“بھائی آپ دے جواکاں نُۄں سمبھّال کے رکھّۄ۔ سماں ماڑا چلّ رِہا ہَے۔” بُۄہے اگّۄں لںگھّدے گِیانی جی نیں جرنَیل سِںگھّ نُۄں ساہمݨے بَیٹھا دیکھ کے کِہا۔
“اجے تک تاں گِیانی جی کِرپَے مالک دی۔ پھِر اُہدی مرذی۔” جرنَیل سِںگھّ نیں رسمی جِہا جواب دِتّا۔
گِیانی جی تاں جرنَیل سِںگھّ دی گلّ سُݨ کے اگّے لںگھّ گئے پر جرنَیل سِںگھّ دے متھّے اُتّے چِںتّا دِییاں لکِیراں اُبھّر آئیِیاں۔ گِیانی جی نُۄں سارے پِںڈّ دی خبر رہِںدّی ہَے٬ پھِر اُنہاں مَینُۄں دیکھ کے ہی اِہ گلّ کِئۄں آکھی؟ اُہ سۄچ رِہا سی۔ کِتے اُس دا پُتّر پالی ماڑی سںگّت ...? نہِیں نہِیں ... پالی نُۄں تاں پڑھائی تۄں ہی وِہل نہِیں۔ جرنَیل سِںگھّ دا سۄچݨ نُۄں وی دِل نہِیں سی کردا کِہ اُس دا پُتّ گلت پاسے جا سکدا ہَے۔
کہِںدّے کہائُںدے گھراں دے جوان مُںڈّے نشیڑی بݨ کے جوان ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی بُڈھّے ہۄ چُکّے سن۔ نشِیاں نیں ادھّۄں ودھّ پِںڈّ دے پرِواراں دی ذِںدّگی نرک بݨا دِتّی سی۔ ہُݨ تاں نشے وی شراب٬ بھُکّی٬ افِیم تۄں اگّے ودھ کے سمَیک٬ چِٹّا ہۄر پتا نہِیں کی کی ہۄ گئے۔ کئی گھراں وِچّ تاں پہِلاں تۄں ہی شراب پِیتی جاںدی سی۔ پر جدۄں بذُرگاں نیں چھڈّی تاں اُدۄں تک اُنہاں دِییاں اگلِییاں پِیڑھِییاں نُۄں آدت لگّ چُکّی سی۔ اِہۄ جِہے پرِواراں وِچّ جدۄں بذُرگ اُنہاں نُۄں سمجھائُݨ دی کۄشِش کردے تاں اگّۄں سُݨن نُۄں مِلدا کِہ اُہ آپݨے دِن یاد کرن۔ ادب ستِکار تاں جِویں کھتم ہی ہۄ چُکّا سی۔
پلاں وِچّ جرنَیل سِںگھّ دِییاں اکھّاں اگّۄں سارے پِںڈّ دے گھراں دی ہالت لںگھّ گئی۔ جے اُس دے وسّ ہُںدّا تاں اُہ آپݨے بچّے نُۄں لَے کے اِہۄ جِہی جگہا چلا جاںدا٬ جِتھّے نشے ناں ہۄݨ۔ کہِںدّے نیں جے سرکار چاہے تاں نشے بںدّ ہۄ سکدے ہن۔ پر جدۄں اِہۄ جِہِییاں گلّاں سُݨن وِچّ آئُںدِییاں ہن کِہ نشِیاں نُۄں ویچݨ والِیاں دی پِٹھّ ’تے راجسی نیتاواں دا ہتھّ ہَے تاں اِس تۄں اگّے نِراشا دا گھۄر اںدھّکار ہی دِسدا ہَے۔ جِتھّے واڑ ہی کھیت نُۄں کھاݨ لگّ جاوے تاں اُہ کھیت نہِیں بچدے۔
جرنَیل سِںگھّ نُۄں سۄچِیں پِیا دیکھ کے اُس دی ماں نیں مۄڈھے تے ہتھّ رکھّدِیاں پُچھِّیا٬ “کی گلّ پُتّ٬ سُکھّ تاں ہَے؟”
“ہاں بیبے سُکھّ تاں ہَے ... پر جِہڑے آہ بھاںت بھاںت دے نشے چلّ پئے اےَ٬ اِنہاں نیں کہِںدّے کہائُںدے گھراں نُۄں ولہیٹا پا لِیا۔ اسِیں کِیہدے ...۔”
جرنَیل سِںگھّ نیں گلّ پُۄری وی نہِیں سی کِیتی٬ بیبے بۄل پئی٬ “ناں پُتّ٬ اَیں نہِیں سۄچِیدا۔ آپݨے پالی دا من اِنا کمذۄر نہِیں کِہ اُہنُۄں کۄئی آپݨے پِچھّے لا لوے۔ نالے اُہدی پڑھائی ہۄر ہَے۔ اُہنُۄں وِہل کِتھّے ...?”
