‘’ہُݨ آپاں سیف آں۔ لاہَۄر آ گِئَے۔ لَے بئی٬ اِچھّراں باذار دے باہر کار رۄکِیں۔ سُلیکھا نالے آپ شَۄپِںگّ کر لویگی تے نالے مَینُۄں بچِّیاں واستے سُۄٹ خرِید دِئۄُ۔‘’ جگتار نیں تسلّی نال کِہا۔
اِچھّراں بذار دے باہر گڈّی کھڑھی کرکے اسِیں باہر نِکلے تاں کاراں دی پارکِںگّ لئی پَیسے اُگراہُݨ والا آدمی ساڈے کۄل آئِیا۔ اسِیں اجے جیب نُۄں ہتھّ لا ہی رہے ساں کِہ ڈرائیِور نیں سانُۄں پُۄرے ہکّ نال کِہا٬ ‘’نہِیں٬ پَیسے نہِیں دیݨے۔‘’
پارکِںگّ پھِیس لَیݨ والا بںدّا پُچھّدِییاں نجراں نال ڈرائیِور ولّ ویکھݨ لگّا۔
‘’جاہ! پَیسے پُۄسے کۄئی نہِیں مِلݨے۔‘’ ڈرائیِور نیں اُس دی منشا بھامپ کے کِہا۔
‘’کِئۄں٬ مِلݨے کِئۄں نہِیں؟‘’ اُس نیں تھۄڑھا رُکھّا ہۄ کے پُچھِّیا۔
اسِیں پَیسے دیݨے چاہے تاں ڈرائیِور نیں پُۄرے ادھِکار نال ہتھّ ودھا کے سانُۄں رۄکدِیاں تے اُس نُۄں سُݨائُںدِیاں کِہا٬ ‘’تںُۄّ پَیسے لَے کے ویکھ… تَینُۄں دِسدا نہِیں اِہ کِیہدی کار اےَ؟…تںُۄّ لاہَۄر ’چ رہِݨا وی اےَ کِہ نہِیں؟‘’
ڈرائیِور اںںّدّرۄں اُہدے مالک ’نوائے وکت‘ دے مُکھّ کالم-نوِیس اباس اتہر دی پتّرکاری تاکت بۄل رہی سی۔ اگلا ڈھَیلا جِہا ہۄ کے پَیر ملدا پِچھّے نُۄں تُر پِیا۔
دِن دا پِچھلا پہِر۔ لمّا تے تںگّ اِچھّراں باذار لۄکاں دی خُش رںگّ بھِیڑ وِچ ہۄر بھِیڑا ہۄ گِیا لگّدا سی۔ گھرۄں بݨ پھبّ کے نِکلِییاں خُۄبسُۄرت لاہَۄرناں متابِییاں واںگ جگ رہِییاں سن۔ کِتے کِتے ہی بُرکے والی اَۄرت دِس رہی سی٬ نہِیں تاں ساڈے اِدھرلے پںجّاب واںگ ہی اَۄرتاں بیجھِجک تے سوَے-بھرۄسے نال شہِر وِچ گھُمّدِییاں دِکھائی دِںدِّییاں سن۔ ننکاݨے ولّ جاںدِیاں کھیتاں وِچ مرداں دے برابر کمّ کردِییاں اَۄرتاں وی نذر آئُںدِییاں سن۔ اَۄرت لئی پردے ’چ رہِݨ والا اِسلامِک نیم ڈھِلّا ہُںدّا دِس رِہا سی۔ پِچھلے دِنِیں رات نُۄں تُر کے فلَیٹِیذ ہۄٹل تۄں شاہتاج ہۄٹل نُۄں جاںدِیاں ادھّی رات تۄں پِچھۄں کُڑِییاں دی اِک ٹۄلی نیں ساڈے ساتھِییاں نُۄں ویکھ کے آپݨی کار رۄک لئی سی تے کار چلائُݨ والی کُڑی نیں ہۄر گلّاں تۄں بِناں اِہ وی پُچھِّیا سی٬ ‘’اںکّل! مَیں اِںگلَیںڈ تۄں آئی ہاں۔ کِسے فِلم بݨائُݨ دے چکّر ’چ۔ ساڈے تاں ایتھے اَۄرت بڑی گھُٹّݨ وِچ ہَے٬ تُہاڈے کِہۄ جِہے ہالات نیں؟‘’
