سبھنی تھائیِں اِکّۄ خبر دی ہی چرچا سی اتے اُسے کھبر نُۄں آپݨے اںدّر رِڑکدا ترسیم جد گھر پہُںچِّیا تاں آم دی ترہاں ٹی.وی.مُۄہرے بَیٹھی اُس دی اٹھّ-سالا دھی گُرنِیت اتے چار-سالا پُتّر سُمِیت نیں رلوِیں آواذ وِچّ کِہا٬ “ساسری `کال٬ ڈَیڈی۔” ’ساسری `کال‘ دا جواب دِتّے بِنہا گُرنِیت ولّ کْرۄدھ نال ویکھدے ہۄئے ترسیم نیں کِہا٬ “ٹی.وی.مُۄہرے بہِ جِیا کر سکُۄلۄں آئُݨ سار٬ نالے جُیاک نُۄں سِکھا اِہ پُٹھِّییاں آدتاں۔” اتے پھِر اُہ بچِّیاں نال سۄپھے `تے بَیٹھی آپݨی ماں اتے چاہ بنائُݨ لئی سٹۄو کۄل کھڑھی آپݨی پتنی مندِیپ ولّ واری-واری ویکھ کے بۄلِیا٬ “تُسِیں وی ناں ہٹائِیا کرۄ ایہناں نُۄں۔” ترسیم دی ماں نیں ساکھِییاں دی کِتاب `چۄں دھِیان ہٹا کے ترسیم ولّ ویکھِیا اتے پھِر آپݨا دھِیان کِتاب ولّ کر لِیا۔ مندِیپ نیں ترسیم دی چڑھی گھُۄری نُۄں تکّ کے آپݨا دھِیان اُبالے کھا رہی چاہ ولّ کر لِیا۔ آپݨی لںچّ-کِٹّ نُۄں کِچن-کائۄُںٹر `تے پٹکا کے ترسیم واشرُۄم وِچّ وڑھ کے ٹائِلٹ `تے بَیٹھ گِیا۔

جے اُس دا مُۄڈ اِس ترہاں دا ناں ہُںدّا تاں اُس نیں کمّ تۄں مُڑ کے بچِّیاں وِچّ بَیٹھی آپݨی ماں دے گۄڈِیں ہتھّ لائُݨا سی پھِر گُرنِیت دے سِر `تے ہتھّ رکھّݨ تۄں بائد سُمِیت نُۄں آپݨے نال گھُٹّدِیاں مندِیپ ولّ ویکھݨا سی۔ چھے کُ مہِینے پہِلاں ترسیم نیں اِکّ ریڈِیئۄ پْرۄگرام `تے سُݨِیا سی کِہ بچِّیاں نُۄں اُپدیش دیݨ نالۄں اُنہاں نُۄں رۄل-ماڈل بݨ کے وِکھائۄ تاں بچِّیاں اُپّر جِیادا اسر کردا ہَے۔ اُدۄں تۄں ترسیم آپݨی ماں دے گۄڈِیں ہتھّ لائُݨ لگِّیا سی۔ کُجھّ دِناں بائد اُس نیں گُرنِیت نُۄں کِہا سی٬ “ویکھِیا٬ جدۄں مَیں باہرۄں آئُݨَے آپݨی ماں دے پَیرِیں ہتھّ لائُݨَے٬ تُۄں وی جدۄں اسِیں باہرۄں آئیِئے ’ساسری `کال‘ بُلائِیا کر۔” پھِر گُرنِیت دی دیکھا-داکھی سُمِیت وی باہرۄں آئِیاں تۄں ’ساسری `کال‘ بُلائُݨ لگّا سی۔

پر جے ترسیم دے دِماگ وِچّ کۄئی کھلبلی مچّی ہُںدّی تاں اُہ ٹائِلٹ سِیٹ `تے جا بَیٹھدا۔ اُتھّے بَیٹھ کے اُہ سمسِّیا نُۄں رِڑکدا۔

ٹائِلٹ سِیٹ `تے بَیٹھے ترسیم نُۄں لگّا جِویں بچِّیاں نیں ٹی.وی.دی آواذ اُچّی کر دِتّی ہۄوے۔ پھِر اُس نُۄں لگّا جِویں اُہ رَۄلا پا رہے ہۄݨ۔ اُس دا جِیء کِیتا کِہ اُٹھّ کے دۄہاں دے اِکّ-اِکّ جڑ آوے۔ اُس نیں کچِیچی وٹّی اتے اُچّی آواذ وِچّ کِہا٬ “آواں باہر؟ کِویں رَۄلا پائِئَے۔”

“کدۄں رَۄلا پائُݨے آں ڈَیڈی٬” گُرنِیت دی اُچّی آواذ آئی۔

“ویکھ کِویں بۄلدی اےَ۔ دسّاں پتا کِویں وڈِّیاں نال گلّ کرِیدِیئَے٬” ترسیم کڑکوِیں آواذ وِچّ بۄلِیا۔

“کۄئی رَۄلا-رپّا نی پائُںدے کاکا٬ آپس `چ کھیڈݨ لگّے آ۔ جے آہنَیں تاں باہر لَے جانی آں۔ پتا نی کی ہۄ جاںدَے تَینُۄں کدے-کدے٬” ماں دی آواذ اُس دے کنّی پئی۔ ’ماں وِگاڑُۄ ایہنُۄں‘ سۄچ کے اُس نُۄں آپݨی ماں `تے کْرۄدھ آئِیا۔ پر اُہ کُجھّ بۄلِیا ناں۔ ’مَینُۄں کہِںدّی اےَ بئی پتا نی کی ہۄ جاںدَے٬ اۄہ بۄلدی نی دِسّدی بئی کِویں ہِیںجردی اےَ۔ پتا نی سالا کی بنݨَے٬ ہُݨے ای اکھّاں وِکھائُںدی اےَ٬ وڈّی ہۄ کے پتا نی کی رںگّ لائۄُ۔‘

ترسیم دی نِگہا شِیشے ولّ گئی۔ اُس نُۄں لگّا جِویں گُرنِیت اِکّ-دم وڈّی ہۄ گئی ہۄوے۔ اُس دے اںدّر اِکّ چِیس اُٹھّی۔ پھِر ترسیم نُۄں لگّا جِویں گُرنِیت کِسے گۄرے مُںڈّے دے ہتھّ وِچّ ہتھّ پائی کِتے جا رہی ہۄوے۔ اتے اُہ لۄکاں تۄں نذراں بچا رِہا ہۄوے۔ اِہ سۄچ کے ترسیم ڈر نال کمبّ گِیا۔ ترسیم دے اںدّرۄں اِکّ ہائُکا نِکلِیا۔ اُس نیں سِر جھٹکِیا اتے آپݨا دھِیان شِیشے تۄں ہٹا لِیا۔ پھِر اُس نیں سۄچِیا٬ ’جے پتا ہُںدّا تاں پہِلاں ای ٹَیسٹ-ٹُسٹ کروا لَیںدے۔ ہُݨ جِنّاں چِر وڈّی ہۄ کے وِیاہی نی جاںدی٬ سُۄلی ٹںگّے رہاںگے۔‘ سۄچدے ترسیم دی نِگہا اچانک ٹائِلٹ ساہمݨے ٹںگّے شِیشے نال ٹکرائی۔ شِیشے `تے کْرۄدھ کڈھّدا اُہ بُڑبڑائِیا٬ “بھَیݨ دا گھڑُکّ” اتے اُس نیں آپݨی نِگہا شِیشے تۄں پاسے کر لئی۔ اُس نُۄں مندِیپ `تے کھِجھ آئی۔ ’سیہلِییاں پُٹّݨ بہِ جاںدی سی ساہمݨے۔ اَیں نی ویںہدی بئی کُڑی وڈّی ہۄ گئی اےَ۔‘

اِہ شِیشا ترسیم نیں آپ ہی اِتھّے ٹںگِّیا سی۔ اِکّ دِن جد بَیڈّرُۄم `چ بَیٹھی مندِیپ آپݨے بھروٹّے سوار رہی سی تاں ترسیم کھِجھ کے بۄلِیا سی٬ “آہ ہی کُجھّ سِکھائیںگی جواکڑی نُۄں۔ ڈۄر بھیڑ لِیا کر جدۄں ایہۄ جا کُچھ کرنا ہُںدَّے۔”

