ساںجھ دے ماہَۄل وِچّ جِتھّے میرا آپا دھارمِک تںگّ-دِلی دِییاں ولگݨا تۄں پار جا کے کھُلّہ-دِلے مانوواد دا دھارنی بݨ رِہا سی اۄتھے میرا سںوّیدنشِیل من سُݨِییاں کتھا-کہاݨِییاں راہِیں لیکھک بݨن لئی ذرخیذ ذمِین بݨ رِہا سی۔ پر اجے تکّ اِس ذمِین وِچّ کہاݨی دے مَۄکھِک بِیج ہی ڈِگّے سن۔

لِختی ساہِت نال میری سبھ تۄں پہِلی ساںجھ میرے پِتا نیں پوائی۔ اُہ اخبار٬ ناول اتے کہاݨِییاں پڑھن دا شَۄکِین سی۔ آپݨے پِتا دُیارا لِیاںدی سبھ تۄں پہِلی پُستک٬ جِہڑی مَیں آپݨے گھر ویکھی٬ اُہ سی گُرمُخ سِںگھّ مُسافِر دی ’وکھّری دُنِییاں‘ ; جِس وِچّ اُہدے جیلہ-جِیون نال سمبّںدھّت کہاݨِییاں سن۔ مَیں اُدۄں دُۄسری جمات وِچّ ساں اتے کِتاب دا نام آپ پڑھ سکدا ساں۔ اجے وی مَینُۄں کںدھّ نال لگّے بھاںڈے رکھّݨ والے لکّڑ دے لمّیں وادھے اُتّے پئی اُہ کِتاب دِسدی ہَے۔ ساڈے پِںڈّ دے واسی سُۄرججِیت سںدھُّۄ کۄل پْرِیت-لڑی آئِیا کردی سی۔ جِویں مَیں دسّ آئِیا ہاں٬ اُہ میرے پِتا لئی ’پْرِیت-لڑی‘ لَے کے آئُںدا تے ساڈی ڈِئۄڑھی وِچّ بَیٹھے بںدِّیاں نُۄں اُس وِچۄں کُجھّ لۄڑِیںدے اںشّ وی پڑھ کے سُݨائُںدا۔ اِںج پْرِیت-لڑی دا پاٹھک وی مَیں آپݨے پِتا سدکا بݨِیا۔ جدۄں اجے میری پڑھݨ دی اُمر وی نہِیں سی اُدۄں وی رات نُۄں لالٹَین دے مدھّم چانݨ وِچّ اُہ سانُۄں ناول اتے کہاݨِییاں پڑھ کے سُݨائُںدا۔ مَیں اُہدے نال بِسترے اُتّے لیٹِیا٬ اُہنُۄں پڑھدِیاں اتے کِتاب دے ورکے اُتھلّدِیاں ویکھدا رہِںدّا تے سُݨائی جا رہی کہاݨی دی دُنِییاں وِچّ گُمِّیا-گواچِیا کلپنا دے اِس رںگّ-برںگّے سںسّار وِچّ تارِییاں لائُںدا۔ اُردُۄ دی اخبار وِچّۄں اُہ کۄئی کِشتوار ناول پڑھدا۔ ناول دی کہاݨی اِتنی دِلچسپ٬ کھِچّ-پائۄُ اتے اُس پڑاء تے ٹُٹّݨ والی ہُںدّی کِہ اگلا ہفتا اُڈِیکݨ دی للک اۄسے پل تۄں من نُۄں بیچَین کرنا شُرُۄ کر دِںدّی۔ میری ماں وی دُۄجے مںجّے ’تے لیٹی سبھ کُجھّ بڑے دھِیان نال سُݨدی۔ اسل وِچّ سُݨا تاں میرا پِتا میری ماں نُۄں ہی رِہا ہُںدّا۔ مَینُۄں تاں ’جھۄنے دے پجّ ڈِیلے نُۄں پاݨی آئُݨ’ والی گلّ سی۔ اُس انُسار تاں شائِد پڑھے گئے نُۄں سُݨن-سمجھݨ دی اجے میری اُمر ہی کِتھّے سی!