آذادی نال ادھّی رات نُۄں گھںُّم رِہا جاں آپݨے کمّ-کار تۄں واپس پرت رِہا کُڑِییاں دا ٹۄلا ’اَۄرت دی گھُٹّݨ’ دی گلّ کر رِہا سی تاں ٹھِیک ہی ہۄویگا۔ پاکِستان ٹَیلِیوِیذن تۄں اکسر اِہۄ جِہے دْرِش ویکھݨ نُۄں مِل جاںدے رہے نیں جِنہاں وِچ پیںڈُۄ اِلاکِیاں وِچ اتے وِشیش تَۄر اُتے سِںدھّ اتے سرہدّی سُۄبے وِچ وڈیرِیاں دی تاناشاہی تے اَۄرت دی ترسیۄگ ستھِتی دا چِتّر اُلِیکِیا مِلدا ہَے۔
اِک وار سۄہݨ سِںگھّ سِیتل نیں میرے نال گلّاں کردِیاں دسِّیا٬ دۄ سِکھّ سردار مُہمّد الی جِناہ نُۄں مِلݨ گئے۔ جِناہ نیں سرداراں نُۄں سِگار پیش کِیتے تاں سرداراں نیں رںجّ وِچ کِہا٬ ‘’جِناہ ساہِب! تُہانُۄں پتا نہِیں کِہ سِکھّ سِگرٹ نہِیں پِیںدے؟‘’
جِناہ نیں بڑے تہمّل نال جواب دِتّا٬ ‘’مَیں جاݨداں کِہ سِکھّ سِگرٹ نہِیں پِیںدے پر مَیں اِہ وی جاݨداں کِہ بہُتے امِیر دا تے بہُتے غرِیب دا کدی کۄئی دھرم نہِیں ہُںدّا۔‘
اِس گلّ وِچ بڑی ڈںُۄّگھی ہکِیکت لُکی ہۄئی ہَے۔ بہُتے سداچارک جاں دھارمِک نیم وِدھان مدھّ ورگ جاں نِمن-مدھّ ورگ دُیارا ہی پْرچارے پرسارے جاںدے ہن تے اُہۄ ورگ ہی اِنہاں نیماں انُسار جِیون جِئۄُݨ دی ابھِلاشا رکھّدا ہَے۔ امِیر ورگ کۄل تاں پَیسے دی تاکت اُنہاں نُۄں ذِںدّگی دِییاں وِبھِنّ خُشِییاں نُۄں مانݨ لئی ہُلاردی رہِںدّی ہَے۔ ذِںدّگی نُۄں ’رُۄہ‘ نال جِیݨ لئی اُہ ستھاپت نَیتِک تے دھارمِک بںدھّن تۄڑ دِںدّے ہن کِئُںکِہ اُس تاکتور دھِر نُۄں کِسے دے تائنے-مِہݨِیاں دی کۄئی پْرواہ نہِیں ہُںدّی۔ اُہ تاں ’جوانی کملی راج ہَے چُۄچکے دا تے کِسے دی کی پرواہ مَینُۄں‘ دے کتھن مُتابک بیپْرواہ رہِںدّے ہن۔ دُۄجے پاسے نِمن شیْرݨِییاں واستے رۄذی-رۄٹی دِییاں رۄذ-مرہا دِییاں ذرُۄرتاں ہی اُنہاں دی وڈّی مجبُۄری ہُںدِّییاں ہن تے اِنہاں مجبُۄرِییاں کارن وڈّے نیم وِدھان پالݨے اُنہاں لئی وی مُشکل ہُںدّے ہن۔ کھیتاں وِچ نںگّے مُۄںہ کمّ کردِییاں تے لاہَۄر دے امِیر باذاراں وِچ گھُمّ رہِییاں اَۄرتاں اِنہاں شیْرݨِییاں نال ہی سبںدھّ رکھّݨ والِییاں سن۔