“سَۄری٬ مَیں ڈۄر بںدّ کرنا بھُلّ گئی۔ پلِیذ٬ لَۄک کر جائِئۄ باہر نِکلݨ لگّے٬” مندِیپ بۄلی۔ ترسیم بُڑ-بُڑ کردا درواذا بںدّ کر کے کمرے `چۄں باہر نِکل گِیا۔ اگلے دِن اُس نیں ٹائِلٹ ساہمݨے شِیشا ٹںگّ کے نرم آواذ وِچّ مندِیپ نُۄں کِہا سی٬ “گُرنِیت ہُݨ وڈّی ہۄ رہی اےَ۔ آپاں نُۄں کھِیال رکھّݨا پَیݨَے۔ مَیں ٹائِلٹ ساہمݨے شِیشا ٹںگّ دِتَّے۔ ٹائِلٹ بَیٹھݨ دے بہانے بݨا لِیا کر آودے آئی-برۄ۔” اِہ گلّ بھاویں ترسیم نیں نِیوِیں آواذ وِچّ مندِیپ نُۄں آکھی سی پر پرہے بَیٹھی اُس دی ماں دے کنّاں تکّ وی اپّڑ گئی سی۔ اُس نیں اُتھَّے بَیٹھی نیں ہی کِہا٬ “پھُۄک-پھُۄک پَیر دھرنا پَیݨَے بھائی۔ جواکاں نیں تاں جِویں تھۄنُۄں کردِیاں نُۄں ویکھݨَے٬ اُویں ہی کرنَے۔ ہُݨ پُراݨے جمانے تاں ہَے نی بئی کُڑِییاں سِر تۄں چُنّی نی لہِݨ دِںدِّییاں۔ شرم-ہیا والا تاں آوا ای اُۄتِیا پِئَے۔”

ماں دِییاں اِہۄ-جِہِییاں گلّاں ترسیم نُۄں ہۄر فِکرمںدّ کر دِںدِّییاں۔ اُس دِن تاں اُہ ذِیادا ہی فِکرمںدّ ہۄ گِیا سی٬ جِس دِن اُس دی ماں نیں اُمر دے ستّویں ورہے `چ گُذر رہی گُرنِیت نُۄں ٹۄکدے ہۄئے کِہا سی٬ “کُڑے ہُݨ تُۄں جواکڑی نی رہی۔ پَیںٹ پائِیا کر۔ کُڑِییاں لتّاں نی نںگِّییاں رکھّدِییاں ہُںدِّییاں۔”

“آئی ڈَۄںٹ واںٹ ٹُۄ٬ اِٹس سۄ ہاٹ آئۄُٹ دیئر٬” مۄڈھے چڑھا کے گُرنِیت بَیکیارڈ والِییاں پَۄڑھِییاں اُتّر گئی۔

“بۄلدی ویکھ کِویں اےَ۔ میرِییاں کدے اکھّ `چ پائیِیاں نی سی رڑکِییاں۔ ہُݨے ای مان نی٬ وڈّی ہۄ کے پتا نی کی چںدّ چڑھائۄُگی---,” ترسیم دی ماں ہۄر وی بۄلدی رہی سی پر ترسیم دے دِماگ وِچّ تاں ’وڈّی ہۄ کے پتا نی کی چںدّ چڑھائۄُگی‘ اڑ گِیا سی۔ اُسے شام گرۄسری لَے کے مُڑی مندِیپ بۄلی سی٬ “پتا نی کی بنݨَے٬ بیڑا گرکݨ `تے آئِیا پِئَے۔” ترسیم نیں ہَیرانی نال مندِیپ ولّ ویکھِیا جِویں پُچھّ رِہا ہۄوے کِہ تَینُۄں سٹۄر پھِردی نُۄں کِتھّۄں سُپنا آ گِیا کِہ مَیں وی ’پتا نی کی بنݨَے؟‘ بارے پھِکرمںدّ ہاں۔ مندِیپ بۄلی٬ “آہ آپݨے ساہمݨے جِہڑا بسّ سٹاپ اےَ ناں اۄتھے بَیٹھے آ بُلّہ جۄڑی٬ مساں باراں-تیراں سالاں دے ہۄݨے آ۔ کُڑی تاں آپݨِیاں دی لگّدی اےَ۔ مَینُۄں تاں دسّدِیاں وی شرم آئُںدی اےَ٬ مُںڈّے نیں کُڑی دے بلائُذ `چ ہتھّ پائِیا وِئَے۔ میرا تاں جاݨی سرِیر جھُۄٹھا جِیا پَے گِیا۔ نِیاݨے جِہڑا کُچھ دیکھݨگے اۄہی کرنگے۔”

سُݨ کے ترسیم ہۄر پھِکرمںدّ ہۄ گِیا۔ ’پتا نی کی بنݨَے‘ سۄچدا ترسیم ٹائِلٹ سِیٹ `تے جا بَیٹھا۔ اُس دے دِماگ وِچّ آئی کِہ جے پتا ہُںدّا بئی کُڑِییاں پالݨِییاں اَینِییاں اَۄکھِیئَں تاں پہِلاں ای گربھ-ٹَیسٹ کروا لَیںدے٬‘ پر اگلے دِن جد گُرنِیت سکُۄل تۄں آپݨا رِپۄرٹ کارڈ لَے کے آئی سی تاں سارے وِشِیاں وِچّ ’اَیکسِیڈڈ‘ ولّی ڈبّی وِچّ نِشانِییاں لگِّییاں ویکھ ترسیم نُۄں آپݨی سۄچ `تے شرمِںدّگی مہِسُۄس ہۄئی سی تے اُہ شِیشے نال اکھّ نہِیں سی مِلا سکِیا۔

ہُݨ وی ترسیم دے دِماگ وِچّ گربھ ٹَیسٹ کرائُݨ والی گلّ آئُݨ ویلے اُس تۄں شِیشے نال اکھّ نہِیں سی مِلائی گئی تے اُس نیں شِیشے نُۄں ’بھَیݨ دا گھڑُکّ‘ آکھ کے اکھّاں پھیر لئیِیاں۔ ’کی کرے بںدّا کِہ اَیہۄ-جِہا دِن ناں ویکھݨا پوے؟‘ ترسیم نیں سۄچِیا۔ پر اُس نُۄں آپݨے اںدّرۄں اِس سوال دا جواب ناں لبھّا۔ اُس نُۄں پہِلاں نالۄں ہَۄلی آ رہی بچِّیاں دی آواذ ہۄر اُچّی آئُںدی مہِسُۄس ہۄئی۔ اُس نُۄں تلکھی مہِسُۄس ہۄئی۔ ترسیم نیں سۄچِیا کِہ ٹھںڈّے پاݨی دا شاور چلا دیوے۔ شاور دی آواذ باہرلِییاں آواذاں نُۄں رۄک لَیںدی اتے اُہ آپݨے اںدّرلے شۄر وِچّ اُلجھ جاںدا۔ پر ترسیم نُۄں پاݨی والے مِیٹر دا جھٹّ کھِیال آ گِیا۔ ’بھَیݨ دے گھڑُکّ نویں تھاں دے سالے سَۄ ہۄر جبّ۔‘ اُس نُۄں آپݨا پُراݨا مکان چیتے آئِیا جِتھّے پاݨی دا سال بھر دا پھلَیٹ ریٹ سی اتے اُہ اجیہے مَۄکِیاں `تے ٹھںڈّے پاݨی دا شاور چلا لِیا کردا سی۔

’پُراݨِییاں آدتاں چھڈّݨ `چ میہنت تاں کرنی پَیںدی ہَے٬ دُکھّ وی ہُںدَّے پہِلاں-پہِلاں۔ پر جدۄں چھُٹّ جاںدِیئَں تاں سُکھ وی مِلدَے۔‘ مامے جِیت دی کہی گلّ ترسیم دے دِماگ وِچّۄں لںگھّی۔ پر اگلے ہی پل اُس نیں سۄچِیا٬ ’مامے نُۄں ہُݨ آئُںدِیئَں گلّاں٬ کُڑِییاں دۄہیں ڈاکٹر بݨگِیئَں تے لۄکاں نُۄں متّاں دیݨ لگّ پِئَے۔‘

ترسیم نُۄں جِیت ماما اجّ دِنے وی یاد آئِیا سی٬ جد اُہ کمّ `تے کھڑھا سی۔ ترسیم نُۄں جِیت ماما آپݨے گھر دے پھَیملی-رُۄم وِچّ سۄفَے `تے بَیٹھا اُویں ہی دِسِیا سی جِویں اُہ دۄ کُ سال پہِلاں کنیڈا `چ نویں آئے آپݨی بھُۄیا دے دھی-جوائی جاݨی ترسیم دے ماں-پِئۄ نُۄں مِلݨ وَینکُۄور آئِیا بَیٹھا سی۔ آپ تاں جِیت ماما کۄئی تِیہ سالاں تۄں سسکاٹُۄن رہِںدّا سی جِتھّے اُہ اِکّ سکُۄل وِچّ ہِساب پڑھائُںدا سی۔ گلّاں-باتاں کردِیاں اُس نیں کِہا سی٬ “بھَیݨے آپاں تاں ہُݨ جِمّیوارِییاں تۄں پھری آں۔ بچِّییاں دۄہیں ڈاکٹر بݨ گئیِئَں۔ دۄہاں دے وِیاہ ہۄ گئے آ۔”