ہُݨ تکّ مَیں سِرف اِکّ سرۄتا ساں۔ تِیسری وِچّ پڑھدا ساں جدۄں مَیں اِکّ چھۄٹی جِہی پُستک خُد پڑھی جِہڑی پاٹھ-کْرم دی پُستک تۄں وکھّری سی۔ ساڈے ادھِیاپک ولّۄں سانُۄں دۄ-دۄ تِنّ-تِنّ جݨِیاں نُۄں لائِبْریری دی اِکّ-اِکّ چھۄٹی کِتاب دِتّی تاں کِہ اسِیں اُسنُۄں پڑھ سکِیئے۔ اِہ شائِد بچِّیاں وچّ پڑھن-رُچی پَیدا کرن دا ساڈے ادھِیاپک جاں مُکھ-ادھِیاپک دا ہی کۄئی یتن ہۄݨا ہَے نہِیں تاں ہُݨ کِتھّے پِںڈّاں وِچّ بچِّیاں نُۄں ایس اُمر وِچّ لائِبْریری دِییاں کِتاباں اُچیچے تَۄر ’تے پڑھن لئی دِتِّییاں جاںدِییاں نیں! آپ کِتاب پڑھ کے کلپنا دے گھۄڑے اُتّے سوار ہۄ کے کہاݨی دے نال نال تُرن دا آنںدّ ہی الہِدا سی۔ کِتاب دے کالے اکھّراں وِچۄں راجکُمار گھۄڑے تے اسوار ہۄ کے نِکلِیا اتے باغ-بگِیچیاں اتے جںگّلاں وِچۄں لںگھّدا مہِل دی چھتّ ’تے وال سُکائُںدی راجکُماری کۄل جا پہُںچّا سی۔ اُسنُۄں ویکھ کے راجکُماری پہِلاں ہسّدی دِسی تے پھِر رۄںدی۔ ’آدم بۄ! آدم بۄ‘ کردا دَیںت وی آئِیا تے مَیں ڈر گِیا۔ راجکُماری نیں مکھّی بݨا کے راجکُمار نُۄں کںدھّ نال چِپکا دِتّا۔ مَینُۄں سُکھ دا ساہ آئِیا جدۄں دَیںت ’آدم-ذات‘ نُۄں لبھّدا لبھّدا گھرۄں باہر چلا گِیا۔ راجکُماری دے دسّے انُسار پِںجّرے وِچّ پئے تۄتے نُۄں٬ جِس وِچّ دَیںت دی جان سی٬ مار کے راجکُمار جدۄں راجکُماری نُۄں گھۄڑے تے بِٹھا کے آپݨے گھر لِیا رِہا سی تاں مَیں اُہناں دے نال ہی گھۄڑے اُتّے بَیٹھا ہۄئِیا ساں۔

کالے اکھّراں دی کِیا سُنہِری کرامات سی! اِہ کیول اکھّر نہِیں سن اِہ تاں جِئۄُںدا-جاگدا سںسّار سی۔ اِہناں کالِییاں ستراں وِچّ ہاسا٬ رۄݨا٬ سہِم٬ سُکھ اتے ہۄر کِنّاں کُجھّ سی جِہڑا اِہناں ’تے پھِردی نذر نال ہی متابی واںگ بل پَیںدا سی۔ اُستۄں بائد تاں مَینُۄں چھپے کالے اکھّراں نال اِشک ہۄ گِیا۔ مَیں وڈِّییاں جماتاں دے وِدِیارتھِییاں دِییاں کِتاباں وی لَے کے پڑھن لگّا۔ گھر آئُںدی پںجّابی دی اخبار وِچّ چھپدِییاں کہاݨِییاں دے نال نال کرم سِںگھّ ذخمی تے گِیانی بھجن سِںگھّ دے لِکھے کِشتوار اِتِہاسک ناول وی بڑی رِیجھ نال پڑھݨ لگّا۔ میرا پِتا وی کِتِئۄں کۄئی ناں کۄئی ناول-کہاݨی دی پُستک لَے آئُںدا۔ شُرُۄ وِچّ مَیں آپݨے پِتا دُیارا لِیاںدے ہۄئے ہی نانک سِںگھّ دے کُجھّ ناول پڑھے سن۔ سکُۄل جاݨ سمیں جدۄں لائِبْریری وِچۄں پُستکاں کڈھوا کے لِیائُݨ لگّا تاں اسِیں پِئۄ-پُتّ واری واری اُہ پُستکاں پڑھدے۔ کئی وار ’پہِلاں مَیں پڑھنا‘ دی ذِد وی ہۄ جاںدی۔ میرے پِتا تۄں پِچھّۄں میرے خِیالاں نُۄں چَۄڑِتّݨ بخشݨ اتے ساہِت نال پِیار پَیدا کرن لئی میرے کُجھّ ادھِیاپکاں دا وی یۄگدان رِہا ہَے۔