سُلیکھا جگتار واستے وکھّ وکھّ دُکاناں تۄں سُۄٹاں دا کپّڑا پسںدّ کر رہی سی۔ مَیں تے رگھبِیر سِںگھّ اِک کَیسیٹاں والی دُکان تۄں کَیسیٹاں خرِیدݨ لئی اگّے ہۄئے اتے اُس نُۄں پاکِستانی گائِکاں دِییاں چںگِّییاں کَیسیٹاں دِکھائُݨ لئی کِہا۔ دُکاندار نیں ساڈے اگّے اُنہاں نویں گائِکاں دِییاں کَیسِٹاں رکھّ دِتِّییاں جۄ ساڈے مُلک دے نویں گائِکاں واںگ ’پَۄپ سںگِّیت‘ گائُݨ تے نچّݨ-ٹپّݨ دے شَۄکِین ہن۔ گائِکی دا اِہ پْردُۄشݨ اُدھر وی پھَیل رِہا ہَے تے سںگِّیت شۄر وِچ ڈُبّدا جا رِہا ہَے۔ مَیں اُس نُۄں مہِدی ہسن٬ غُلام الی٬ اِکبال بانۄ٬ آبِدا پْروِین٬ تسوّر کھانُم٬ فرِیدا کھانُم تے مُسرّت نذِیر دِییاں کَیسیٹاں دیݨ لئی آکھِیا۔ اُہنے کَیسیٹاں دے چِݨے امبّاراں نُۄں ہیٹھاں تۄں اُتے نذر مار کے ویکھِیا۔ اُنہاں دی اُتھّل-پُتھّل کِیتی پر مَینُۄں لگّا کِہ اُہ سِرف ساڈے اگّے ’سچّا‘ ہۄݨ لئی ہی کر رِہا ہَے۔
‘’مَینُۄں لگدَے٬ تیرے کۄل اِہ ہَے نہِیں۔‘’
‘’ہاں جی٬ اِہ کَیسیٹاں تُہانُۄں ایتھۄں نہِیں مِلݨِییاں۔ کِتِئۄں ہۄر ٹرائی کر ویکھۄ۔‘’
کپّڑا خرِیدݨ تۄں پِچھّۄں اسِیں انارکلی باذار ’چ وی گئے تے ہۄر تھائیِں وی پر اِہ گائِک مساں ہی سانُۄں اِک دُکان تۄں لبھّ سکے۔ اُس نیں وی اِنہاں وِچۄں کُجھ کَیسیٹاں کِسے ہۄر دُکان تۄں مںگّوا کے دِتِّییاں۔ سُر تے سںگِّیت دے شہِنشاہ اِنہاں گائِکاں دی مارکِیٹ وِچ اینی گھٹّ مںگّ ویکھ کے لاہَۄرِییاں دے بدل رہے سںگِّیتک سُیاداں دی سُۄہ وی مِل گئی۔
لاہَۄر وِچ اجّ آخری شام ہۄݨ کرکے اسِیں وکھّ وکھّ باذاراں وِچ گھُمّ رہے ساں تے لۄڑ جۄگِییاں چِیذاں-وستاں وی کھرِید رہے ساں۔ کُجھ ڈرائی فرُۄٹ خرِیدݨ لئی اسِیں اِک دۄ دُکاناں تۄں ٹرائی کرکے جدۄں اِک وڈّی دُکان ’تے گئے تاں دُکان دے کائۄُںٹر ’تے بَیٹھے مالک نیں نَۄکر مُںڈِّیاں نُۄں گِرِییاں٬ کاجُۄ٬ میوے٬ پِستا تے ہۄر چِیذاں دا سانُۄں سُیاد وِکھائُݨ لئی کِہا۔ ریٹ پُچھّݨ ’تے اُس نیں وی بھاویں لگپگ دُۄجِییاں دُکاناں جِنّا ہی دسِّیا تے شائِد اِہ ٹھِیک ہی سی کِئُںکِہ پہِلے دُکاندار نیں وی گھٹا کے ہی مُلّ دسِّیا ہۄویگا پر اُس دا اِہ کہِݨا من نُۄں جھُۄݨ گِیا٬ ‘’سردار جی! تُہاتھۄں ودھّ لا ای نہِیں سکدے۔ لئۄ٬ تُسِیں سُیاد تاں ویکھۄ۔ کھائۄ ناں٬ اِنہاں دا کۄئی پَیسا نہِیں لگدا۔‘’ اُس نیں ہسّ کے آکھِیا٬ ‘’اَیداں کھاںدے کھاںدے بھاویں ساری دُکان کھا جائۄ٬ میرے دھنّ بھاگ ہۄݨگے۔ کھائۄ ناں٬ کھائۄ وی بادشاہۄ!’’
