پہِلاں ’سُکھن سُرجِیت پاتر دے‘ ہی پڑھدا ہاں۔ اِس اںکّ وِچّ اُہنے کِیٹس دی بیوکت مَۄت بارے اِکّ پنّیں وِچّ ہی بہُت کُجھّ کہِ دِتّا ہَے۔ بائِرن تے آپݨے بارے وی دسّ دِتّا کِہ اُہ ماڑے ماہَۄل وِچّ وی جِئُںدے رہے پر کِیٹس ورگا بہُت وڈّا کوی اِکّ لیکھ نیں مار دِتّا (اُںجھ جِس رسالے دا پاتر نیں ذِکر کِیتا ہَے اُہ شُرُۄ تۄں کِیٹس دے کھِلاپھ لِکھدا رِہا سی)۔ اِہۄ پڑھ کے جۄ من وِچّ آئِیا اُہۄ (تتّے گھاء) سںکھّیپ وِچّ لِکھ رِہا ہاں۔

مَینُۄں یاد ہَے جدۄں 45 سال٬ پہِلاں ’مڑھی دا دِیوا‘ چھپِیا سی٬ اتر سِںگھّ نیں اںگّریذی ٹْرِبِئۄُن اکھبار وِچّ آرٹِیکل لِکھِیا (ناول دے چھپݨ تۄں مہِینے ڈیڈھ اںدّر)۔ سِرلیکھ سی ’اے رِیمارکیبل ناول۔‘ اُہدے لیکھ نیں جۄ چرچا چھیڑی اُہ اجّ تک وی جاری ہَے۔ اتر سِںگھّ جھلِّیاں واںگ ناول دِییاں کئی کاپِییاں کھرِید کے٬ وڈّے لیکھکاں٬ آلۄچکاں نُۄں پڑھائُںدا پھِرِیا۔ پْرۄ.گُربچن سِںگھّ تالِب اُدۄں کُرُۄکشیتر یُۄنِیورسِٹی دے اںگّریذی وِبھاگ دے مُکھی سن۔ اُہناں نُۄں آپ جا کے پڑھ کے سُݨائِیا۔ (پٹِیالے دے ’بھُۄت واڑے‘ والِیاں نیں ’جگراتا‘ رکھ کے پڑھِیا٬ سُݨِیاں۔) پر تِنّ (دۄ وڈّے) لیکھک اجِہے سن جِنہاں نیں اُسنُۄں ایتھۄں تک وی کِہا کِہ٬ ’پِںڈّاں وِچّ جاں کݨک ہُںدّی ہَے جاں جٹّ۔ اِس وِچّ دۄویں نہِیں٬ پھیر تُۄں اِہ کِدھرلا ’رِیمارکیبل‘ ناول بݨا دھرِیا؟‘ اُہ بہُت دُکھی ہۄئِیا۔ مَینُۄں وی اُہنے آپݨا دُکھّ دسِّیا۔ سُݨ کے من تاں دُکھّی ہۄئِیا پر مَیں مرن بارے تاں 45 سال باد وی کدے نہِیں سۄچِیا۔

اِک  ہۄر گھٹنا واپری۔ ڈا.ہرِبھجن سِںگھّ ورگے وڈّے چِںتِّک٬ کوی٬ وِدوان نُۄں مَیں تِنّ سَیمِینراں وِچّ اِہ ٹِپّݨی کردِیاں سُݨِیاں کِہ اِس ناول وِچّ ملوئی دی بیلۄڑی ورتۄں کرکے کیںدری بھاشا وِگاڑی گئی ہَے۔ اُہناں دے شبد ہُںدّے سن٬ ’مَیں اِہ نہِیں کہِںدّا کِہ اِہ پاتراں دی وارتالاپ وِچّ ملوئی ناں ورتے۔ پر اِہ ڈِسکْرِپشن وِچّ ملوئی کِئۄں ورتدا ہَے؟‘ مَیں تِنّیں وار اِس گلّۄں ہَیران ساں کِہ اُہناں نیں ناول دے وِشَے-وستُۄ٬ پاتراں جاں گھٹناواں بارے کدے اِکّ وی شبد ناں بۄلِیا ناں لِکھِیا۔ تِیجے سَیمِینر سمیں جدۄں چاہ پِیݨ لئی گئے تاں مَیں نِمرتا نالھ اُہناں نُۄں پُچھِّیا٬ ’ڈا.ساہب میرا تھۄڈا کۄئی مُکابلا نہِیں۔ تُسِیں وڈّے وِدوان ہۄ۔ پْرسِدھ کوی ہۄ۔ کُشل ادھِیاپک ہۄ۔ پر مَیں نِمرتا نالھ اِہ پُچھّݨا چاہُںدّا ہاں کِہ ملوئی دے ناول وِچّ ورتے پںجّ شبد دسّ سکدے اۄں جِنہاں کارن کیںدری بھاشا وِچّ وِگاڑ پَیدا ہۄ گِیا ہۄوے؟‘