سبھ تۄں پہِلا تاں سی ماسٹر ہرچرن سِںگھّ۔ اُہ سانُۄں چھیوِیں جمات وِچّ پںجّابی پڑھائُݨ لگّا۔ اُس کۄل پڑھائُںدِیاں آپݨی گلّ نُۄں پُشٹ کرن اتے پْربھاوشالی بنائُݨ لئی بہُت سارِییاں لۄک-کہاݨِییاں ہُںدِّییاں سن۔ اُسنُۄں مذاہ دا رںگّ مِلا کے گمبھِّیر گلّاں بڑے ہی دِلچسپ اںدّاذ وِچّ سُنائُݨ دا ہُنر آئُںدا سی۔ پُستک وِچلا پاٹھ شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں اتے پِچھّۄں اُہ اُس پاٹھ نال جُڑدِییاں ہۄر گلّاں اتے خِیال آپݨے وِشال انُبھو ’چۄں ساڈے نال ساںجھے کردا۔ اُہ رس لَے لَے کے سبک پڑھائُںدا۔ اسِیں اُس رس وِچّ ڈُبّے رہِںدّے اتے اُسدی گھںٹّی نُۄں چاء نال اُڈِیکدے۔ وڈّے ہۄ کے ادھِیاپک بݨن تۄں پِچھّۄں مَیں٬ لگّدا ہَے٬ اچیت رُۄپ وِچّ اُسدی اِس جُگت نُۄں اپݨائِیا اتے اِسترہاں وِدِیارتھِییاں نُۄں آپݨی کِیل وِچّ لَیݨ دی کۄشِش کردا رِہا۔ ہرچرن سِںگھّ سادا کُڑتا پجاما پائُںدا۔ کھیس دی بُکّل مار کے سکُۄل آئُںدا۔ چھُٹّی ہُںدِّیاں داتری اتے رسّی لَے کے پٹھِّیاں دی پںڈّ وڈھّ کے سِر ’تے چُکّ کے لِیائُںدا۔ شام نُۄں وِدِیارتھِییاں تے ادھِیاپکاں نال مِل کے والِیبال کھیڈدا۔ اُس کۄلۄں مَیں کہاݨی-رس دے مہتّو٬ آپݨے وِشال انُبھو ’چۄں وِبھِنّ رںگّ لَے کے سمبّںدھّت پاٹھ نُۄں ودھیرے رَۄچک اتے مُلّوان بنائُݨ دی ادھِیاپن-کلا دے نال نال کمّ نال پِیار اتے سادا جِیون دی وڈِیائی اتے مہتّو نُۄں جاݨِیا۔

چھیوِیں جمات وِچّ اُسنے سانُۄں مںٹّۄ دی کہاݨی ’ٹۄبھا ٹیک سِںگھّ‘ دے کِردار بارے جاݨکاری دِتّی اتے ہِںدّ-پاکِہ دی دُکھاںتک-وںڈّ دی ہکِیکت نُۄں کھۄلہ کے دسِّیا۔ اسِیں مُںڈّے اُس کہاݨی دے پاتر بِشن سِںگھّ دے تکِییا-کلام ’اَۄپڑ دی گڑ گڑ دِ انَیکس دی بیدھِیانا دی مُۄںگ دی دال دی پاکِستان اَیںڈ ہِںدُّستان آف دی دُر-پھِٹّے-مُۄںہ!’ نُۄں اکسر دُہرائُںدے رہِںدّے۔ اِسترہاں اسِیں جھُۄٹھی-مُۄٹھی دی اںگّریذی بۄل کے خُش وی ہُںدّے پر اچیت من وِچّ کِدھرے بِشن سِںگھّ دا ہائُکا وی بِیجیا جا چُکّا سی۔ ہرچرن سِںگھّ نیں ہی شبداں وِچّ لُکے ارتھاں دے رہسّ نال جاݨ-پچھاݨ کرائی۔ اِکّ دِن اُسنے سانُۄں دسِّیا کِہ مُسلِم اخباراں وِچّ اُہ مہاتما گاںدھی نُۄں ’مہاں‘ ’تمہاں‘ گاںدھی لِکھدے سن۔ بھاو کِہ اُہناں مُتابک گاںدھی ناں دا ہی مہاتما سی اُںج اُس اںدّر دیس دی سِیاست وِچّ کیول تے کیول آپݨی چلّدی ویکھݨ دی بہُت بھاری (مہاں) ’تمہاں‘ (لالچ) سی۔