اسِیں اِک ادھّا میوا پھڑ کے ہۄر چُکݨۄں جھِجک رہے ساں پر اُس دا اںدّرلا من ڈُلّہِیا ہۄئِیا سی٬ ‘’تُسِیں کِہڑا ساڈے کۄل رۄذ-رۄذ آئُݨَے۔ تُسِیں مہِمان اۄ ساڈے۔‘’
’مہِمان‘ شبد اِک اجِہی چابی سی جِس نال مناں وِچلی مُہبّت دے بںدّ تالے کھُلّہ رہے سن۔ اسِیں لاہَۄرِییاں دے اِس پِیار دی چھہِبر وِچ بھِجّے پئے ساں۔ ڈا. جگتار کۄل تاں اجِہِییاں کئی یاداں سامبھِییاں پئیِیاں سن۔
اِک وار جگتار راولپِںڈّی تۄں گُجرات نُۄں جا رِہا سی۔ اُنہاں راہ وِچ آپݨی ٹَیکسی رۄکی۔ ڈرائیِور نُۄں چاہ دی تلب سی۔ جگتار دا ساتھی تے ڈرائیِور دُکان اںدّر بَیٹھے کُجھ کھا رہے سن تے جگتار دُکان دے باہر کُرسی اُتے بَیٹھا سڑک ’تے آئُںدے جاںدے واہناں دی رَۄݨک ویکھ  رِہا سی۔ اچانک اِک وڈّی لمّی کالے رںگّ دی کار اُس کۄل آ کھڑۄتی تے اُس وِچۄں اِک خُۄبسُۄرت مُٹِیار اُتر کے جگتار کۄل آئی تے بڑے سنیہ نال کۄمل سور وِچ کہِݨ لگّی٬ ‘’تُسِیں نہِیں کُجھ کھا پی رہے؟‘’
‘’ذرُۄرت نہِیں سی٬ میرے ساتھی کھا پی رہے نیں۔‘’
‘’پلِیذ! تُسِیں ذرُۄُۄر کُجھ لوۄ تے اُس واستے پَیسے کھرچݨ وِچ مَینُۄں خُشی تے سکُۄن مِلیگا۔ تُسِیں ساڈے مہِمان اۄ۔… پلِیذ کُجھ تاں لوۄ! مَیں راولپِںڈّی جا رہی ہاں۔ جے آپاں اُتھے مِلدے تاں مَیں تُہانُۄں ذرُۄر آپݨے گھر لَے کے جاںدی تے آپݨے اِنہاں ہتھّاں نال کھاݨا بݨا کے کھُیائُںدی۔‘’ اُس نیں گۄرے لمّے ہتھّ ہوا وِچ پھَیلائے تے پھِر اُہ آپݨے ہتھّ دِییاں پتلِییاں اُںگلاں چھے-ستّ سال دے آپݨے کۄل کھڑۄتے سۄہݨے پُتّ دے سِر دے والاں وِچ پھیرن لگّی۔
جگتار نیں اُس ولۄں پْرگٹائے سنیہ لئی دھنّواد کِیتا پر اُس نیں رۄکدِیاں رۄکدِیاں وی کۄک دِییاں بۄتلاں تے کھاݨ دا کُجھ سامان مںگّوا لِیا۔ ‘’نہِیں کُجھ تاں لَیݨا ہی پویگا۔ مَیں رُکی ہی اِس واستے ہاں۔‘’
تُرن لگّی تاں آپݨے بچّے نُۄں کہِݨ لگّی٬ ‘’بیٹا! اپنے مامُۄ جان کۄ سلام کرۄ…۔‘’