اُہ اجے گلّاں کر ہی رہے سن تاں گلی وِچّۄں رَۄلے دِییاں آواذاں آئُݨ لگِّییاں۔ پالی دی ماں نیں دیکھِیا لۄک نمبّرداراں دے گھر ولّ نُۄں بھجّے جا رہے سن۔ پُچھّݨ ’تے پتا لگِّیا کِہ اُنہاں دا جوائی پُۄرا ہۄ گِیا۔ کہِںدّے نیں وِیاہ تۄں پہِلاں دا نشے کردا سی۔ گھردِیاں نیں وِیاہ دِتّا ... بئی آپے سُدھر جُۄ۔ پہِلاں تاں کُڑی نیں وی لُکۄ رکھِّیا۔ پر جدۄں ٹُۄماں جاݨ لگِّییاں تاں ماں نُۄں دسِّیا۔ پھِر بتھیرے اِلاج کروائے پر نہِیں بچِیا۔ چار سالاں وِچّ دۄ جواک ہۄ گئے٬ ہُݨ نرک بھۄگُۄ وِچاری ...۔ جِنّے مُۄںہ اُنِّییاں گلّاں کر رہے سن لۄک۔ سُݨ کے جرنَیل سِںگھّ دی جِویں جان نِکل گئی۔
“پالی نی آئِیا اجے؟” اُس نیں گھبراہٹ وِچّ پُچھِّیا۔
"آئُںدا ای ہۄئۄُ٬ دس مِںٹّ رہِںدّے نیں٬ اُہدے آئُݨ ’چ۔” پالی دی ماں نیں کِہا
“بیبے تُۄں جاہ نمبّرداراں دے ... مَیں آئُنا۔” پھِر پتا نہِیں کی سۄچ کے جرنَیل سِںگھّ آپݨی ماں دے نال ہی تُر پِیا۔ رات نُۄں دۄویں ماں پُتّ گھر واپس آئے۔ دۄویں بہُت اُداس سن۔ ہتھّ مُۄںہ دھۄ کے پھِر نمبّرداراں نال ورتے بھاݨے دِییاں گلّاں کرن لگّ پئے۔
جرنَیل سِںگھّ نیں دیکھِیا٬ پالی تھۄڑھا چِر اُنہاں کۄل بَیٹھ کے مۄبائِل ہتھّ وِچّ پھڑی چُبارے وِچّ جا وڑِیا۔ جرنَیل سِںگھّ نُۄں پالی دی ہریک ہرکت اُتّے شکّ ہۄ رِہا سی۔ اُہ پڑھدا گھٹّ تے مۄبائِل اُتّے ودھّ سماں لگِّیا رہِںدّا۔ کدے کمرے دا درواذا بںدّ کرکے کِنّا کِنّا چِر گلّاں کردا رہِںدّا۔ کدے کنّاں وِچّ ڈاٹ جِہے پھسائی کِنّا کِنّا چِر گاݨے سُݨدا رہِںدّا۔ پھِیساں تاں کالج والِیاں نیں اُنِّییاں ہی لَے لَیݨِییاں نیں ... تھبّا نۄٹاں دا٬ کۄئی پڑھے بھاویں ناں ...۔ پر شکّ دے آدھار ’تے جوان پُتّ نُۄں کُجھ کِہا وی نہِیں جا سکدا۔ جرنَیل سِںگھّ دا من گھُمّݨ گھیرِییاں وِچّ پھسِیا رہِںدّا۔ اُس نیں گِیانی جی نُۄں جا کے پُچھِّیا تاں اُنہاں نیں اِہ جواب دِتّا کِہ اِکّ دِن پِںڈّ دے وِہلڑ مُںڈِّیاں کۄل پالی نُۄں بَیٹھِیاں دیکھِیا سی۔ ہۄر کُجھ نہِیں سُݨِیا۔