اخباراں وِچّ اِشتِہار-باذی دے ہُنر بارے دسّدِیاں اُسنے کِہا سی کِہ اِشتِہار اۄنا ہی ودھیرے پڑھِیا جاویگا جِنّاں اُس دی بھاشا پڑھن والے دے من وِچّ اُتسُکتا پَیدا کرن دے سمرتھّ ہۄویگی۔ اُہنے اخبار وِچۄں اِکّ اِشتِہار دی اِبارت پڑھ کے سُݨائی جۄ کُجھّ اِسترہاں شُرُۄ ہُںدّی سی٬ ’مَینُۄں بِلکُل ناں پڑھناں!’ اُس اِشتِہار دا اِہ سِرلیکھ ہی ورجِت-فل نُۄں چکھّݨ جِہی جُگِیاسا پَیدا کرکے سارے اِشتِہار نُۄں اِکّۄ-ساہے پڑھ جاݨ لئی اُتیجت کردا سی۔

شائِد رچنا وِچّ جُگِیاسا کائِم رکھّݨ دی جُگت دا کۄئی کِݨکا ماسٹر ہرچرن سِںگھّ دِییاں پاٹھ-کْرم تۄں باہرلِییاں اِہناں گلّاں وِچۄں سہِجے ہی میرے اںدّر وی ڈِگّ پِیا ہۄوے!

ساڈا ڈرائِںگ ماسٹر ہُںدّا سی٬ وِلِیئم۔ اِہ وی پںجّوِیں-چھیوِیں دِییاں گلّاں نیں۔ اُہنے سیب جاں کیلا بلَیکبۄرڈ اُتّے واہ دیݨا اتے سانُۄں اُہدی تسوِیر بنائُݨ لئی آکھݨا۔ ’ماڈل‘ واہ کے وِہلا ہۄ چُکّا وِلِیئم کۄئی ناں کۄئی کہاݨی چھُہ لَیںدا۔ اُس کۄل وی کہاݨی کہِݨ دا کمال دا ہُنر سی۔ اسِیں کِیلے ہۄئے اُسدِییاں گلّاں سُݨدے۔ وِچّ وِچّ اُہ کِسے کِسے دے بݨائے کیلے-سںتّرے دی سُدھائی وی کردا رہِںدّا۔ اُسدے اِسے گُݨ کرکے اسِیں اُسدے مچھِّییاں پھڑھن لئی آپݨے کھیتاں وِچّ جا کے کھالاں وِچۄں گںڈّۄئے پُٹّ کے خُشی خُشی اُسدی سیوا وِچّ ہاذر کردے۔

ہرچرن سِںگھّ اتے وِلِیئم نیں کہاݨی سُݨن دی میری بھُکھّ نُۄں تْرِپت کرن اتے کہاݨی نال پْریم پائُݨ وِچّ وڈّا رۄل ادا کِیتا۔

گِیانی نِرںجّݨ سِںگھّ اجِہا ادھِیاپک سی جِسدا اِس گلّ اُتّے ذۄر ہُںدّا کِہ پںجّابی دی سمبّںدھّت شْریݨی دی پاٹھ-پُستک دا ہریک لیکھ٬ کوِتا اتے کہاݨی سانُۄں ذبانی یاد ہۄݨی چاہِیدی ہَے اتے اُہ اِس گلّ اُتّے ڈٹواں پہِرا دے کے سانُۄں پاٹھ-پُستک یاد کروائُںدا۔ اُس ویلے دِییاں یاد کِیتِییاں کئی کوِتاواں اجے وی میرے چیتے وِچّۄں پاݨی واںگ وہِ نِکلدِییاں ہن۔ ذبانی یاد کِیتِییاں اتے وار وار دُہرائیِیاں اتے سُݨائیِیاں جاݨ والِییاں اِہناں کوِتاواں دی بدَۄلت ہی میرا کوِتا نال پِیار پِیا تے مَینُۄں کوِتا دے مِیٹر٬ بہِر اتے وذن دی وی سہِج-سۄجھی مِل گئی۔ بِناں کِسے باکائِدا سِکھِّیا دے مَینُۄں کوِتا وِچّ وذن دی گھاٹ-وادھ دا تُرںتّ پتا چلّ جاںدا ہَے۔ رچنا نُۄں ذبانی یاد کرن نال ہریک شبد اتے واک نُۄں نیڑِئۄں جا کے مِلݨ, سمجھݨ اتے مانݨ دا مَۄکا مِلدا۔