بچّے نیں سِر جھُکا کے مُسکرائُںدِیاں٬ ‘’مامُۄ جان سلاما لیکم‘’ آکھِیا تاں جگتار دا آپا سرشارِیا گِیا۔
اُس بِیبی نیں جگتار دے ساتھِییاں دا وی بِل ادا کرکے کار وِچ بَیٹھݨ تۄں پہِلاں جگتار نُۄں کِہا٬ ‘’اچھّا! بھائی جان…خُدا ہافِذ۔‘’
‘’ربّ تَینُۄں سُکھی رکھّۄ! بھَیݨ میرِیئے‘’ جگتار نیں کِہا۔ من نُۄں جھُۄݨ جاݨ والے غذل دے شیئر ورگی اُہ بِیبی کار وِچ بَیٹھ کے تاں چلی گئی پر جگتار دے من وِچ اجّ تک بَیٹھی ہۄئی سی۔
پْرۄ. مۄہن سِںگھّ نیں تاں ربّ بارے کِہا سی پر مَینُۄں لگّدا سی اِہ بںدّا ہی سبھ تۄں وڈّی ’بُجھارت‘ اتے ’گۄرکھدھںدّا‘ ہَے۔ اِس دے ’پیچ‘ کھۄلݨے سَۄکھے نہِیں۔
ہۄٹل پہُںچّے تاں اباس اتہر ’شاہ جی‘ دا اِک دۄست اَیکسائیِذ اتے ٹَیکسیشن وِبھاگ دا اِک بہُت وڈّا افسر نَۄکر نُۄں اِک تھَیلا چُکوا کے ساڈے کمرے وِچ آئِیا۔ شاہ جی بارے پُچھّݨ لگّا۔ شاہ جی اخبار دے کِسے رُجھیویں کرکے اجے نہِیں سی آئِیا۔ جِنّا سماں ہۄ گِیا سی٬ شائِد ہُݨ آ ہی ناں سکے٬ اِہ سۄچ کے اُہ افسر کہِںدّا٬ ‘’ہۄر کُجھ سیوا میرے لائِک ہۄوے تاں دسّۄ۔‘’ اُہ گرمجۄشی نال ہتھّ مِلا کے وِدا ہۄئِیا تاں مَیں مُسکرائُںدِیاں جگتار ولّ ویکھِیا تے تھَیلے وِچ جھات پائی۔ وِدیشی وِسکی دی مہِںگّی بۄتل جگتار دے ہتھّاں-بُلّہاں دی چھۄہ اُڈِیک رہی سی۔
کانفرںسّ تۄں پِچھلے دِناں دا ہۄٹل دا رہِݨ تے کھاݨ-پِیݨ دا خرچا ڈَیلِیگیٹاں نیں آپ کرنا سی۔ اِہ ہۄٹل شاہ جی دے داماد دا سی۔ شاہ جی نیں ساڈے کمرے دا سارا خرچا آپݨے ذِمّے لِیا ہۄئِیا سی۔ اُس نیں اِس سبںدھّی سِدھّا تاں جگتار نُۄں کُجھ نہِیں سی کِہا پر ہۄٹل دے کرمچارِییاں ولۄں سانُۄں اِس دا سںکّیت مِل گِیا سی۔ جگتار دا تاں ’شاہ جی‘ ’تے ہکّ سی پر میرا تاں کۄئی ہکّ نہِیں سی۔ مَیں جگتار نُۄں کِہا کِہ اُہ میرے بِلّ بارے گلّ کر لوے۔ اُس نیں اُسے ویلے کائۄُںٹر ’تے پھۄن مِلائِیا تاں اگّۄں جواب آئِیا٬ ‘’سردار جی! کِئۄں شرمِںدِّیاں کر رہے اۄ٬ اِہ کَیسی مہِمان نواذی ہۄئی کِہ اِک تۄں پَیسا لَے لئیِئے تے اِک تۄں ناں…, تُسِیں دسّۄ کی بھیجِیئے؟‘’