“اچھّا٬ آہ تاں بھائی بہُت چںگّا ہۄئِیا جاݨی دۄہیں کُڑِییاں ای ڈاکٹر بݨاتِییاں۔ بݨائُݨا ای سی تُۄں آپ کِہڑا گھٹّ پڑھِیا-لِکھِیا سی۔ کُڑِییاں دے پھِر کِتھّے کِیتے رِشتے؟” ترسیم دی ماں نیں پُچھِّیا۔

“آپاں کِتھّے کرنے سی رِشتے۔ آپاں تاں ہاں کرن والے سی۔ اُنہاں دی آپݨی لائیِف اےَ جِتھّے اُنہاں کِہا بئی وِیاہ کرائُݨَے آپاں ہاں کر دِتّی۔ مُںڈّے وی دۄہیں ڈاکٹر ای اےَ۔ یُۄنِیورسِٹی `چ دۄہاں دے نال ای پڑھدے سی۔”

“اُۄں تاں آپݨے ای ہۄݨے آ؟” ترسیم دی ماں نیں ہَیرانی جِہی `چ پُچھِّیا۔

جِیت ہسِّیا٬ پھیر بۄلِیا٬ “ساری دُنِییا ای آپݨی اےَ۔ پر مَینُۄں پتَے بھَیݨ تُۄں کی پُچھّݨا چاہُنّی آں۔ ناں تاں اُہ جٹّ اےَ تے ناں ہی سِکھّ-----

ترسیم نیں آپݨے مامے دے چیہرے ولّ ویکھِیا۔ مامے دے چیہرے دا جلَۄء ویکھ کے ترسیم نُۄں ہَیرانی جِہی ہۄئی۔

جِیت نیں گلّ پُۄری کِیتی٬ “وڈّا گۄرا اےَ تے چھۄٹا چِینا۔”

“تَینُۄں کۄئی اُجّر نی ہۄئِیا؟” ترسیم دی ماں نیں ہَیرانی نال اکھّاں سکۄڑِییاں۔

“مَینُۄں کی پْرۄبلم ہۄݨی سی۔ مُںڈّے دۄہیں نائیِس اےَ۔ آپݨِییاں بچِّییا وی بہُت اِںٹَیلِیجَیںٹ آ۔ ساڈا فرذ سی سی اُنہاں نُۄں پڑھائُݨا-لِکھائُݨا۔ باکی اُنہاں دی لائیِف اےَ٬” جِیت نیں کِہا۔

“تُۄں تاں بھائی جواں ای گۄرِیاں ارگا بݨ گِیا۔ تکلِیف تاں ہُںدّی ای اےَ۔ لۄکِیں کی کہِںدّے ہۄݨگے؟” ترسیم دی ماں نیں کِہا۔

جِیت ہسِّیا٬ پھیر بۄلِیا٬ “نہِیں بھَیݨ مَینُۄں کۄئی تکلِیپھ نہِیں ہۄئی۔ اسل `چ لۄک دُۄجِیاں دی پْرواہ نہِیں کردے ہُںدّے سگۄں بںدّے دے آپݨے اںدّر کۄئی کمپّلَیکس ہُںدَّے جِس دے اسر ہیٹھ اُہ لۄکاں دی پْرواہ کردا ہُںدَّے۔ جے بںدّے اںدّر کۄئی گںڈھّ ناں ہۄوے تاں اُہ کِسے دی پْرواہ نہِیں کردا ہُںدّا۔ اسِیں پںجّابِییاں نیں آپݨی اِذّت نُۄں کُڑِییاں نال جۄڑِیا ہۄئِئَے۔ ویکھۄ گۄرے کدے پْرواہ نی کردے کِہ اۄہناں دی دھی-بھَیݨ کِیہدے نال اُٹھّدی-بَیٹھدی اےَ۔ اُنہاں لئی اِہ اِجّت دا سوال نی ہُںدّا۔ ساڈے بچِّییاں دی کِسے نال ماڑی-مۄٹی گلّ ہۄ جے تاں پِئۄ-دادے دا چار بںدِّیاں `چ کھڑھنا دُبھّر کر دِںدّے اےَ لۄکی۔ اِہ کۄئی ودھِییا گلّاں نہِیں ساڈے لۄکاں دِییاں۔ سمیں دے نال سانُۄں بدلݨا چاہِیدَے۔ اِہ جِہڑِییاں ساڈے اںدّر گںڈھّاں بجھِّییاں ہۄئیِئَں اِنہاں نُۄں کھۄرنا پَیںݨَے۔”

ٹائِلٹ سِیٹ اُپّر بَیٹھے ترسیم نُۄں مامے دی کہی اِہ گںڈھّ والی گلّ چیتے آئی۔ اُس سۄچِیا٬ ’اُںجھ مامے دی گلّ تاں ٹھِیک لگّدی اےَ۔ پر بھَیݨ دے گھڑُکّ لۄکی پتا نی کدۄں چھڈّݨگے اِئۄں سۄچݨا۔‘

’تُۄں چھڈّ دِتَّے اِس ترہاں سۄچݨا؟‘ ترسیم نُۄں لگّا جِویں شِیشے وِچلے اُس دے پْرتِیبِمبّ نیں پُچھِّیا ہۄوے۔

اُس نُۄں کۄئی گلّ ناں سُجھّی پھِر اُس دے دِماگ `چ آئی ’اَیں کِویں گںڈھّاں کھُر جاںدِیئَں؟‘ اُس نیں آپݨا دھِیان شِیشے ولّۄں پاسے کر لِیا۔

اِہ سوال ترسیم دے دِماگ وِچّ مامے جِیت دی گلّ سُݨ کے اُدۄں ہی اُپجِیا سی پر اُس نیں مامے نُۄں پُچھِّیا نہِیں سی سگۄں اُس نیں کِہا سی٬ “ماما جی اِہ اَۄکھا کمّ اےَ۔ ساڈے اِتھّے پِچھّے جِہے آپݨے اِکّ جٹّاں دی کُڑی نیں چھِیمبِیاں دے مُںڈّے نال وِیاہ کروائِئَے۔ لۄکِیں وِیاہ تاں اُہنُۄں آکھدے ای نی سی کہِݨ چھِیمبِیاں دے مُںڈّے نال نِکل گئی۔”

“اَیہۄ-جِہے لۄکاں دِییاں گلّاں پِچھّے آپݨے بچِّیاں دی جِںدّگی کھراب کرنی کِتھّۄں دی سِیاݨپ ہَے؟” جِیت مامے نیں کِہا۔

“اِس ترہاں دِییاں گلّاں تاں اُہ لۄک ای کردے ہُںدّے اےَ جِنہاں نیں آپݨِییاں جات-برادری `چ وِیاہ لئیِیاں ہُںدِّیئَں جاں جِنہاں دے ہُںدِّییاں ای نہِیں٬” ترسیم دے باپُۄ نیں ڈُۄںگھی جِہی آواذ `چ کِہا جِویں اُہ کِتے بہُت دُۄرۄں بۄل رِہا ہۄوے۔

کمّ `تے کھڑھے ترسیم نُۄں باپُۄ دی کہی اِہ گلّ یاد آئُںدے ہی اُس دے دِماگ وِچّ پِںڈّ والا تیجا نمبّردار گھُمّ گِیا سی۔ اُس دا کھِیال آئُںدے ہی ترسیم اںدّر کھِجھ اُٹھّی۔ اُس دا مُۄںہ کَۄڑا-کَۄڑا ہۄ گِیا۔ “سالا نمبّرداری دا” بُڑبڑا کے اُس نیں تھُکّ اںدّر لںگھّائِیا۔ تیجا نمبّردار اُس نُۄں دںدّ کڈھّدا اُویں دِسِیا جِویں آکھ رِہا ہۄوے٬ ’ہُݨ وی منّے ای اَیں کںدھّ دا ادھّ دیݨا جے پہِلاں منّ جاںدے‘ ترسیم نیں آپݨا سِر جھٹکِیا پر نمبّردار اُس دے دِماگ وِچّۄں نہِیں سی نِکل رِہا۔ اُس دی آکھی گلّ ترسیم دے اںدّر ٹھاہ-ٹھاہ کر رہی سی۔