شبداں دے اینا نیڑے جا کے اتے ہر پل یاد وِچّ وسّے ہۄݨ کرکے پْراپت ہۄئی ’شبداں دی رہسّمئی تاکت‘ نُۄں وی اݨگَۄلِیاں نہِیں کِیتا جا سکدا۔ ستوِیں وِچّ پڑھدا ساں جدۄں شہِید بھگت سِںگھّ نال سمبّںدھّت اِکّ لیکھ پاٹھ-پُستک وِچّۄں پڑھِیا اتے یاد کردِیاں مَیں شبداں دے راہِیں بھگت سِںگھّ دے اینا نیڑے چلا گِیا کِہ اِکّ مہانائِک واںگ اُہ میرے اںدّر وسّ گِیا۔ غلت نِذام نُۄں بدلݨ دی تاںگھ رکھّݨ اتے لۄڑِیںدا کرم کرن دی پہِلی چںگِّیاڑی میرے اںدّر اِس لیکھ نیں پَیدا کِیتی۔ شائِد اِہ چِݨگ ناں جاگدی جاں کِتے پِچھّۄں جا کے جاگدی جے گِیانی نِرںجّݨ سِںگھّ دی بدَۄلت مَیں شبد دے اینا نیڑے ناں پُجّدا اتے اُہ شبد میری یاد-تختی ’تے٬ میرے من-مستک اُتّے مَینُۄں ہمیشا لِکھے دِکھائی ناں دِںدّے رہِںدّے؛ اُہناں نُۄں یاد کرن لئی وار وار رٹّا ناں لائُںدا اتے ہَۄلی ہَۄلی یاد کِیتے نُۄں آپݨی آتما دا ہِسّا ناں بݨا لَیںدا!

گِیانی نِرںجّݨ سِںگھّ جدۄں کۄئی لیکھ جاں ارذی لِکھوائُںدا تاں کاپِییاں چُکوا کے آپݨے گھر لَے جاںدا۔ ’کلّہے ’کلّہے مُںڈّے دی کاپی ویکھدا۔ اِکّ اِکّ اکھّر پڑھدا تے لال پَینّ نال شبد-جۄڑاں٬ کَۄمِیاں٬ بِںدِّییاں-ٹِپِّییاں دِییاں غلتِییاں لائُںدا۔ پھِر کِسے دِن کاپِییاں مںگّوا کے جمات دے میذ اُتّے رکھّدا۔ ہریک مُںڈّے نُۄں واری واری کۄل بُلائُںدا٬ غلتِییاں وِکھائُںدا تے ٹھِیک کرن دا ولّ سمجھائُںدا تے کِسے کِسے خر-دِماغ نُۄں چپیڑاں دا پْرشاد وی چھکائُںدا۔ پںجّابی نُۄں شُدھ اتے دھِیان نال پڑھن-لِکھݨ پِچھّے اُسدی دیݨ نُۄں اݨگَۄلِیاں نہِیں کِیتا جا سکدا۔