‘’اُہ نہِیں منّدے بھائی۔‘’ جگتار نیں ہسّدِیاں فۄن رکھّ دِتّا۔
مَیں جگتار نال رل کے گۄرکھدھںدّا بݨے اِنسان دے پیچ کھۄلہݨ دا یتن کرن لگّا۔ اِس دا اِک پْرتِینِدھ نمُۄنا شاہ جی وی سی۔ شاہ جی جگتار اُتے آپݨی مُہبّت لُٹا رِہا سی تے اُہدی اخبار ڈٹ کے اِس کانفرںسّ دے وِرُدھّ لِکھ رہی سی۔ اِک دِن شاہتاج ہۄٹل دا مالک تے شاہ جی دا داماد آپݨے کَیبِن وِچ جگتار تے مَینُۄں چاہ پِیائُںدا آکھ رِہا سی٬ ‘’مَیں تاں شاہ جی نُۄں آکھِئَے٬ کاہنُۄں اِہ کھپّ پُیائُݨ ڈہے اۄ٬ چھڈّۄ پرہاں۔‘’
کِیا دۄ-رںگّی سی۔ اِس کانفرںسّ دے بہانے دۄ وِچھڑے دۄست٬ جگتار تے شاہ جی آپس وِچ مِلے سن پر شاہ جی دی اخبار تے شائِد شاہ جی وی سمُچّے تَۄر ’تے اِس مِلݨی (کانپھرںسّ) دی مُخالفت کر رہے سن۔
جگتار اِک ہۄر دِلچسپ گلّ سُݨا رِہا سی۔ بلُۄ-سٹار اپریشن وییلے اباس اتہر ’شاہ جی‘ کِسے باہرلے مُلک وِچ سی۔ اُہ آپݨے دۄ سِکھّ دۄستاں تے اِک ہِںدُّۄ دۄست نال بَیٹھا شراب پی رِہا سی۔ جدۄں یاراں وِچ بلُۄ-سٹار اپریشن دی چرچا چلّی تاں اباس اتہر آپݨے سِکھّ دۄستاں نُۄں پِیار دی گالھ کڈھّ کے کہِݨ لگّا٬ ‘’اُئے ماں دِئۄ کھسمۄں سِکھّۄ! مر جائۄ‥ کرۄ کُجھ۔‘’
‘’کی کرِیئے؟‘’ اُنہاں پردیس بَیٹھِیاں نیں آپݨی بیبسی پْرگٹائی٬ تاں کہِںدّا٬ ‘’اُئے! ہۄر کُجھ نہِیں کر سکدے تاں آہ مُکیش نُۄں ہی مار دِئۄ۔‘’
‘’کِئۄں مَینُۄں کِئۄں؟‘’ ہسّدِیاں ہۄئِیاں پریشانی وِچ مُکیش نیں پُچھِّیا٬ ‘’میرا کی کسُۄر ہَے؟‘’
‘’تیرا اینا کسُۄر تھۄڑھا کِہ تُۄں ہِںدُّۄیاں دے گھر جمِّئَں؟‘’
اینی کہِ کے شاہ نیں مُکیش نُۄں جپھّی وِچ گھُٹّ لِیا۔
ایہ کیہی گلوکّڑی سی جِس وِچ ’مَۄت والا کسّ‘ وی سی تے اپݨتّ دی خُشبُۄ وی سی۔ مُکیش ’گراہِییاں ساںجھِییاں تے پِیالِییاں ساںجھِییاں والا‘ اُس دا جِگری دۄست وی سی پر ’مارن دے یۄگ‘ وی سی!