بہُت سال پہِلاں جدۄں ہالے ترسیم تیرہاں-چَۄداں سالاں دا سی۔ تیجے نمبّردار نال ترسیم دے باپُۄ دا باہرلے گھر دے ولگݨ نُۄں لَے کے جھگڑا ہُںدّا-ہُںدّا ٹلِیا سی۔ تیجا نمبّردار گھر دی ولگݨ کرن لئی ساںجھی کںدھّ کرنی چاہُںدّا سی پر ترسیم دا باپُۄ پشُۄیاں والے گھر دی ولگݨ کرن لئی کںدھّ نُۄں وادھُۄ دا کھرچ ہی سمجھدا سی۔ ترسیم دے باپُۄ دا اِنکار سُݨ کے نمبّردار دا وِچلے بںدّے ہتھّ سُنیہا آئِیا سی۔ اُس کِہا سی٬ “کۄئی گلّ نی٬ ناں منّݨ کںدھّ کرنی۔ جدۄں اُہدِییاں کُڑِییاں باہرلے گھر آئِیا کرنگِییاں مَیں آودے مُںڈِّیاں نُۄں آکھ دِیا کرنَے بئی اۄہنا ولّ مُۄںہ کرکے مُۄتۄ۔” سُݨ کے ترسیم دا باپُۄ کۄنے `چ پئی گںڈّاسی ولّ اہُلِیا سی پر ترسیم دی ماں اتے وِچلے بںدّے نیں اُس نُۄں پھڑ لِیا سی اتے پھِر٬ “چگلاں نال پںگّا لَیݨ `چ گھاٹا ای گھاٹا اےَ” اتے ہۄر گلّاں کر کے اُس نُۄں ٹھار وی لِیا سی۔ پر اُہ گلّ جدۄں ترسیم دے چیتِیاں `چ آئُںدی تاں اُس دے اںدّر ہل-چل مچا دِںدّی۔

دِماگ `چ ہُںدّی اُسے ہلچل نال ترسیم ہتھّاں نال مشِین نُۄں پھِیڈ دِںدّا رِہا۔ ’کِتے ہۄ گی ہۄوے سالے دے پۄتی-پاتی ای٬ بھَیݨ دے گھڑُکّ دی دے مُۄہرے نںگّا ہۄ کے نچّاں‘ سۄچدے ترسیم نیں مشِین وِچّۄں تِیار ہۄئِیا پِیس باہر کڈھّ کے بَیچ اُپّر پٹکا کے رکھِّیا اتے نواں پِیس مشِین دی وائیِس وِچّ کس دِتّا۔ نواں پِیس تِیار کردے ترسیم دِییاں سۄچاں وِچّ پدّلاں دا چھانا آ گِیا٬ جِہڑا ترسیم کے پِںڈّ والے گھر دے مُۄہرے پئے کھُںڈھّ `تے بَیٹھا اںدّرلے گھرۄں گلی پار کرکے باہرلے گھر جاںدی ترسیم دی وڈّی بھَیݨ نُۄں گھُۄردا رہِںدّا۔ اٹھّوِیں `چ پڑھدے ترسیم دے ہاݨی جدۄں چھانے جاں پدّل دا ناں لَیںدے تاں ترسیم نُۄں لگّدا جِویں اُہ ترسیم نُۄں لا کے سُݨا رہے ہۄݨ۔ اۄہنِیں دِنی ترسیم گھر دے باہرلے درواجے دا بھۄرا وِساہ ناں کردا۔ جدۄں وی بھۄرا وِرل اُس نُۄں دِسدی اُہ جھٹّ بُۄہا بھیڑ دِںدّا۔

ترسیم نُۄں لگّا جِویں مشِین دی چھاں-چھاں دی آواذ چھانا-چھانا آکھ رہی ہۄوے۔ جے اُہ کِسے چںگّے مُۄڈ وِچّ ہُںدّا تاں مشِین دی اِہی چھاں-چھاں دی آواذ اُس نُۄں کِسے گِیت دی ترذ لگّݨی سی اتے اُس نیں نال نال گُݨ-گُݨائُݨا سی۔ اِس ترہاں گُݨ-گݨائُںدا اُہ مسِین نُۄں ہتھّ نال پھِیڈ دِںدّا اُس نال اِکّ-مِکّ ہۄ جاںدا اتے اُس نُۄں سماں بِیتݨ دا کھِیال ہی ناں رہِںدّا۔ اِس ترہاں کردے-کردے اُس نُۄں مشِین دی آٹۄ-مَیٹِک پھِیڈ دے ہُںدّے ہۄئے وی ہتھّ نال پھِیڈ دیݨ دی آدت پَے گئی سی۔ پر اجّ اُسے آواذ نُۄں چھانا-چھانا مہِسُۄس کر کے ترسیم دے اںدّر اگّ جِہی مچّی اتے اُس تۄں جھٹکے نال مشِین نُۄں پھِیڈ دِتّی گئی۔ کُیاٹر اِںچ دی اِںڈمِلّ پِیس وِچّ کھُبھّ کے تڑکّ دے کے ٹُٹّ گئی۔ ’بھَیݨ دا گھڑُکّ‘ آکھ ترسیم نیں آسے-پاسے ویکھِیا کِہ کۄئی ویکھ تاں نہِیں رِہا۔ پھِر اُس پِیس ولّ ویکھِیا جِس وِچّ اِںڈمِلّ کھُبھّݨ کرکے نِشان پَے گِیا سی۔ اُس نیں پِیس نُۄں مشِین وِچّۄں کڈھِّیا اتے اُس ولّ ویکھدا رِہا۔ اُس نیں سۄچِیا کِہ اِس نُۄں سکرَیپ بِنّ وِچّ سُٹّ دیوے پھِر اُس نیں سۄچِیا کِہ کی اےَ ریتی نال رگڑ کے نِشان ٹھِیک ہۄ ای جاوے۔ پر نِشان ڈُۄںگھا سی اُس نُۄں لگّا کِہ اِہ نِشان اِس ترہاں مِٹݨ والا نہِیں پھِر وی اُس نیں اِہ پِیس سکرَیپ بِنّ وِچّ نہِیں سُٹِّیا۔ اُس نیں سۄچِیا کدے کِسے ہۄر جَۄب وِچّ کمّ آ جاویگا اتے اُس نیں آپݨے بَیںچ دے ہیٹھاں اِکّ کھُۄںجھے جِہے `چ پِیس سُٹّ دِتّا جِتھّے اِس ترہاں کھراب ہۄئے کئی پِیس سالاں تۄں بِن چھُۄہے پئے سن۔ ترسیم دے دِماگ وِچّ جِیت مامے دی کہی گلّ آئی کِہ گںڈھّاں نُۄں ساری اُمر نال نہِیں چُکّی پھِرِیدا اںدّرلے کۄہڑ نُۄں چُکّ کے باہر مارۄ۔‘ ’گںڈھّاں کِتے لۄہے دا پِیس ہُںدِّیئَں بئی چُکّ کے باہر مارۄ۔ بھَیݨ دے مامِیاں دیݨا٬‘ بُڑ-بڑا کے ترسیم نیں نواں پِیس مشِین وِچّ پھِٹّ کر دِتّا اتے مشِین نُۄں آٹۄ-مَیٹِک پھِیڈ دے کے پاسے ہۄ کے کھڑھ گِیا۔ چھانا پھِر اُس دِییاں سۄچاں وِچّ آ گِیا۔ پر اِس وار پہِلاں والا چھانا نہِیں سگۄں پِچھلی وار جد اُہ سال کُ پہِلاں اِںڈِییا گِیا سی اُدۄں والا چھانا اُس دِییاں اکھّاں مُۄہرے سی٬ جِہڑا اُس نُۄں گلی وِچّ تُرے جاںدے نُۄں باہۄں پھڑھ کے آپݨے گھر لَے گِیا سی اتے پھِر چاہ پھڑا کے گئی آپݨی دھی ولّ اِشارا کردا بۄلِیا سی٬ “ترسیم سِیاں٬ اِہ آپݨی کُڑی کالج `چ پڑھدی اےَ۔ اۄدھر کنیڈے کنِّیں ویکھِئۄ جے کۄئی بن-سُب ہُںدّا ہۄئِیا تاں کھِیال رکھِّئۄ۔”

“ہاں٬ کُڑی تاں تھۄڈی سچِّیں کنیڈا جاݨ والی اےَ٬” ترسیم نیں کِہا سی۔ چھانے دے گھرۄں واپس مُڑدے ترسیم اںدّر اِکّ اجِیب کِسم دا سکُۄن سی۔ پھِر اُس نیں کئی وار آپݨِییاں سۄچاں وِچّ چھانے دی دھی نُۄں نَینی دے تَۄر `تے کنیڈا مںگّوا کے اِکّ بیسمَیںٹ وِچّ رکھیل بݨا کے رکھِّیا۔ چھانے دی دھی نال راس-لِیلہا بارے سۄچ کے ترسیم دے اںگّاں وِچّ اکڑا ہۄݨ لگّدا اتے اُس اںدّر اِکّ وکھّری کِسم دا نشا چھا جاںدا۔