اُسدے وِدِیارتھِییاں نُۄں جھِڑکدے بۄلاں وِچّ اجِیب رںگِّینی اتے ہاس-وِئںگّ ہُںدّا۔ اُہ ’کی سدے‘ تکِییا-کلام دی اکسر ورتۄں کردا اتے ’بھُۄتنی دِیا‘ کہِ کے گلّ شُرُۄ کردا۔ کئی سال گُذر جاݨ بائد وی جدۄں اسِیں پُراݨے جماتی کِتے مِلدے تے سکُۄل ویلے دِییاں گلّاں کردے تاں گِیانی نِرںجّݨ سِںگھّ دِییاں جھِڑکاں دا بھاشائی-مُہاورا دُہرا کے سواد لَیںدے۔ مسلن: اِکّ وار ساڈا جماتی اتر سِںگھّ اُسدے پِیرِیئڈ وِچّ گلّاں کرنۄں ناں ہٹے۔ گِیانی نیں اُسنُۄں ورجِیا٬ “اُئے بھُۄتنی دِیا اترِیا! کی سدے٬ تُۄں کی کُکڑی دی ترہے کُڑ کُڑ لائی ہۄئی اے۔ آرام نال بَیٹھ۔ نہِیں تاں مَیں تیرے٬ کی سدے٬ اۄتھے ماراںگا٬ جِتھّۄں گھر جا کے جا کے ماں نُۄں وی وِکھائُݨ جۄگا ناں رہویں۔” پر اتر سِںگھّ ’ارام نال‘ ناں بَیٹھِیا تے کُجھّ پلاں بائد پھِر ’کُڑ-کُڑ‘ شُرُۄ کر دِتّی تاں گِیانی نیں بھاشائی-باݨ چھڈِّیا٬ “اُئے بھُۄتنی دِیا مَیں تَینُۄں کُڑ-کُڑ بںدّ کرن لئی کِہا؛ پر تُۄں سگۄں مچھّردا ہی جاںدَے۔ تُۄں سمجھدَیں کِہ ٹٹِیاہُلی دی ترہے٬ کی سدے٬ تُۄں ہی اسمان آپݨِییاں ٹںگّاں تے کھڑا کِیتا ہۄئِئَے۔ ٹٹِیاہُلی وی اِںج ہی سمجھدی سی تے ٹںگّاں اسمان ولّ کرکے پئی سی پر جدۄں کاں نیں آ کے ’اۄتھے‘ کرکے چُںجھّ ماری تاں پھِر کردی پھِرے٬ ’آئے٬ کی کِیتا! ہائے٬ کی کِیتا’۔ پھِر جُۄ؛ بھُۄتنی دِیا اترِیا! ٹٹِیاہُلی دی ترہے٬ کی سدے٬ کردا پھِریںگا٬ ’آئے کی کِیتا! ہائے کی کِیتا‘ ; ہُݨے ارام نال بَیٹھ کھاں اُئے۔”

اِستۄں بائد اتر نیں اُسدی جمات وِچّ مُڑ کدی ’کُڑ-کُڑ‘ ناں کِیتی۔

اِکّ وار گِیانی نیں وِدِیارتھِییاں تۄں آم پُچھِّیا جاݨ والا سوال کِیتا٬ ’تُسِیں وڈّے ہۄ کے کی بݨنا چاہُںدّے ہۄ؟‘ سارِیاں نیں آپۄ آپݨا جواب دِتّا۔ مَینُۄں آپݨا جواب تاں چیتے نہِیں رِہا پر جۄگِںدّر دا جواب یاد ہَے جِسنے کِہا سی٬ “ماسٹر جی مَیں ٹرکّ ڈرَیور بݨنا چاہُںدّا ہاں۔” ساری جمات کھِڑ-کھِڑا کے ہسّ پئی۔ جۄگِںدّر وڈّی ساری ڈھِلّڑ جِہی پگّ بنّہدا جِسدے آخری پلّے نُۄں اُہ کُجھّ اِسترہاں ولہیٹدا کِہ اُسدی سجّی اکھّ ادھّی کُ کجّی رہِںدّی۔ آپݨی ذِںدّگی دا بھوِکھّی-سُپنا سُݨا کے ہٹے جۄگِںدّر نُۄں اجے کُجھّ چِر ہی ہۄئِیا سی کِہ گِیانی نیں کلّہ پڑھائے فرِید دے سلۄکاں دے ارتھ٬ وِدِیارتھِییاں کۄلۄں٬ سُݨنے شُرُۄ کر دِتّے۔ جۄگِںدّر دی واری آئی تاں اُہ سلۄکاں دے ارتھ ناں کر سکِیا۔ گِیانی نیں اُسنُۄں کۄل سدِّیا اتے اکھّ ’تے سرک آئے اُسدی پگّ دے پلّے نُۄں اُتاںہ کرکے اُسدے کنّ نُۄں پھڑھ کے ذۄر دی ہلُۄݨدِیاں کہِںدّا٬ “بھُۄتنی دِیا٬ کی سدے٬ کی کہِدَیں٬ ٹرکّ ڈرَیور بݨنَیں؟” پھِر اُسنے اُسدی ڈھِلّڑ جِہی پگّ نُں ہۄر اُتاںہ کردِیاں اُسدی گلّہ نںگّی کِیتی تے ذۄر دی چپیڑ اُہدے مُۄںہ ’تے مار کے کہِںدّا٬ “بھُۄتنی دِیا! کی سدے٬ آہ ہوائی جہاذ جِہا تاں اکھّاں تۄں ’تاںہ کرکے رکھّ۔ اَیویں کِتے گڈّی کھڈِّیاں ’چ ماریںگا۔ اخے: مَیں ٹرکّ ڈرَیور بݨنَیں۔”

