںجّابِییاں دا رِہا ہَے۔ بھاویں کِہ بھگت سِںگھّ٬ راجگُرُۄ٬ سُکھدیو٬ اُۄدھم سِںگھّ٬ کرتار سِںگھّ سرابھا اتے لالا لاجپت رائے ورگے شہِیداں دے ناںواں تۄں تاں دیش واسی چںگّی ترہاں واکف ہن پر ہرنام سِںگھّ ٹُںڈِّیلاٹ ورگے غدری جۄدھِیاں ولّۄں دیش دی اذادی لئی گھالی گھالݨا تۄں اُہ ناواکِپھ ہن٬ جِنہاں نیں دیش واسِییاں سِرۄں گُلامی دِییاں ذںجِّیراں لاہُݨ لئی آپݨی ذِںدّگی دے سُنہِری پل دیش دے لیکھے لا دِتّے۔

دیش بھگت غدری ہرنام سِںگھّ ٹُںڈِّیلاٹ دا جنم 26 اکتُۄبر 1884 نُۄں ہُشِیارپُر ذِلہے دے پِںڈّ کۄٹلا نَۄدھ سِںگھّ وِکھے ہۄئِیا سی۔ پِتا سردار گُردِتّ سِںگھّ کھیتِیباڑی دا دھںدّا کردے سن۔ ہرنام سِںگھّ ٹُںڈِّیلاٹ پںجّوِیں جمات تک ہی سِکھِّیا ہاسل کر سکے٬ اُہناں پِںڈّ دے دھرمشالا سکُۄل تۄں ہاسل کِیتی۔ اِس دَۄران اُنہاں اُردُۄ پھارسی اتے گُرمُکھی وِچّ مُہارت ہاسل کر لئی۔ اُہ 28 نومبّر سنّ 1902 وِچّ پِشاور دے پلٹُۄن نمبّر 25 وِچّ اِکّ پھَۄجی وجۄں بھرتی ہۄ گئے۔ دیش بھگتی دا جذبا ہۄݨ کرکے اُہناں نَۄکری چھڈّ دِتّی اتے 12 جُلائی 1906 نُۄں اُہ وَینکُۄور (کَینیڈا) چلے گئے۔ اُس پِچھّۄں اُہ 1909 وِچّ کَیلیپھۄرنِییا (یُۄئَسّئے) چلے گئے٬ جِتھّے اُہناں اَۄریگن راج دے پْرسِدھّ شہِر پۄرٹلَیںڈ کۄل بْردلوِلے دی اِکّ لکّڑ مِل وِچّ کمّ کرنا شُرُۄ کر دِتّا؛ جِتھّے بھارتِییاں نُۄں گُلام سمجھ کے بڑی نفرت کِیتی جاںدی سی۔ اِس ’تے ہرنام سِںگھّ نیں جِیڈی کُمار دے سدّے ’تے 1912 دے شُرُۄ وِچّ پۄرٹلَیںڈ کْراںتِیکارِییاں دی ہۄئی بَیٹھک وِچّ ہِسّا لِیا اتے ہِںدّۄستانی مذدُۄراں دا اِکّ سںگّٹھن بݨائِیا۔ اِسدا ناں ’ہِںدّی اَیسۄسِیئیشن آپھ دی پَیسیپھِک کۄسٹ‘ رکھِّیا۔ اِسدی پلیٹھی بَیٹھک 31 مارچ 1913 نُۄں بْرَیڈلوِلے وِچّ ہۄئی؛ جِس وِچّ ہرنام سِںگھّ نُۄں ستھانک شاکھا دا سکتّر چُݨِیا گِیا۔ اِس مگرۄں 31 دسمبّر نُۄں سَیکرامَیںٹۄ (امرِیکا) وِچّ ٹُںڈِّیلاٹ دی کیںدری کارجکارنی لئی چۄݨ کِیتی گئی۔ اپرَیل 1914 نُۄں لالا ہردِیال دے امرِیکا وِچّۄں کڈھّے جاݨ پِچھّۄں پھراںسِسکۄ وِچّ پارٹی دے مُکھّ دپھتر یُگاںتر آشرم وِچّ اِسدے کمّ دی پُنر وںڈّ کِیتی گئی تاں غدری ہرنام سِںگھّ ٹُںڈِّیلاٹ نُۄں گدر پرچے دا سمپّادک چُݨِیا گِیا۔ جدۄں 1914 وِچّ اِںگلَیںڈ پہِلے وِشو یُدھّ سمیں جرمنی نال یُدھّ وِچّ اُلجھِیا ہۄئِیا سی تاں ماسٹر اُۄدھم سِںگھّ کسیل نیں گدر پارٹی دے کارکُناں نُۄں پھَۄجی سِکھلائی دیݨی شُرُۄ کر دِتّی۔