پر اجّ مشِین `تے کھڑھے ترسیم دے کھِیال جد چھانے تۄں ہُںدّے ہۄئے اُس دی دھی تکّ پہُںچّے تاں اُس دے اںگّاں وِچّ کۄئی ہرکت ناں ہۄئی اتے اگلے ہی پل اُس نُۄں آپݨی دھی گُرنِیت دا چیہرا دِسِیا۔ اُہ ترسیم نُۄں مُٹِیار ہۄ گئی لگّی۔ ترسیم نیں آپݨا سِر جھٹکِیا اتے پاݨی دی بۄتل وِچّۄں گھُٹّ بھری۔ ’پُٹھِّییاں-سِدھِّییاں گلّاں سۄچ کے اجّ کۄئی اَیویں اَیکسِیڈَیںٹ ناں کراں بَیٹھاں٬‘ اِہ کھِیال آئُںدے ہی ترسیم نیں مشِین بںدّ کر دِتّی اتے لمّے-لمّے ساہ لئے۔ پھِر اُس نیں سۄچِیا کِہ لِیڈہَیںڈ ہۄݨ دا لاہا لئے اتے اُس نیں نویں آئے مٹِیرِیئل اتے ٹُۄلاں دی سامبھ-سمبھّال وِچّ آپݨے-آپ نُۄں اُلجھا لِیا۔ لںچّ بریک ویلے وی اُہ لںچّ-رُۄم وِچّ ناں گِیا۔ اُہ آپݨے سہِ-کامِیاں تۄں بچ رِہا سی کِہ رات والی خبر دا ذِکر ناں چھیڑ لَیݨ۔ اُس دے سویرے کمّ `تے پہُںچّݨ تۄں جھٹّ بائد ہی برائِن نیں اِہ ذِکر چھیڑ دِتّا سی۔ برائِن نُۄں جِویں مساں مَۄکا مِلِیا سی آپݨِییاں دلِیلاں سچّ سابت کرن لئی۔ ترسیم اتے برائِن بہُت وار ارَیںذڈ-مَیرِذ `تے بہِس کر چُکّے سن۔ برائِن دِییاں اریںذڈ-مَیرِذ دے خِلاف دلِیلاں دے جواب جد ترسیم کۄلۄں مُکّ جاںدے تاں اُہ تۄڑا جھاڑدا آکھدا٬ “تلاک دسّ پھِر اریںذڈ مَیرِذ والے ساڈے لۄکاں دے جِیادا ہُںدّے ہن جاں تُہاڈے پِیار وِیاہ والِیاں دے؟” تے اجّ جدۄں برائِن نیں ترسیم دے کمّ `تے پہُںچّݨ سار ہی خبر دی گلّ تۄر لئی تاں ترسیم چھیتی چھیتی اُس دِییاں دۄ کُ گلّاں دے جواب دے کے پاسا وٹّ گِیا۔ ’اجّ سارا دِن اَیہۄ جِییاں گلّاں ای ہۄݨگِییاں‘ سۄچ کے ترسیم دِییاں اکھّاں مچّݨ لگِّییاں۔ اُس دا جِیء کِیتا کِہ گھر واپِس چلا جاوے پر اگلے ہی پل اُس نیں اِہ کھِیال جھٹک دِتّا٬ ’کری جاݨ گلّاں٬ دِہاڑی ذرُۄر بھنّݨی اےَ‘ سۄچ کے اُہ واشرُۄم وِچّ وڑ گِیا۔ اُس نیں آپݨِییاں اکھّاں اُپّر ٹھںڈّے پاݨی دے چھِٹّے مارے اتے مشِین-شاپ وِچّ جا کے گھڑی `تے اٹھّ وجّݨ تۄں چار مِںٹّ پہِلاں ہی ایئر-کمّپرَیشر چلا دِتّا۔ جِس دے چلّݨ دے کھڑھکے دا متلب سی کِہ گلّاں دا سماں سماپت۔ اُس دے سہِ-کامِیاں نیں اُس ولّ گھُۄر کے ویکھِیا پر اُس نیں کِسے دی پْرواہ کِیتے بِنہاں آپݨی مِلِںگّ مشِین چلا لئی۔

پر کمّ تۄں گھر واپس مُڑدے سمیں پںجّابی ریڈِیئۄ اُپّر پھِر اُسے خبر دی چرچا چلّ رہی سی۔ ریڈِیئۄ ہۄسٹ بۄل رِہا سی٬ “-----اِہ بہُت مںدّبھاگی گلّ اےَ کِہ اسِیں کنیڈا ورگے کھُلہے-ڈُلہے مُلک `چ رہِںدّے ہۄئے وی آپݨِییاں سںکِّیرن سۄچاں تۄں کھہِڑا نہِیں چھُڈا سکے۔ کھَیر٬ نِکسٹ کالر پلِیذ---”

پھِر جدۄں ترسیم دے مسیر بلوِیر سِںگھّ نیں کال کِیتی تاں ترسیم نیں جھٹّ آواذ پہِچاݨ لئی۔ اُہ آکھ رِہا سی٬

“واہِگُرُۄ جی کا کھالسا٬ واہِگُرُۄ جی کی پھتہِ جی”

“کی کہِݨا چاہۄگے جی٬” ریڈِیئۄ ہۄسٹ نیں کِہا۔

“گلّ وِیر جی ایداں بئی سانُۄں آپݨے بچِّیاں دی سامبھ-سمبھّال اِس ترہاں کرنی چاہِیدی اےَ کِہ اَیہۄ-جِہا دِن ویکھݨا ہی ناں پوے۔ ---

’بھَیݨ دا گھڑُکّ ہُݨ `کیراں ای جتھّیدار بݨِیا پھِردَے٬‘ ترسیم نیں سۄچِیا اتے ریڈِیئۄ سُنݨ لگّا۔

“—وِیر جی ساڈے گھر مہاراذ دا پْرکاش اےَ۔ جد لۄکِیں پارٹِییاں `چ بھٹک رہے ہُںدّے آ اسِیں سارا پْرِیوار بَیٹھ کے کِیرتن کردے-سُݨدے آں۔ میرے دۄہاں بچِّیاں دا امْرِت چھکِیا ہۄئِئَے۔ جدۄں امْرِت چھکائُںدے آ ناں جی٬ اُدۄں اُہ آکھ دِںدّے آ بئی پارٹِییاں-شارٹِییاں `چ نی جاݨا۔ تے اَیتھۄں دے بچّے اَینے اِیماندار اےَ بئی جے اُنہاں دے اںدّر اِکّ واری گلّ وڑ گئی کِہ اِس ترہاں نہِیں کرنا تے اُہ اُس رستے نی پَیںدے۔ ہُݨ ساڈے بچِّیاں دی سںگّت آپݨے ورگے ہی امْرِتدھاری بچِّیاں نال ہَے۔ جدۄں اُہ وِیاہ کروائُݨگے تاں پھیر وی آپݨے ورگِیاں نال ہی کروائُݨگے۔ پر بچِّیاں نُۄں اِس ترہاں دے بنائُݨ لئی ماں-پِئۄ نُۄں رۄل ماڈل بنݨا پَیںدَے۔ -----

’وڈّا رۄل-ماڈل٬ آودا نی پتا جدۄں ادھّی-ادھّی راتِیں دارُۄ نال ڈکِّیا گھر آئُںدا سی۔ ہُݨ لۄکاں نُۄں اُپدیش دیݨ لگَّے۔ اکھے نَۄں سَۄ چُۄہے کھا کے بِلّی ہجّ نُۄں چلّی۔‘

اِہی گلّ کِسے نیں ترسیم دی ہاذری `چ نویں-نویں سِںگھّ سجے بلوِیر نُۄں مذاک کردِیاں کہی سی٬ “کِئۄں بلوِیر سِیاں چُۄہے پُۄرے نَۄں سَۄ ہۄ گے سی کِہ اِکّ-ادھّا گھٹ ودھ گِیا سی؟” سُݨ کے ترسیم مُسکڑِیئیں ہسِّیا سی پر بلوِیر دا جواب سُݨ کے اُس نُۄں لگّا سی جِویں بلوِیر نیں اُس نُۄں سُݨا کے کِہا سی٬ “اسِیں نَۄں سَۄ کھا کے ہجّ نُۄں تاں تُر پئے آں پر کئی بِلِّییاں ہُںدِّیئَں٬ جِنہاں چُۄہے وی نی کھادے ہُںدّے تے ہجّ وی نی جاںدِییاں۔ جِہۄ-جِہِییاں آئیِیاں دھرتی `تے جِہۄ-جِہِییاں ناں آئیِیاں۔ ٹَیم ہُںدَّے ہریک کمّ دا بھائی ساہب۔ بںدّے نُۄں سمیں انُسار ڈھل جاݨا چاہِیدَے۔”

