اںدّاذن 19 کُ ورہے مَیں نشا چھڈائۄُ کیںدر دے ڈائِرَیکٹر وجۄں سیوا نِبھائی ہَے۔ نشئیِیاں نُۄں دھرم٬ ساہِت اتے کِرت دے سںکّلپ نال جۄڑ کے مُکھّ دھارا وِچّ لِیائُݨ دے ہر سمبھّو یتن کِیتے جاںدے سن۔ اُس دِن مَیں بہُت ہی ہَیران اتے پْریشان ہۄئِیا٬ جدۄں ماپے آپݨے 13-14 سال دے پُتّر نُۄں نشا چھڈائُݨ لئی لَے کے آئے۔ جِس سکُۄل وِچّ لڑکا پڑھدا سی٬ اُس سکُۄل دا ادھِیاپک وی نال آئِیا سی۔ ادھِیاپک نیں دسِّیا کِہ اجّ ہی سویر دی پْرارتھنا سمیں اِہ بیہۄش ہۄ کے ڈِگ پِیا سی۔ تُرںتّ ماپے وی بُلا لئے۔ کُجھ دیر بائد مُںڈّا ہۄش وِچّ آ گِیا۔ پِیار نال پُچھّݨ تے اُسنے دسِّیا کِہ اُہ چِٹّا پِیݨ دا آدی ہۄ گِیا ہَے۔ ماپے ہدّۄں ودھّ پْریشان سن۔ بچّے دی کَۄںسلِںگّ کردِیاں ساہمݨے آئِیا کِہ اِہ لڑکا پِچھلے چار مہِینِیاں تۄں چِٹّے دی لپیٹ وِچّ آئِیا ہَے۔ اُس نیں اِہ وی دسِّیا کِہ سکُۄل وِچّ تِنّ-چار ہۄر مُںڈّے وی نشے دی ورتۄں کردے ہن۔ اُس بچّے نُۄں تُرںتّ داکھل کر لِیا۔ ماپِیاں اتے ادھِیاپک نُۄں بھرۄسا دِتّا کِہ مہِینا کُ اِہنُۄں اِتھّے رکھّ کے نشا مُکت کرن دی ہر سمبھّو کۄشِش کراںگے۔ نشِیاں سمبّںدھّی آلے دُیالے دے سکُۄلاں دی ستھِتی سمبّںدھّی پتا کِیتا تاں ساہمݨے آئِیا کِہ بہُت سارے سکُۄلی بچّے مَیڈِیکل نشے٬ جردا اتے سِگرٹ پِیݨ لگّ پئے ہن۔ اسِیں شہِر دے پںجّ چھے سماج چِںتّک اِکٹھّے ہۄئے۔ اِس گمبھِّیر سمسِّیا تے وِچار وٹاںدرا کِیتا۔ اِہ سۄچ اُبھّر کے ساہمݨے آئی کِہ جِہڑے بالگ نشے دی دلدل وِچّ دھس گئے ہن٬ اُہناں نُۄں مُکھّ دھارا وِچّ لِیائُݨ لئی ہر سمبھّو یتن ہۄ رہے ہن٬ پر وِدِیارتھی ورگ دا نشِیاں ولّ رُجھان گمبھِّیر چِںتّا دا وِشا ہَے۔ وِدِیارتھِییاں نُۄں نشِیاں دے مارُۄ پْربھاواں تۄں جاݨُۄ کروا کے اُہناں نُۄں اِس پاسِئۄں رۄکِیا جا سکدا ہَے۔ اِس سمبّںدھّ وِچّ اسِیں وِئُتبںدّی بݨا لئی۔ وپھد دے رُۄپ وِچّ ذِلہا سِکھِّیا اپھسر نُۄں مِلے۔ اُہناں نُۄں ساری ستھِتی تۄں جاݨُۄ کروائِیا۔ ذِلہا سِکھِّیا اپھسر وی سُݨ کے گمبھِّیر ہۄ گِیا۔ اُس نیں اِس نیک کارج لئی ہر ترہاں دا سہِیۄگ دیݨ دا وائدا کِیتا۔ وِچار وٹاںدرے انُسار پھَیسلا ہۄئِیا کِہ ساڈی نشا وِرۄدھی ٹِیم ہپھتے وِچّ چار دِن سویر دی پْراتھنا سمیں سکُۄل وِچّ جاویگی۔ 15 سکُۄلاں دی لِسٹ ذِلہا سِکھِّیا اپھسر سانُۄں ہپھتے بائد بھیجیگا اتے سکُۄلاں نُۄں سُۄچنا وی ذِلہا سِکھِّیا اپھسر راہِیں پہِلاں ہی بھیج دِتّی جاویگی۔ اِںج سمبّںدھِّت سکُۄل نال تالمیل کرکے اسِیں پْرارتھنا سمیں جا کے وِدِیارتھِییاں نُۄں نشِیاں دے مارُۄ پْربھاواں تۄں جاݨُۄ کروائُݨ دے نال نال نَیتِک سِکھِّیا دا گِیان دیݨ دی وی ہر سمبھّو کۄشِش کراںگے۔ نالھ والے ساتھی سارے ہی سُہِرد سن۔ اگلے ہپھتے تۄں اسِیں آپݨا کمّ شُرُۄ کر دِتّا۔ سکُۄل دے مُکھی نُۄں ساڈے آئُݨ سمبّںدھّی سُۄچنا پہِلاں ہی پہُںچّی ہُںدّی سی۔ سکُۄل وِچّ نِشچِت سمیں ’تے پہُںچّ کے اسِیں وِدِیارتھِییاں نُۄں سمبّۄدھن کردے۔ نشِیاں کارن سرِیرِک٬ مانسِک٬ بَۄدھِک اتے آرتھِک نُکسان دسّݨ دے نال نال ذِںدّگی دی دَۄڑ وِچّ نشِیاں کارن پھاڈی رہِݨ والِیاں دے کِسّے وی چھۄہے جاںدے۔ وِدِیارتھی ورگ ولّۄں بہُت چںگّا ہُںگّارا مِل رِہا سی۔ ادھِیاپک ورگ وی ساڈے اِس اُپرالے دی پْرشںسّا کردا سی۔ کئی سکُۄلاں وِچّ نشا کرن والے وِدِیارتھی وی ساہمݨے آئے۔ اُنہاں دے اِلاج لئی ہر سمبھّو یتن کِیتا گِیا۔