“کئی نیں۔ بہُت نیں۔” اُہناں دا اُتّر سی۔

“مَیں کئی نہِیں سِرپھ پںجّ شبد پُچھّ رِہا ہاں۔”

“مِسال وجۄں شبد کُجّا کِئۄں ورتدا ایں؟”

“کی اِہدی تھاں کیںدری بھاشا وِچّ کۄئی شبد دسّ سکدے اۄ؟”

“ہاں۔ جِویں ہاںڈی۔”

“ہاںڈی کُجّا نہِیں ہُںدّی۔”

اُہناں شائِد دۄ شبد ہۄر دسّے جِنہاں دا کُجّے نالھ دُۄر دا وی واستا نہِیں سی۔ مَیں پہِلاں واںگ ای نِمرتا نالھ کِہا٬ “ڈا.ساہب میری گُستاخی ماپھ کر دیݨا٬ پر اِہ شبد اربی بھاشا دے ’کُۄذے‘ شبد تۄں بݨِئَں۔ ہلوائی مِشری دے کُۄذے وی بݨائُںدے اےَ۔ مالوے وِچّ دِیوالی دے نیڑے اَۄرتاں ’کرُۄئے دا ورت‘ رکھدِیئَے۔ سارا دِن پاݨی وی نہِیں پِیںدِییاں۔ شام نُۄں گڑوی نالھۄں وی چھۄٹے٬ گڑوی جِہے٬ گھُمِّیاراں دے بݨائے کۄرے کُجّے دے گلھ دُیالے کھمّݨِیں بنّہ کے اُہدے چھۄٹے چپّݨ اُتے بْراہمݨی دے دسّے انُسار٬ چَۄل٬ سںدھُّۄر آدِ رکھّ کے٬ پتِیورتا اِستری دی کہاݨی سُݨدِیئَں۔ اُس مگرۄں اُسنُۄں گھر دے کِسے آلھے وِچّ سمبھّالھ لَیںدِیئَں۔ سُۄئی٬ دھاگے جاں بٹݨ آدِ رکھّݨ لئی اُس کُجّے نُۄں ورتدِیئَں۔ مَیں جِس ماہَۄل وِچّ جمِّیاں پلھِیا اُسے انُبھو دے آدھار `تے اُہ شبد ورتدَیں جِنّہاں لئی کیںدری پںجّابی وِچّ شبد نہِیں مِلدے جاں مَینُۄں لِکھدِیاں سُجھدے نہِیں۔ کی اِس نالھ بھاشا وِگڑدی ہَے جاں سمْرِدھ ہُںدّی اےَ؟ مِسال وجۄں ’ہَے‘ دی تھاں مَیں جاݨ-بُجھ کے ’اےَ‘ ورتدَیں کِئُںکِہ ہَے اُردُۄ بھاشا دا شبد اےَ۔ پںجّاب وِچّ کِدھرے نہِیں بۄلِیا جاںدا۔ ماجھے وِچّ وی ’اے‘ ورتِیا جاںدَے۔ پھِر اِہنُۄں تُسِیں غلت کہۄگے؟”

ساڈی  اِس مُلاکات مگرۄں اُہناں  نُۄں گھٹّۄ-گھٹّ مَیں کدے ملوئی دے شبداں بارے کُجھّ کہِںدِّیاں نہِیں سی سُݨِیاں۔ (اُہ تاں کئی ورہے پہِلاں تُر گئے٬ اِس لئی میری اِس مُلاکات `تے کۄئی وی اِتراج کر سکدا ہَے٬ پر اِس نالھ کۄئی کۄفت مہِسُۄس نہِیں ہُںدّی۔)