بںدِّیا! تیرا وی کُجھ پتا نہِیں لگّدا!!
نفرتاں تے وںڈِّییاں دے ماہَۄل وِچ ہۄئی تربِیئت نیں ساڈے اںدّر دھُر کِدھرے تِکھّے کںڈِّیاں والا بھکھّڑا بِیج دِتّا سی۔ مُہبّت دے پھُلّ تے کںڈِّیالا بھکھّڑا ساڈے اںدّر لاگۄ لاگ اُگے ہۄئے سن۔ کدی تِکھِّییاں سُۄلاں سِر چُکّ کھڑۄہںدِییاں سن تے کدی کدی سُۄہا گُلاب سُۄلاں اُتۄں سِر اُچّا کر کے جھُۄمݨ لگّ پَیںدا سی۔ دیش دی وںڈّ تۄں پہِلاں وی اِہ سُۄلاں تے پھُلّ نال نال سن پر پِچھّۄں سُۄلاں ہۄر تِکھِّییاں تے اُچِّییاں ہۄ گئیِیاں سن٬ اݨگِݨت۔ پر پھُلّ وِچارے وِرلے ٹاویں لِیرۄ-لِیر پتِّییاں نال سُۄلاں دی بھِیڑ وِچۄں اُچّا اُٹھّݨا چاہ رہے سن۔ سُۄلاں اُنہاں ولّ ویکھ کے ہسّدِییاں سن٬ مذاک کردِییاں سن پر سِر اُٹھا کے کھِڑݨا مہِکݨا پھُلّاں دا دستُۄر سی!
کانفرںسّ ختم ہۄ گئی سی۔ اسِیں وی سوییر والی گڈّی ’تے تُر جاݨا سی۔ مَیں مںجّے ’تے لیٹِیا ہۄئِیا بھارت-پاکِہ سبںدھّاں اتے اِس تۄں وی ودھّ بُجھارت تے گۄرکھدھںدّا بݨے بںدّے دے پیچ کھۄلہݨے چاہ رِہا ساں پر کۄئی چارا نہِیں سی چلّ رِہا۔ میرا اںدّر جِویں جام ہۄ گِیا سی۔ فلَیٹِیذ ہۄٹل دے کانفرںسّ ہال وِچ بَینر میری چیتنا وِچ لِشکے:
* جںگّ تباہی٬ تتّی لُۄ٬ پِیار مُہبّت ہَے خُشبُۄ
* ہِںدّ-پاکِہ لئی کھری نِیامت
یاری دۄستی رہے سلامت
* پںجّابی بۄلی بڑی پِیاری
اذلۄں ساڈی ساںجھیداری۔
مَیں اذلۄں جُڑی ساںجھ نُۄں ہِکّ نال لا کے سَۄݨ دی کۄشِش کرن لگّا کِئُںکِہ سویرے چھے وجے تک لاہَۄر ریلوے سٹیشن ’تے پُجّ کے گڈّی وی پھڑنی سی پر نِیںد نہِیں سی آ رہی۔ میرے وڈیرِیاں دا پِںڈّ بھڈاݨا مَینُۄں مِہݨا مار رِہا سی٬ ‘’اُئے نِمۄہِیا! آپݨے پُرکھِیاں دی اِس مِٹّی نُۄں مِلے بِناں ہی پرت چلِّئَں۔ اِسے مِٹّی وِچ تیرے اُنہاں وڈّے وڈیرے٬ میرے پُتّراں دی راکھ کھِلّری ہۄئی ہَے۔ اُہ اِسے مِٹّی ’چۄں جمّے بِنسے سن تے تُۄں وی تاں اِسے ہی مِٹّی ’چۄ اُگمِیا ایں… تے آپݨی ماں-مِٹّی نُۄں مِلے بِناں واپس چلا جائیںگا؟‘’