اِہ یاد کرکے ترسیم اںدّر کْرۄدھ اُٹھِّیا ’اںدّرۄں ہۄر تے باہرۄں ہۄر٬ ویکھ کِویں پکھںڈّ کردے آ’۔ سۄچ کے ترسیم ریڈِیئۄ سُنݨ لگّا۔ اِسے ترہاں ریڈِیئۄ سُݨدا اُہ گھر پہُںچّ کے ٹائِلٹ سِیٹ `تے جا بَیٹھا سی۔

ٹائِلٹ سِیٹ `تے بیٹھَے ترسیم نُۄں بلوِیر دی اُس دِن والی گلّ چیتے آئی جِس دِن اُس نیں ترسیم نُۄں اْرِمّت چھکݨ لئی پْریردے کِہا سی٬ “ترسیم تھۄنُۄں وی ہُݨ امْرِت چھک لَیݨا چاہِیدَے۔ اِنہاں بچِّیاں نُۄں ہُݨ جِدھّر مۄڑ لئۄ اۄدھر ایناں لگّ جاݨَے۔ جے وڈّے ہۄئِیاں تۄں کہۄںگے تاں پھیر نی اینہاں آکھے لگّݨا۔ نالے تَینُۄں تاں کۄئی اَۄکھِیائی ای نی۔ تُۄں تاں ناں کُجھّ کھاںوے ناں پِیویں۔ بسّ کیس ای رکھّݨے آ۔”

“بائی جی جِہڑا کُجھّ مَیں ہَے ای نہِیں اُہ ہۄݨ دا بھُلیکھا کِئۄں پاواں لۄکاں نُۄں۔ اںدّرۄں مَیں آودے تۄں بِنہاں کِسے دا کُچھ سںوّارن والا نہِیں تے باہرۄں مَیں دِساں بئی مَیں مذلُۄماں دا راکھا گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ دا سِںگھّ ہاں۔ اِہ مَیتھۄں نی ہۄݨا٬” ترسیم نیں جواب دِتّا۔

“تُۄں سِںگھّ تاں سج گُرُۄ ماہاراج آپے کْرِپا کرنگے٬” بلوِیر نیں کِہا۔

ترسیم دے چِتّ `چ آئی کِہ بلوِیر دِییاں دۄ-تِنّ مِںٹّ پہِلاں کِیتِییاں گلّاں نُۄں آدھار بݨا کے کہے کِہ تیرے `تے تاں گُرُۄ ماہاراج نیں کْرِپا کِیتی نہِیں٬ سِںگھّ سج کے تیرے اںدّرۄں تاں کُجھّ بدلِیا نہِیں۔ سارے جہان دِییاں نِںدّا چُگلِییاں کردا ہٹِیا ہَیں‘ پر اُس نیں کِہا٬ “بائی جی گُسّا ناں کرِئۄ٬ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ نیں ذُلم دے کھِلاف لڑن لئی پھَۄج تِیار کرن واستے سِںگھّ سجائے سی۔ تھۄنُۄں سال ہۄ گِیا سِںگھّ سجِیاں نُۄں تُسِیں کدے کِسے ماڑے بںدّے دی راکھی لئی ہۄئے اَیں کھڑھے۔”

ترسیم نُۄں لگّا کِہ بلوِیر دا چیہرا سکھت ہۄ گِیا۔ بلوِیر نیں آم نالۄں اُچّی آواذ وِچّ کِہا٬ “ہُݨ تُۄں کردَیں ناستِکاں والِییاں گلّاں۔ اسِیں کی لَیݨے تُۄں سِںگھّ سج جاں ناں۔ جواکاں پِچھّے بہُت کُجھّ کرنا پَیںدَے بھائی ساہب۔ جدۄں اُلاد ہتھّۄں نِکل گئی پھِر تُۄں پچھتائُݨَے کِہ بائی ٹھِیک ای کہِںدّا سی۔”

’اُلاد ہتھّۄں نِکلݨ’ والی گلّ ترسیم دے دِماگ وِچّ آئُںدے ہی پھِکرمںدّی `چ اُس نیں سۄچِیا٬ ’پتا نی کی بنݨَے؟ اَیہۄ جِہا دِن ناں دِکھائیِں ربّا کِسے نُۄں؟‘ سۄچکے اُس دے ہتھّ آپ مُہارے ہی اُپّر ولّ اُٹھّ گئے۔

اُلاد بارے٬ کھاس کر آپݨی دھی دے بھوِکھّ بارے سۄچ کے ترسیم ہمیشا ہی پْریشان ہۄ جاںدا سی۔ جِس دِن بلوِیر نیں اِہ گلّ کہی سی اُس رات وی اُہ بِسترے `چ پاسے پرتدا رِہا سی۔ کافی رات گئے اُس دی پتنی مندِیپ بۄلی سی٬ “اِکّ گلّۄں بلوِیر وِیر جی دی گلّ تاں ٹھِیک سی۔” شائِد اُہ وی اکھّاں مِیچی اِہی سۄچدی رہی سی۔

“پتا نی کی ٹھِیک اےَ تے کی گلت٬” آکھ کے ترسیم نیں پاسا پرت لِیا سی۔ جد ترسیم نیں ہفتا کُ داہڑی شیو ناں کِیتی تاں مندِیپ نیں مذاک جِہا کردی نیں کِہا سی٬ “لگّدَے وِیر جی دی گلّ دے اسر نال سِںگھّ سجݨ دِییاں تِیارِییاں ہۄ رہِیئَے؟”

“مَیں تاں سج جائۄُں٬ تُۄں آودا فِکر کر جِہڑی گھںٹّا-گھںٹّا شِیشے مُۄہرے کھڑھی رہِنی اَیں٬” ترسیم نیں اُسے لہِذے `چ جواب دِتّا۔

“میرا فِکر ناں کرۄ٬ مَیں تاں پرمانَیںٹ پھیشِیئل کرا لُۄںگی۔”

مندِیپ دی اِہ گلّ چیتے کرکے ترسیم نیں آپݨِییاں گلّہاں اُپّر ہتھّ پھیرِیا۔ ’مَیں کِہڑا داہڑی کِتۄں لَیݨ جاݨی اےَ٬ ہفتے `چ ودھ جاݨی اےَ۔‘ اِس ترہاں سۄچدے ترسیم نیں شِیشے ولّ ویکھِیا۔ اُس نُں لگّا جِویں شِیشا پُچھّ رِہا ہۄوے٬ ’باہرلی دِکھّ تاں جدۄں مرجی بدل لئۄ٬ تیرے اںدّرلا دسّ راذی اےَ؟‘ ترسیم نیں آپݨِییاں اکھّاں شِیشے تۄں ہٹا لئیِیاں۔

جد پِچھلی وار ترسیم نیں داہڑی ودھائی سی تاں اِسے شِیشے وِچّ ویکھدے اُس نُۄں آپݨا-آپ اۄپرا-اۄپرا لگّا سی۔ اُہ کافی دیر اَیویں ہی شِیشے ولّ ویکھدا رِہا سی جِویں کِسے ہۄر نُۄں ویکھ رِہا ہۄوے۔

پھِر واشرُۄم `چۄں باہر نِکل کے اُس نیں مندِیپ نُۄں کِہا سی٬ “داہڑی نال جاݨی مَینُۄں لگّدا ہی نہِیں کِہ مَیں٬ مَیں ہاں۔”

سُݨ کے مندِیپ ہسّ پئی۔ بۄلی٬ “داہڑی ودھݨ نال بںدّا کۄئی ہۄر بݨ جاںدَے؟” بۄلدی مندِیپ اِکّ دم چُپّ کر گئی۔ اُس نُۄں لگّا جِویں اُہ کُجھّ گلت آکھ گئی سی۔ پھِر بۄلی٬ “اُںجھ ہی تھۄنُۄں اۄپرا لگّدا ہۄݨے بہُت چِر بائد رکھّی اےَ ناں داہڑی۔ سچِّیں بہُت سۄہݨی لگّدی اےَ۔”

“ہُݨ تَینُۄں سۄہݨی لگّݨ لگّ پئی پہِلاں جے دۄ دِن شیو ناں ہۄݨی تاں تیرے وال چُبھݨ لگّدے سی۔”