اِکّ دِن تاں ہدّ ہی ہۄ گئی۔ پِںڈّ دے وِہلڑ مُںڈِّیاں نیں پالی نُۄں کِہا٬ “آپݨے باپُۄ کۄلۄں مۄٹرسائیِکل تے ودھِییا مۄبائِل مںگّ ...۔”
“ڈِگری پُۄری ہۄ لوے پھِر دیکھ لاںگے ...۔” پالی دا جواب سی۔
اِکّ مُںڈّے نیں دُۄجے نُۄں کِہا٬ “دیکھ لواںگے اِہنُۄں پاس ہُںدّے نُۄں ... پڑھاکُۄ بݨِیاں پھِردا ... وڈّا اِںجنِیئر بݨُۄ اِہ۔” سارے تاڑی مار کے ہسّ پئے۔
جرنَیل سِںگھّ نیں اِہ سبھ کُجھ آپݨے کنّاں نال سُݨِیا۔ہتھَۄڑے واںگ کنّاں وِچّ وجّے اِہ بۄل٬نال ہی اُس دے مُۄںہۄں گالھ نِکلی۔ اِنہاں نُۄں گھر آئُݨۄں کِویں ہٹاوے - اُہ سۄچ رِہا سی۔ کدے سۄچدا اِہناں دے ماپِیاں نُۄں اُلامبھا دیوے۔ پر آپݨے ماپِیاں دی گلّ کِتھّے منّݨ والی سی اِہ راہۄں بھٹکی مُںڈِّیرہ۔ جے سِدھّا کِہا تاں اِہ پالی نُۄں پتا نہِیں کی پُٹھّی پٹّی پڑھائُݨگے۔ اُہ بڑا لاچار سی۔ پہِلاں تاں اُس نیں چُپّ رہِݨا ہی ٹھِیک سمجھِیا پر اُہ چُپّ وی کِویں رہِ سکدا سی۔ اُس دے من نُۄں چَین نہِیں سی۔ اُہ کئی واری پالی نال وی رُکھّا بۄلدا۔ پالی آپݨی ماں تے دادی دا بہُت لاڈلا سی۔ جدۄں ماں تے دادی نال پالی بچِّیاں واںگ شرارتاں کردا تاں جرنَیل سِںگھّ تھۄڑھا دُۄر جا کے بَیٹھ جاںدا۔ اںدّرۄں اںدّری کھِجھدا۔
اِکّ دِن پالی پھۄن ’تے کھُش ہۄ کے کِسے نال گلّاں کر رِہا سی۔ پھۄن بںدّ کرکے اُس نیں آپݨی ماں تے دادی نُۄں اِکٹھِّیاں ہی جپھّی پائی اتے کھُش ہُںدِّیاں آکھِیا٬ “بیبے میرا نتِیجا آ گِیا ... ودھِییا نمبّر لَے کے پاس ہۄ گِیا مَیں۔” دادی نیں سَۄ سَۄ اسِیساں دِتِّییاں۔ ماں نیں ڈھیر سارا پِیار دِتّا۔
جرنَیل سِںگھّ اِس سمیں کھیت گِیا ہۄئِیا سی۔ جدۄں اُہ کھیتۄں واپس آ رِہا سی تاں رستے وِچّ اُس نُۄں ماسٹر جی مِل پئے٬ جۄ کئی سالاں تۄں اِسے پِںڈّ وِچّ رہِ رہے سن۔ پالی آم کرکے دُۄجے تِیجے دِن ماسٹر جی کۄل چلِیا جاںدا سی۔