ہِیرا سِںگھّ درد آپݨی کِتاب ’جِیون دیش بھگت بابا ہرنام سِںگھّ ٹُںڈِّیلاٹ‘ وِچّ لِکھدے ہن کِہ 5 جُلائی 1914 نُۄں کرتار سِںگھّ سرابھا اتے پْرِتھوی سِںگھّ آذاد ولّۄں بمبّ بݨائُݨ دے اِکّ سپھل تجربے تۄں بائد ہرنام سِںگھّ دا سجّا ہتھّ باںہ تۄں وکھّ ہۄ گِیا٬ جِسدے سِٹّے وجۄں اُسدی سجّی باںہ کُۄہݨی تۄں کٹّݨی پئی۔ اِس پِچھّۄں ساتھِییاں نیں ہرنام سِںگھّ دا ناں ٹُںڈِّیلاٹ رکھّ دِتّا۔ سنّ 1914 جِہڑے غدری آگُۄ اَیسّ اَیسّ کۄرِییا جہاذ راہِیں کلکتّے ولّۄں بھارت پہُںچّے سن٬ اُنہاں نُۄں بںدّرگاہ ’تے ہی گْرِفتار کر لِیا گِیا٬ مِںٹّگُمری اتے مُلتان دِییاں کیںدری جیلہاں وِچّ کَید کرن دے ہُکم دِتّے گئے۔ ہرنام سِںگھّ اکتُۄبر دے اںتّ وِچّ مشِیما مارُۄ جہاذ راہِیں کۄلمبّۄ راہِیں 24 دسمبّر نُۄں بھارت اتے پھِر پںجّاب وِچّ داکھل ہۄئِیا۔ اِتھّے اُنہاں گدر پارٹی ولّۄں پِشاور٬ راولپِںڈّی اتے نَۄشہِرا چھائُݨِییاں وِچّ پھَۄجی سِپاہِییاں دے دستِیاں نال رابتا کائِم کِیتا۔ گدر اںدّۄلن نُۄں اسپھل کرن لئی اںگّریذ ہکُۄمت نیں کِرپال سِںگھّ مادھۄکے ناں دے گدّار نُۄں پارٹی وِچّ جاسُۄس بݨا کے بھیج دِتّا٬ جِسنے گدر پارٹی دی ساری جاݨکاری پُلِس اپھسر لِیاکت کھاں نُۄں دیݨی شُرُۄ کر دِتّی۔ اِس نال بہُت سارے غدری پھڑے گئے۔ ہرنام سِںگھّ ٹُںڈِّیلاٹ٬ کرتار سِںگھّ سرابھا تے جگت سِںگھّ سُرسِںگھّ کُجھ دِناں لئی افگانِستان ولّ چلے گئے۔

2 مارچ 1915 نُۄں ٹُںڈِّیلاٹ٬ کرتار سِںگھّ سرابھا اتے جگت سِںگھّ غدر دے اسپھل ہۄݨ مگرۄں شاہپُر ذِلہے دے بِلاسپُر چکّ نمبّر-5 دے اِکّ پھارم اُتّے اِکّ پھَۄجی پَینشنر رجِںدّر سِںگھّ کۄل ٹھہِرن لئی آ پہُںچّے۔ غدار کِرپال سِںگھّ نیں بُلّہیوال تھاݨے وِچّ گدرِییاں دے آئُݨ دی سُۄہ دے کے ہرنام سِںگھّ ٹُںڈِّیلاٹ اتے اُسدے دۄ ساتھِییاں نُۄں گْرِفتار کروا دِتّا۔ ہرنام سِںگھّ اُتّے لاہَۄر ساذِش تہِت مُکدّما چلائِیا گِیا۔ ڈِپھَیںس اَیڈ اِںڈِییا اَیکٹ 1914 تہِت وِشیش ٹْرِبِئۄُنل راہِیں 26 اپرَیل 1915 نُۄں کرِیب 81 گدرِییاں ’تے مُکدّما شُرُۄ ہۄئِیا۔ ہرنام سِںگھّ ٹُںڈِّیلاٹ سݨے 24 نُۄں مَۄت دی سذا سُݨائی گئی۔ گدرِییاں ولّۄں مُکدّمے دی پَیروی کر رہے وکِیل رگھُۄناتھ سہائے نیں 24 گدرِییاں نُۄں پھاںسی دی سذا دا مُدّا وائِسرائے کَۄںسل کۄل اُٹھائِیا۔ کَۄںسل دے مَیںڈیٹ سر الی اِمام دے کانُۄنی پَیںتڑِیا دی نذرسانی تۄں بائد بھارت دے وائِسرائے چارلس ہارڈِںگّ نیں آپݨے تَۄر ’تے اِنہاں وِچّۄں 17 جݨِیا دی مَۄت دی سذا نُۄں اُمر کَید وِچّ بدل دِتّا۔ اِنہاں وِچّ ہرنام سِںگھّ ٹُںڈِّیلاٹ وی شامل سی۔ ہرنام سِںگھّ ٹُںڈِّیلاٹ نیں 6 ورہے اںڈّیمان دی جیلہ وِچّ گُذارے اتے باکی دے 9 ورہے مدراس٬ پُݨے٬ مُمبّئی اتے مِںٹّگُمری دِییاں جیلہاں وِچّ بتِیت کِیتے۔ سنّ 1930 وِچّ جیلہ تۄں رِہاء ہُںدِّیاں ہی غدری ہرنام سِںگھّ ٹُںڈِّیلاٹ کِرتی کِسان پارٹی اتے کمِئۄُنِسٹ پارٹی وِچّ شامل ہۄ گئے تے اذادی وِچّ ہِسّا لَیݨۄ ناں رُکے٬ جِس لئی آپ نُۄں مُڑ کئی وار جیلہ جاݨا پِیا۔ اِس دَۄران اُہ اںڈّیمان٬ مدراس٬ پُۄنا٬ مُمبّئی اتے مِںٹّگُمری آدِ جیلہاں وِچّ رہے اتے سنّ 1945 نُۄں جیلہ تۄں باہر آئے۔ اںتّ 15 اگست 1947 نُۄں آپ دی گھالݨا سِرے چڑھی اتے اںگّریذاں نیں بھارت نُۄں چھڈّ دِتّا تے دیش آذاد ہۄ گِیا۔

اذادی دے 15 سالاں پِچھّۄں 18 ستمبّر 1962 نُۄں 78 ورہِیاں دی اُمر بھۄگ کے بھارت دا اِہ مہان اذادی گھُلاٹِییا ساتھۄں سدا لئی رُخست ہۄ گِیا۔