“ٹائیِم-ٹائیِم دی گلّ ہُںدّی اےَ۔ اُدۄں ہسّݨ-کھیڈݨ دے دِن سی ہُݨ ماں-پِئۄ والِییاں جِمّیوارِییاں دے دِن آ گے۔”

“اۄہ تاں ٹھِیک اےَ پر مَینُۄں لگّدَے جِویں مَیں کۄئی اَیکٹِںگّ جِہی کر رِہا ہۄواں۔”

“اَیکٹِںگّ آلی کِہڑی گلّ اےَ اِہ دے `چ پہِلاں وی تاں تھۄڈے کیس رکھّے ای ہُںدّے سی؟”

“اُدۄں کدے اِہۄ-جِہی گلّ دِماگ `چ آئی ہی نی سی۔ داہڑی-کیس آودا ہِسّا جِہا لگّدے سی۔ جِویں نکّ اےَ٬ کنّ اےَ٬ پر ہُݨ جدۄں دِماگ `چ اِئۄں اےَ بئی داہڑی-کیس سِکھّ سجݨ لئی ودھا رِہا ہاں تاں ہۄرُۄں-ہۄرُۄں لگّدَے۔”

“آپے آدت پَے جُۄ٬ اَیویں ناں ہُݨ شیو کر دِئۄ٬” مندِیپ نیں تاڑݨا کِیتی اتے ترسیم دے ڈۄلدے چِتّ نُۄں پکّا کرن لئی بلوِیر سِںگھّ دے گھر شام نُۄں ہۄ رہے کِیرتن وِچّ شامِل ہۄݨ لئی سارے پْرِیوار نُۄں تِیار کر لِیا۔

ترسیم نُۄں بلوِیر سِںگھّ دے گھر کِیرتن کر رہے چھۄٹے-چھۄٹے بچّے بہُت پِیارے-پِیارے لگّے۔ ترسیم نُۄں کھُشی ہۄئی جدۄں بلوِیر نیں گُرنِیت نُۄں ٹلِّییاں پھڑا کے کِیرتن کر رہے بچِّیاں دے نال بَیٹھا دِتّا۔ گُرنِیت نُۄں ٹلِّییاں وجائُںدی ویکھ ترسیم دِییاں اُںگلاں آپݨے گۄڈھے اُپّر تبلا وجائُݨ واںگ تھِرکݨ لگِّییاں۔ بچِّیاں دے کِیرتن بائد ترسیم نُۄں بلوِیر سِںگھّ دی آواذ سُݨی۔ اُس نیں نِیوِیں چُکّ کے ویکھِیا بلوِیر مائیِک مُۄہرے بَیٹھا کتھا کر رِہا سی٬ “----- اسِیں من دے ناں آکھے لگِّیئے من ساڈے آکھے نہِیں لگّدا۔ سادھ سںگّت جی٬ اِہ من بہُت چںچّل آ۔ اِس نُۄں آپݨے وسّ `چ کرن لئی گُرُۄ ولّۄں بخشے باݨی تے باݨے دا آسرا لئۄ۔ گُرُۄ پِیارِئۄ٬ جد کدے گلت کھِیال آوے٬ میرے گُراں دی باݨی ولّ دھِیان کرۄ۔ ماڑے وِچار آپݨے آپ دُۄر چلے جاݨگے۔ اَینا اسر ہَے میرے پْرمیشر دی باݨی وِچّ۔ آکھۄ٬ ’واہِگُرُۄ‘ -----۔”

پر ترسیم نیں ’واہِگُرُۄ‘ نہِیں اُچارِیا۔ اُس دے اںدّر بیچَینی پَیدا ہۄئی۔ اُس نیں چَۄںکڑی کھۄلہ کے لتّاں دُیالے باہاں ول لئیِیاں۔ مِںٹّ کُ اِس ترہاں بَیٹھ کے اُس نیں مُڑ چَۄںکڑی مار کے اکھّاں مِیچ لئیِیاں۔ اُس نُۄں کُجھّ سال پہِلاں واپری اُہ گھٹنا چیتے آ گئی٬ جدۄں بلوِیر نیں آپݨے نال کمّ کردی کُڑی نُۄں پھڑ لِیا سی اتے ترسیم نیں وِچّ پَے کے گلّ نُۄں مساں آئی-گئی کِیتا سی۔ جِئۄں-جِئۄں بلوِیر سِںگھّ کتھا کردا رِہا ترسیم دے اںدّرلی بیچَینی ودھدی گئی پر اُہ گھُٹّ-وٹّ کے بَیٹھا رِہا۔

گھر پہُںچّکے سَۄݨ تۄں پہِلاں دںدّا `تے بُرش کردے سمیں اُس نیں شِیشے وِچّ ویکھِیا اتے آپݨا ہتھّ گھرۄڑ کے آپݨی داڑھی اُتّے پھیرِیا۔ اُس نُۄں آپݨا چیہرا کرُۄپ لگّا۔ اُس دے چِتّ `چ آئی کِہ ہُݨے ہی شیو کر دیوے۔ پر اُس کِیتی نہِیں اتے بِسترے وِچّ وڑ کے اُسّل-وٹّے لَیݨ لگّا۔

“ویکھۄ بچّے کِنّے سۄہݨے لگّدے سی کِیرتن کردے نالے لںگّر ورتائُںدے۔ اَیں جائِیا کراںگے تاں آپݨے وی اِس پاسے لگّݨگے٬” مندِیپ نیں کِہا۔

“تُۄں لَے جِیا کر٬ جے جاݨا ہُںدّے۔ اۄتھے اُہ بھَیݨ دا گھڑُکّ تیرا کُچھ لگّدا وڈّا کتھا-واچک بݨِیا بَیٹھا ہُںدَّے٬” ترسیم دی آواذ وِچلا کْرۄدھ مہِسُۄس کر کے مندِیپ نیں ہَیرانی جِہی `چ کِہا٬ “ودھِییا کتھا کِیتی وِیر جی نیں وی۔”

“کِیتی کتھا٬ ہُݨ وڈّا گِیانی بݨِیا بَیٹھا۔ آپݨا نی پتا نِتّ کدے کِسے کُڑی دے گلمے `چ ہتھّ پائی بَیٹھا ہُںدّا سی٬ کدے کِسے دے۔”

“کی پتَے ہُݨ سۄجھی آ گی ہۄوے بئی جِہڑے پُٹھّے کمّ آپ کردا سی اُہ دُۄجے ناں کرن۔”

“اِہۄ-جِیاں نُۄں نی آئُںدی ہُںدّی سۄجھی۔ دُۄجِیاں نُۄں ای متّاں دیݨِییاں جاݨدے ہُںدّے اےَ۔ تیرے کھِیال `چ تِنّ-چار مہِینِیاں بائد جدۄں اُہ `کلّا آئۄُٹ-اَۄف ٹائۄُن جاںدَے اُدۄں اُہ کتھا کرن جاںدَے۔ مَیتھۄں ہۄر سُݨدی اَیں-----”

“چلّ آپاں نُۄں کی۔ جِہڑا کرُۄگا اۄہی بھرُۄگا۔ نالے سارے اِکّۄ-جِہے تاں نی ہُںدّے۔ کُجھّ چںگّے وی تاں ہۄݨگے ہی۔ جے اِتھّے تھۄڈا چِتّ نی منّدا تاں آپاں کِسے ہۄر گُردُیارے چلے چلِّیا کراںگے٬” آکھ کے مندِیپ نیں ترسیم نُۄں ساواں کرن لئی اُس دے والاں وِچّ اُںگلِییاں پھیرنِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں۔ پر ترسیم نُۄں وار-وار کتھا کر رہے بلوِیر سِںگھّ دا چیہرا دِسدا اتے اُس دا اںدّر اُبّلݨ لگّدا۔ سویرے اُٹھّ کے ترسیم نیں شیو کر کے تۄلِیئے نال مُۄںہ پُۄںجھ کے شِیشے ولّ ویکھِیا٬ پھِر بُڑبڑائِیا٬ “بھَیݨ دا گھڑُکّ”۔ واشرُۄم `چۄں باہر آئے نُۄں ویکھ کے مندِیپ بۄلی٬ “ایہدے `چ وِیر جی دا کی گِیا؟ آپاں آپݨے بچِّیاں پِچھّے کرنَے٬ اگلِیاں نیں آپݨِیاں پِچھّے۔”

“امْرِتدھاری بچّے کِہڑا سارے ای سلگّ نِکلدے اےَ۔ سُݨِیا نہِیں سی٬ رِچمںڈّ والِیاں دا مُںڈّا جِہڑا پُلس نیں ڈرگّاں `چ پھڑِئَے اُہدے وی گاترا پائِئَے ای سی٬” ترسیم نیں کھِجھّ جِہی نال کِہا۔