"جرنَیل سِںگھّ جی مُبارکاں۔” ماسٹر جی نیں آکھِیا۔
"کاہدِییاں مُبارکاں جی۔”
"پالی دے پاس ہۄݨ دِییاں تے ودھِییا نمبّر لَیݨ دِییاں۔”
جرنَیل سِںگھّ نُۄں یکِین نہِیں سی آ رِہا۔ اُس تۄں اِہ کھُشی سامبھی نہِیں سی جا رہی۔ اُس نیں ماسٹر جی نال اُہ سارِییاں گلّاں کِیتِییاں٬ جۄ اُس دے اںدّر ڈر پَیدا کر رہِییاں سن۔ ماسٹر جی نیں دسِّیا کِہ گِیانی جی نیں وِہلڑ جُںڈّلی نُۄں پالی نُۄں وِگاڑن دِییاں شرتاں لائُںدے سُݨِیا سی اتے اِس بارے پالی نُۄں سُچیت رہِݨ لئی وی کِہا سی۔ پالی نیں آپݨا پڑھائی کرن دا ترِیکا بدل لِیا سی۔ اُس نیں آپݨی پڑھائی مۄبائِل نال جۄڑ لئی۔ جدۄں ماسٹر جی نیں پڑھن دے ترِیکے بارے دسِّیا تاں جرنَیل سِںگھّ کھُش وی سی تے ہَیران وی۔ گلّاں کردِیاں دۄویں گھر پہُںچّ گئے۔
ماسٹر جی نیں سبھ نُۄں ودھائی دِتّی تے پالی نُۄں آپݨا مۄبائِل لِیائُݨ لئی کِہا۔ ماسٹر جی نیں جرنَیل سِںگھّ دے ناںہ ناںہ کردِیاں اُس دے کنّاں وِچّ ٹُۄٹِییاں جِہِییاں لا دِتِّییاں۔ اُہ سُݨ کے ہَیران وی ہۄ رِہا سی اتے کھُش وی۔
“اِہ گاݨے نہِیں٬ کۄئی پڑھائی دی گلّ لگدی ہَے۔” تھۄڑھا جِہا سُݨا کے ماسٹر جی نیں پھۄن بںدّ کر دِتّا۔
“اِہ اَیس ترہاں وی پڑھِیا جا سکدا ہَے؟” جرنَیل سِںگھّ نُۄں سمجھ نہِیں سی آ رہی اُہ کی کہے٬ پر اُہ سارا کُجھ سمجھ چُکّا سی اتے بہُت کھُش سی۔
پالی دی دادی پالی دے مۄڈھے ’تے ہتھّ پھیر رہی سی- “اِہ تاں میرا سُۄرما پُتّ ہَے۔”
“ہاں ماتا جی ...” لاگے کھڑھے ماسٹر جی بۄلے٬ “کۄئی ذرُۄری نہِیں ہتھّاں وِچّ ہتھِیار پھڑ کے تے لڑکے ہی کۄئی بںدّا سُۄرما کہاوے۔ جِہڑا بںدّا بُرائیِیاں تۄں آپݨے آپ نُۄں بچا کے رکھّے٬ اُہ وی سُۄرما ہی ہُںدّا ہَے۔ نالے جدۄں کۄئی اِنسان چںگّے کمّ کرن دی اِچھّا رکھّدا ہۄوے تے کۄشِش کردا ہۄوے تاں سَۄ راہ مِل جاںدے نیں۔”