مَیں اِک ہئُکا لَے کے آپݨے پِںڈّ تۄں مُیافی مںگّی تے اِک ہۄر بںدّا گۄرکھدھںدّا بݨ کے میرِییاں اکھّاں اگّے آ کھلۄتا۔ بھارت آئے اِلِیاس گھُمّݨ نیں اِہ جاݨ کے کِہ میرا جدّی پِںڈّ بھڈاݨا٬ ذِلہا لاہَۄر وِچ ہَے٬ اُس پِںڈّ دے اِک مُسلمان ذِمِیںدار دی گلّ سُݨائی سی۔ اِہ مُسلمان٬ پاکِستان بݨن تۄں پہِلاں سِکھّ ہُںدّا سی پر جان ’تے ذمِین دے مۄہ سدکا اُس نیں ہِںدُّستان جاݨ دی تھاں آپݨے پِںڈّ رہِݨا ہی پْروان کر لِیا۔ اِلِیاس گھُمّݨ جدۄں اُس نُۄں مِلِیا تاں اُہ بُڈھاپے دی اوستھا وِچ پریشانی دے دِن گُذار رِہا سی۔ اُس دِییاں تِنّ دھِییاں کدۄں دِییاں وِیاہ دی اُمر لںگھّا کے اُمر دی ڈھلاݨ تکّ پُجّ چُکِّییاں سن پر اُس نیں اُنہاں دا وِیاہ نہِیں سی کِیتا۔ اِسے پریشانی وِچ بہُتا سماں مسِیت وِچ بَیٹھا رہِںدّا۔ نماذ ادا کردا رہِںدّا تے الّہا دا ناں لَیںدا رہِںدّا۔ جدۄں اِلِیاس نیں اُس نُۄں دسِّیا کِہ اُس دے سِکھّ پِچھۄکڑ کرکے ہی اِلِیاس نیں اُس نُۄں مِلݨا چاہِیا ہَے تاں اُس نیں آپݨی ڈُۄںگھی چُپّ تۄڑ دِتّی تے اپݨتّ بھاو نال اِلِیاس نال گلّاں کرن لگّا۔
‘’تُہانُۄں اُہ آپݨا پِچھّا یاد کرکے کِویں مہِسُۄس ہُںدّا ہَے؟‘’
اِلِیاس گھُمّݨ دا سوال سُݨ کے اُہ خامۄش ہۄ گِیا تے آپݨے اںدّر ڈُۄںگھا اُتر گِیا۔ پھِر اُس نیں رُک رُک کے کِہا٬ ‘’تُۄں وی گُردُیارِیاں بارے لِکھدا اے٬ سِکھّاں نال تے گُرُۄیاں نال تَینُۄں وی پِیار اے۔‘’
اُہ گلّاں کردا کردا پھِر چُپّ ہۄ گِیا٬ ‘’تُۄں آپݨا ہی پُتّ بھتِیجا ایں۔ سچّی پُچھّدَیں تاں اُہ دِن نہِیں اُۄ بھُلّدے۔ مَیں آپݨی جنم-ذمِین تاں ناں چھڈّی پر مَیں بہُت کُجھ گُیا لِیا۔ مَیں آپݨا جنم وی گُیا لِیا۔‘’
اُس نیں گلے وِچ آئِیا تھُکّ اںدّر لںگھّائِیا٬ ‘’میرِییاں دھِییاں اجے تک پِئۄ دے بُۄہے اُتے بَیٹھِییاں۔ مَیں اُنہاں دے وِیاہ نہِیں کر سکِیا۔ مَیں اُنہاں نُۄں مُسلماناں دے گھرِیں کِویں وِیاہ دِیاں۔‘’
اکھّاں وِچ پاݨی لئی اُہ بذُرگ ذِمِیںدار لۄٹا پھڑ کے وُذُۄ کرن تُر گِیا تاں کِہ نماذ ادا کر سکے۔
واہ اُئے بںدِّیا! گۄرکھ دھںدِّیا!
دِل درِیا سمُںدّرۄں ڈُۄںگھے کَۄݨ دِلاں دِییاں جاݨے!
مَیں کَۄݨ وِچارا ہاں٬ بںدّے دے دِل نُۄں سمجھݨ والا!۔