اِہ اُپرالا بڑی سپھلتا پُۄروک چلّدا رِہا۔ ساڈا ادھّا سماں اِس کارج دے لیکھے لگّ جاںدا اتے باکی سماں پھِر آپݨی کرم-بھُۄمی وِچّ کمّ سمبھّال لَیںدے۔ اِکّ دِن ساڈی ٹِیم سںسّتھا وِچّ گئی۔ وِدِیارتھِییاں نُۄں پہِلاں دی ترہاں سمبّۄدھن کِیتا۔ پر اسِیں مہِسُۄس کِیتا کِہ وِدِیارتھِییاں وِچّ انُشاسن دی گھاٹ ہَے۔ جِتھّے انُشاسن نہِیں ہُںدّا٬ اُتھّے ہۄر کمذۄرِییاں وی نال جُڑ جاںدِییاں ہن۔ وِدِیارتھِییاں نُۄں سمبّۄدھن کرن تۄں بائد مُکھّ ادھِیاپک نیں سانُۄں دپھتر وِچّ بُلا لِیا۔ دُکھی من نال اُسنے پْرگٹاوا کِیتا کِہ پِںڈّ وِچّ کھُلّہے ہۄئے شراب دے ٹھیکے دا ٹھیکیدار٬ سرپںچّ دا رِشتیدار ہَے۔ اُس نیں آپݨے ٹھیکیدار رِشتیدار نُۄں کہِ رکھِّیا ہَے کِہ جِس نُۄں مَیں دستخت کرکے پرچی دیواں٬ اُس نُۄں پںجّ رُپئے پْرتی بۄتل گھٹّ لائُݨے ہن اتے ’مال‘ وی ودھِییا دیݨا ہَے۔ اِںج پِںڈّ وِچّ پرچی دے ذۄر ’تے سرپںچّ نیں آپݨا دبدبا وی کائِم رکھِّیا ہۄئِیا ہَے اتے اگاںہ نُۄں وۄٹ-بَیںک وی پکّا کردا ہَے۔ اگلی دُکھّ دی گلّ اِہ ہَے کِہ ماپے سرپںچّ تۄں پرچی لَے کے اگاںہ ٹھیکے تۄں شراب لِیائُݨ لئی پرچی آپݨے پُتّ نُۄں پھڑا دِںدّے نیں۔ اُنہاں وِچّۄں کئی ساڈے سکُۄل دے وِدِیارتھی ہن۔ کئی نَۄںوِیں-دسوِیں دے مُںڈّے سرپںچّ والی پرچی لَے کے ادھّی چھُٹّی ویلے ہی بۄتل لَے کے باپُۄ نُۄں گھر دے آئُںدے نیں۔ سانُۄں شکّ ہَے کِہ بۄتل وِچّۄں مُںڈّے آپݨا ہِسّا پتّی وی رکھّدے نیں۔”