“سارے تاں نی ڈرگّاں کھاݨ-ویچݨ لگّدے۔ چںگّے وی بتھیرے نِکلدے آ۔ دیکھے نی رات کِویں جی-جی کر کے پْرشادے پُچھّدے سی۔ بچّے اِکّ-دُۄجے ولّ ویکھ کے ای سِکھدے آ۔ وڈّی گلّ تاں اینہاں دے دۄست وی آپݨے ای بݨدے آ۔ لۄکی کی نی کردے دھِییاں-پُتّاں پِچھّے۔ مُںڈِّیاں دا سر جاںدے جدۄں کِسے دی دھی-بھَیݨ دی گلّ سُݨدے اَیں تاں تھۄنُۄں ای پہِلاں فِکر لگّدا ہُںدَّے٬” آکھ کے مندِیپ بھاںڈے ساف کردی پتِیلے نُۄں جۄر-جۄر نال کھُرچݨ لگّی۔

ٹائِلٹ سِیٹ `تے بَیٹھے ترسیم نُۄں مندِیپ دی اِس گلّ دا کھِیال آئُںدے ہی آپݨی رات والی ہالت دا کھِیال آئِیا٬ جد اُس نیں ٹی.وی.`تے گِیاراں والِییاں خبراں وِچّ اِہ کھبر سُݨ کے ساری رات اُسّلوٹّے لَیںدِیاں کٹّی سی۔ جد وی اکھّاں مِیچدا اُس نُۄں خبر والے پِئۄ-دھی آپݨے اتے گُرنِیت وِچّ وٹدے مہِسُۄس ہُںدّے اتے اُہ ڈر کے جھٹّ اکھّاں کھۄہل دِںدّا۔ اجیہی رات تۄں بائد جد سویرے اُٹھّ کے ترسیم کمّ `تے پہُںچِّیاں تاں برائِن جِویں اُس نُۄں ہی اُڈِیک رِہا سی٬ اُس نیں ترسیم نُۄں کِہا سی٬ “ٹَیری٬ تُۄں کی سۄچدا ہَیں جِہڑا تیرے کںٹّرِیمَین نیں آپݨی دھی دا کتل کِیتا ہَے۔”

“مَیں کی سۄچݨا ہَے٬” آکھ کے ترسیم چُپّ کر گِیا۔ اُہ گلّ نُۄں اگاںہ نہِیں سی تۄرنا چاہُںدّا۔ پر برائِن اجّ گلّ نُۄں اَیڈی-چھیتی مُکّݨ نہِیں سی دیݨا چاہُںدّا٬ اُس نیں کِہا٬ “میرے کھِیال وِچّ اَیہۄ-جِہے پِئۄ نُۄں سخت تۄں سخت سذا ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔”

ترسیم دے دِماگ وِچّ کھِجھ اُٹھّی۔ اُہ بۄلِیا٬ “برائِن اِہ ساڈا سبھِیاّچارک مسلا ہَے٬ تُۄں نہِیں سمجھ سکدا۔”

“اِہ کِہۄ-جِہا سبھِیاّچار ہَے جِہڑا دھِییاں نُۄں کتل کرن لئی اُکسائُںدا ہَے۔ بچّے نُۄں پڑھائۄ-لِکھائۄ٬ چںگِّییاں کدراں-کِیمتاں سِکھائۄ۔ جِیون–ساتھی چُنݨ دا ہکّ بچّے نُۄں ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ اُس نیں ہی ساری اُمر آپݨے ساتھی نال گُجارنی ہُںدّی ہَے۔ جے بچّا اِہ آپݨا بُنِیادی ہکّ مںگّدا ہَے تاں اِہ دا متلب اِہ نہِیں کِہ اُس دا کتل کر دِئۄ٬” برائِن جھٹّ بۄلِیا۔

‘ہۄر اُہ بھَیݨ مرائُںدا جے کتل ناں کردا’ ترسیم دے چِتّ `چ آئی پر اُس نیں کِہا, “کِہڑا پِئۄ آپݨی دھی نُۄں کتل کرنا چاہُںدّا ہُںدّا ہَے۔”

“پھیر?” برائِن نیں پْرشن شُۄچک نذراں نال ترسیم ولّ ویکھِیا۔

“تُۄں نہِیں سمجھیںگا,” آکھ کے ترسیم اُس کۄلۄں پرہاں ہۄ گِیا۔ ‘بھَیݨ دے گھڑُکّ گلّ نُۄں سمجھے بِنہا ہی لَیکچر شُرُۄ کر دِںدّے آ۔ کِہا بئی تھۄڈا آودا کلچر اےَ, تے ساڈا آودا اےَ۔

برائِن دِییاں اِہ گلّاں ترسیم دے دِماگ وِچّ چکّر لائُݨ لگِّییاں, ‘بچِّیاں نُۄں پڑائۄ-لِکھائۄ, جِہڑا تُہاڈا فرذ ہَے۔ ترسیم نُۄں لگّا جِویں اِہ گلّاں برائِن نہِیں سگۄں جِیت ماما آکھ رِہا ہۄوے۔ پر اگلے ہی پل اُس دے دِماگ وِچّ ریڈِیئۄ دے کِسے کالر دی گلّ گُۄںجھی, جِہڑی اُس نیں اجّ ٹاک شۄء وِچّ سُݨی سی۔ ٹاک شۄء وِچّ کۄئی بۄل رِہا سی, “----بھائی ساہب ہُݨ سارے گۄرِیاں دے اکھبار-ریڈِیئۄ اۄس بںدّے نُۄں ماڑا کہی جاںدے آ۔ بِگانے گھر لگّی اگّ تماشا ہُںدّی اےَ۔ بںدّے نیں چار بھائیِبںدّاں `چ اُٹھّݨا-بہِݨا وی ہُںدَّے۔ کِہڑا پںجّابی بںدَّے جِہڑا کِسے گۄرے نُۄں جوائی بنائُݨ لئی تِیار ہۄئۄُ۔ جدۄں گںدّی `لاد آکھے ناں لگُّۄ تاں بںدّا کی کرُۄ, ہَیںجی---

“میہربانی جی, اِہ تُہاڈا کھِیال اےَ۔ آکھے ناں لگّݨ `تے اُلاد نُۄں کتل کر دیئیِدَے?” کال نُۄں وِچالِئۄں کٹّ کے ریڈِیئۄ ہۄسٹ نیں کِہا سی۔ ریڈِیئۄ ہۄسٹ دی اِہ گلّ یاد آئُںدِیاں ہی ترسیم نُۄں لگّا جِویں جِیت ماما آکھ رِہا ہۄوے, ‘بچِّیاں نُۄں پڑھائۄ-لِکھائۄ, جِہڑا بںدّے دا فرذ اےَ۔ اُنہاں نُۄں آپݨی اِذّت دا مسلا ناں بݨائۄ۔’ پر اگلے ہی پل کالر دی آواذ پھِر اُس دے اںدّر اُٹھّی۔ ترسیم نیں سۄچِیا, ‘بںدّے نیں سُسائِٹی وِچّ اُٹھّݨا-بَیٹھݨا وی ہُںدَّے, جے چار بںدِّیاں `چ کۄئی آکھ دیوے بئی پھلاݨے دی گۄرے نال نِکل گئی تاں کی رہِںدَّے بںدّے دا۔’ پھِر ترسیم نُۄں لگّا جِویں ماما آکھ رِہا ہۄوے, ‘میرے کِہڑا گاترا پائِیا سی دۄہیں کُڑِییاں ودھِییا پڑھ-لِکھ گئیِئَے۔’

‘ڈاکٹر بݨ گِیئَں تاں اَیڈا کی کرتا, ماما آپݨے چار بںدِّیاں `چ تاں نی کھڑھدا ہۄݨا,’ ترسیم نُۄں بلوِیر دِیے جِیت مامے بارے کہی گلّ چیتے آئی۔

پھِر ترسیم نُۄں لگّا جِویں مندِیپ آکھ رہی سی, ‘آپاں بچِّیاں پِچھّے کرنَے, لۄکِیں کی نہِیں کردے دھِییاں –پُتّاں پِچھّے۔’

‘کی کرے بںدّا?’ سۄچدے ہۄئے ترسیم نیں مہِسُۄس کِیتا کِہ اُس دا سِر پاٹ رِہا سی۔ اُس نیں بیوسی نال شِیشے ولّ ویکھِیا پر شِیشا اُس نُۄں کھالی-کھالی لگّا۔ “بھَیݨ دے گھڑُکّا, تُۄں ہی بۄل کُجھ?” ترسیم بُڑبڑائِیا۔