اِسے ناول نُۄں 1965 وِچّ ساڈے پہِلے مہان ناولکار س.نانک سِںگھّ دے ناول (شائِد ’اِک مِیان دۄ تلواراں‘ سی) نالھ بھاشا وِبھاگ نیں ساںجھا اِنام دِتّا۔ اگلے سال ہی ’اݨہۄئے‘ ناول نُۄں تے 1967 وِچّ اِکّ کہاݨی-سںگّْرہِ نُۄں وی مِل گِیا۔ بھاشا وِبھاگ دی سلاہکار کمیٹی وِچّ کُجھّ لیکھکاں نیں اِہنُۄں بددِیانتی دسّ کے متا پاس کروائِیا کِہ اگّۄں٬ دۄ واری تۄں ودھیرے٬ کِسے لیکھک دی کِتاب نُۄں تِیجی وار پُرسکار نہِیں دِتّا جائیگا۔ (پر پُرسکار تاں پھیر وی مِلدے رہے٬ اجِہے سجّݨ-مِتّر اجّ تک وی اُۄجھاں لائُںدے آ رہے اےَ۔ بَیٹھا وی اجِہی تھاں ہاں جِتھے ’کنِّیں بُجّے‘ دیݨ دی وی لۄڑ نہِیں پر خبراں تاں ہوا وی لَے آئُںدی اےَ۔ اِکّ گلّ میرے ذہِین داماد (جۄ پی.سی.اَیس.ادھِکاری سی) نیں بھر جوانی وِچّ اُدۄں کہی سی جدۄں اُہنُۄں تے مَینُۄں وی پتا سی کِہ ’تِلھ تھۄرڑے‘ رہِ گئے سی۔ اُہنے کِہا سی٬ ’پھِکر ناں کرِیا کرۄ٬ جِئُݨا کِہڑا سَۄکھَے۔‘

ناول ’پرسا‘ دی وی بہُت چرچا ہۄئی۔ جِس سجّݨ نیں اُہدے چھپّݨ `تے اُسنُۄں چںگّا ناول سِدھّ کرن لئی پہِلا آرٹِیکل لِکھِیا اُہنے دۄ کُ سال پہِلاں٬ میرے کھِلاف رجّ کے بھڑاس کڈھّی۔ اِکّ ہۄر پْرسِدھ وِدوان٬ ’گُردِیال سِںگھّ نُۄں ورتمان سمیں دا سمرتھّ ناولکار‘ تک لِکھدا\کہِںدّا رِہا پر ہُݨ اُہنے کُجھّ سمیں تۄں وِچار بدل لئے تے ’پُراݨے سمیں دِییاں گھٹناواں دُہرائی جاݨ والھا‘ لیکھک وی کہِ دِتّا۔ اِکّ اِہ گھٹنا وی واپری کِہ جِس آلۄچک نال مَیں 23 سال کالج تے یُۄنِیورسِٹی رِجنل سَیںٹر بٹھِںڈّے پڑھائُںدا رِہا اُہنُۄں کدے وی آپݨے بارے کُجھّ لِکھݨ لئی نہِیں سی کِہا۔ اُہنے (ٹی.آر.وِنۄد) کئی کِتاباں ہی نہِیں لِکھِییاں اُہ اِہ وی کہِںدّا رِہا کِہ مَیں اِہدے (میرے) ناولاں تۄں ناول-آلۄچنا سِکھّی ہَے۔‘ پر اُہنُۄں اجّ تک اِہ کہِکے بھںڈِّیا جاںدا رِہا ہَے کِہ اُہدی میرے نالھ اُلار ساںجھ ہَے۔ اُہنُۄں ’گُردِیال سِںگھّ دا آلۄچک‘ نہِیں ’پْرسںسّک‘ وی کِہا جاںدا ہَے۔

ایتھے ہی بسّ نہِیں۔ جِنّہاں آپݨِیاں لئی پُۄری ذِںدّگی دی٬ پَیسا-پَیسا جۄڑ کے کِیتی اُمر بھر دی کمائی وی لا دِتی اُہی انّہی لالسا پِچھّے ہمیشا لئی ساتھ چھڈّ گئے۔ جدۄں پںدّراں سال پہِلاں نامُراد بِیماری (تپدِک) نالھ ’تُرن‘ لئی تِیار ساں اُدۄں وی اِہناں ’آپݨِیاں‘ نیں خبر نہِیں سی لئی (اجّ تکّ وی سبھ دُشمݨاں ورگا ورتاوا کردے آ رہے ہن۔ پر جے مرِیا نہِیں (دُکھی بہُت ہۄئِیا) تاں مہان چِںتِّک کارل مارکس دے شبداں کارن۔ اُہنے کِہا سی:

’سرمائیداری سبھ مانوی رِشتِیاں نُۄں لِیرۄ-لِیر کر دِںدّی اے۔‘

کدے پْرۄ.پْرِیتم سِںگھّ نیں وی سادھارن لگدی گلّ کہِکے مانسِک کشٹاں تۄں بچائِیا سی۔ اُہ اکسر پھۄن `تے جاں چِٹھّی لِکھ کے کہِںدّے ہُںدّے٬ ’بھائی گُردِیال سِیاں کدے کِسے نیں بُجھے دِیوے `تے پھُۄک ماری اےَ؟ سبھ جگدے دِیوے نُۄں ہی پھُۄک مار کے بُجھائُݨا چاہُںدّے اےَ۔ جِس دِیوے وِچّ چۄکھا٬ چںگّا تیل تے چںگّی نرۄئی بتّی ہۄوے اُہ کُجھّ دُۄر کھڑۄتے (پِٹھّ پِچھّے) پھُۄکاں مارن والھِیاں تۄں نہِیں بُجھدا۔ اِہ میری گلّ پلّے بنّہ لَے کِہ تُۄں چھیتی کِیتِیاں بُجھݨ والھا دِیوا نہِیں - ’مڑھی دا دِیوا‘ وی جے ساری رات جگ سکدَے - کِئُںکِہ اُہ بھانی نیں جگائِیا سی٬ جِس آپݨا سبھ کُجھّ وار کے اُس وِچّ شُدھّ تیل تے نرۄئی بتّی پائی سی٬ پھیر تُۄں چِںتّا کِئۄں کردَیں؟‘

اُمر بھر (77 دے نیڑے) اݨتھکّ کمّ  نیں ہُݨ دِہ نُۄں ڈھاء لِئَے۔ پر کمّ اجے وی کری جانَیں۔ جے ادھّی سدی تۄں ودھیرے٬ پھُۄکاں مارن والھِیاں تۄں نہِیں بُجھِیا تاں تیل تاں کدے ناں کدے مُکّݨا ای اےَ۔ بتّی وی کِنّاں کُ چِر جگدی رہیگی؟ کُدرت دے نیم تاں اٹّل ہن جِنہاں نُۄں بںدّا ’رب‘ بݨ کے وی بدل نہِیں سکدا (ہاں اُہناں `چ ادلی-بدلی ذرُۄر کر سکدَے؛ کئی ہذار سال تۄں کردا وی آ رہِئَے)۔

پاتر  جِہے تے ہۄر چںگّے لیکھکاں نُۄں اِہ ذرُۄر کہِݨا چاہاںگا کِہ جے سِرپھ اِکّ سَۄ دس-باراں شلۄکاں دی رچنا کرکے (جۄ پںجّ-ستّ کِتابی سپھِیاں `تے چھپ سکدے ہن) بابا پھرِید شکرگںجّ دی رچنا دا دِیوا ستّ سدِییاں تک کۄئی نہِیں بُجھا سکِیا تاں `چںگّے تیل‘ تے ’نرۄئی بتّی‘ والھے دِیوے وی کِسے نیں نہِیں بُجھا سکݨے (پر جے تیل ہی ’ماڑا‘ ہَے تے بتّی اَیویں ناں دی ہَے تاں اُہنے تاں بِناں پھُۄک مارِیاں وی بُجھ جاݨَے)۔

پر  اںتّلا سچّ٬ سۄذ بھری٬ بیگم اختر دی اواذ وِچّ اجّ وی گُۄںجدا ہَے:

اپنۄ  نیں نذر پھیری دِل نیں تۄ دِیا ساتھ

دُنِییاں  میں کۄئی دۄست میرے کام  تۄ آئِیا۔

اِہ  دِل دا ساتھ ای اےَ جۄ سدا  نال نِبھدَے٬ دُنِییاں بھاویں ساری ساتھ چھڈّ جائے۔ اِہ کۄئی مامُۄلی ساتھ نہِیں۔ بںدّا اِسے دے آسرے ستّ اُمراں وی بِتا سکدَے۔