اسِیں اِہ سُݨ کے سُنّ ہۄ گئے۔ پِںڈّ دا مُکھی ہی وِدِیارتھی جِیون نال کھِلواڑ کر رِہا ہَے۔ اسِیں پھِر نَۄںوِیں دسوِیں دے وِدِیارتھِییاں نال وِچار وٹاںدرا کرن لئی اُہناں نُۄں اِکٹھّے کر لِیا۔ اُہناں نُۄں بڑے پِیار نال سمجھائِیا کِہ اِس اُمر وِچّ جیکر تُسِیں گلت رستا پھڑ لِیا اتے دَۄڑے وی تیذ تاں بھٹک جاوۄںگے۔ جِنّا تیذ دَۄڑۄںگے٬ اُنّا ہی مںذّل تۄں دُۄر ہُںدّے جائُںگے۔ پر جیکر رستا ٹھِیک چُݨ لِیا اتے تیذ دَۄڑے تاں آسانی نال مںذِّل پْراپت کر لوۄںگے۔ اُہناں نُۄں بھارت دے مرہُۄم راشٹرپتی شْری ابدُل کلام دے وِدِیارتھِییاں نُۄں کہے ہۄئے اِہ شبد یاد کروائے٬ “تُسِیں اُہ سُپنے لئۄ٬ جِہڑے تُہاڈی نِیںد اُڈا دیݨ۔ تُسِیں اُہ سُپنے پُۄرے کرن لئی ہر سمبھّو یتن کرۄ۔”

پھِر اسِیں وِدِیارتھِییاں نُۄں شراب دے نُکسان دسّ کے اُہناں کۄلۄں بہُت ہی پِیار نال سرپںچّ ولّۄں شراب لِیائُݨ لئی دِتِّییاں جاںدِییاں پرچِییاں سمبّںدھّی پُچھِّیا۔ وِدِیارتھی اَینے پْربھاوِت ہۄئے کِہ اُہناں وِدِیارتھِییاں وِچّۄں پںجّ چھے وِدِیارتھِییاں نیں سرپںچّ والِییاں پرچِییاں سانُۄں دِںدِّیاں دسِّیا کِہ ساڈے باپُۄ نیں ٹھیکے تۄں شراب لِیائُݨ لئی دِتِّییاں سن۔ اگاںہ تۄں اُہناں نیں اجِہا ناں کرن دا پْرݨ وی کِیتا۔

سکُۄلۄں آ کے مَیں نشا چھڈائۄُ کیںدر وِچّ آ کے بَیٹھا ہی سی کِہ ڈی. سی. ساہِب دے پی.اے. دا پھۄن آ گِیا٬ “ڈی. سی. ساہِب نیں تُہانُۄں دپھتر وِچّ بُلائِیا ہَے۔”

مَیں ڈی. سی. کۄل چلا گِیا۔ مَینُۄں کُرسی ’تے بَیٹھݨ دا اِشارا کرکے اُہ کُجھ پل کاگذاں وِچّ رُجھّے رہے۔ آلے دُیالے کھڑۄتے کرمچارِییاں نُۄں باہر بھیج دِتّا۔ پھِر میرے ولّ مُۄںہ کرکے پُچھِّیا٬ “اجّ تُسِیں کِہڑے سکُۄل وِچّ گئے سی؟”

مَیں سکُۄل دا ناں دسّ دِتّا۔ نال ہی سُچیت وی ہۄ گِیا۔ اُنہاں نیں تھۄڑھی جِہی بیرُکھی نال کِہا٬ “اُتھّۄں دے سرپںچّ دی شِکائِت آئی ہَے کِہ تُسِیں اُس دے وِرُدھّ وِدِیارتھِییاں کۄل بۄلے ہۄ۔ تُہاڈا کمّ وِدِیارتھِییاں نُۄں سمجھائُݨا ہَے٬ پِںڈّ دے مُکھی وِرُدھّ بۄلݨا اُچِت نہِیں۔ اگاںہ تۄں …۔”

اُہ اگّے کُجھ کہِݨا چاہُںدّے سن٬ مَیں جیب وِچّۄں وِدِیارتھِییاں تۄں لئیِیاں پرچِییاں کڈھّ کے ڈی.سی. ساہِب نُۄں دِںدِّیاں ساری کہاݨی دسّ دِتّی۔ نال ہی ذۄر دے کے کِہا کِہ نابالگ وِدِیارتھِییاں نُۄں شراب لِیائُݨ لئی ٹھیکے ’تے بھیجݨ لئی سرپںچّ سِدھّے تَۄر ’تے ذِمّیوار ہَے اتے اِس ترہاں کرکے اُہ وِدِیارتھِییاں دے جِیون نُۄں برباد کر رِہا ہَے۔”

میری گلّ سُݨ کے اُہ گمبھِّیر ہۄ گئے۔ اُنہاں دا شِکوے بھرپُۄر لہِجا داد بھرے شبداں وِچّ بدل گِیا۔ مَینُۄں مُخاتِب ہُںدِّیاں کِہا٬ “وَیلّ ڈنّ٬ اِہ کمّ جاری رکھّۄ۔”

اگلے دِن اُس پِںڈّ دا ٹھیکا نابالِگ بچِّیاں نُۄں شراب ویچݨ دے دۄش وِچّ ہپھتے بھر لئی بںدّ کر دِتّا گِیا اتے سرپںچّ نُۄں وی دپھتر وِچّ بُلا کے ڈی. سی. نیں اجِہا ناں کرن دی تاڑنا کر دِتّی۔

اِس پِچھّۄں ساڈے کدماں وِچّ ہۄر وی دْرِڑھتا آ گئی۔

* * * * *