ٹھِیک ترہاں سبک ناں سُݨا سکݨ تۄں اِلاوا اُسنُۄں اِس گلّ دی وی کھِجھ سی کِہ اُسدے وِدِیارتھی نیں بھوِکھّ دا کۄئی وڈّا سُپنا کِئۄں نہِیں لِیا!

کُجھ وی سی٬ گِیانی نِرںجّݨ سِںگھّ دے ٹیڈھے بۄلاں وِچّ لُکے ہاس-وِئںگّ دا میرے اوچیتن دا وی کۄئی ہِسّا بݨ جاݨا اسلۄں جھُۄٹھ نہِیں ہۄ سکدا۔

ستوِیں وِچّ سانُۄں اِکّ ہۄر نواں ادھِیاپک وی پڑھائُݨ آݨ لگّا۔ ساڈے پِںڈّ شائِد اُسدی ادھِیاپک وجۄں اِہ پہِلی ہی نِیُکتی سی۔ اُسدا ناں سُکھدیو سِںگھّ سی۔ اُہ سانُۄں اخباراں دِییاں دِلچسپ خبراں اتے ہوالے وی سُݨائُںدا رہِںدّا۔ مَینُۄں یاد ہَے اُسنے اخبار تۄں سانُۄں اُس ویلے دے کیںدری وِدِیا مںتّری ابُلّ کلام آذاد دی تسوِیر وِکھائُںدِیاں اُسدی ذہانت بارے دسِّیا سی اتے پھِر اُسدی ٹۄپی اتے نِکِّییاں مُچھّاں والی تسوِیر بلَیکبۄرڈ اُتّے بݨا کے سانُۄں منُکھّی شکل بنائُݨ دا ولّ وی دسِّیا۔ اُسنے سانُۄں اُہناں دِناں وِچّ واپری اتے ہر رۄذ اخباراں وِچّ چھپ رہی بُۄٹا سِںگھّ-جَینب دی پْریم- کہاݨی بڑے وِستھار وِچّ سُݨائی۔

سںتّالی ویلے ذَینب ناں دی مُٹِیار دا بُۄٹا سِںگھّ نال وِیاہ ہۄ گِیا سی اتے اُہناں دی اِکّ دھی وی سی۔ پر کُجھّ سالاں بائد دۄواں سرکاراں دے آپسی سمجھَۄتے انُسار دۄواں مُلکاں وِچّ پِچھّے رہِ گئیِیاں جاں اُدھالِییاں گئیِیاں اَۄرتاں نُۄں واپس ’آپݨے آپݨے‘ مُلک وِچّ بھیجݨ دی مُہِمّ شُرُۄ ہۄئی تاں ذَینب نُۄں وی اُسدی مرذی دے وِرُدھّ پُلِس جِیپ وِچّ بِٹھا کے لَے گئی۔ بُۄٹا سِںگھّ ترلے لَیںدا رِہا تے ذَینب دے جاݨ سمیں کِیتے وائدے انُسار کِہ اُہ ہر ہالت وِچّ واپس پرت آئیگی٬ اُسنُۄں اُڈِیکدا رِہا۔ پر ذَینب واپس ناں پرتی۔ آپݨی اُڈِیک نُۄں فل ناں لگّدا ویکھ کے اُہ مُسلمان بݨ کے ذَینب نُۄں لبھّݨ پاکِستان گِیا۔ اُہناں دی دھی وی اُسدے نال سی۔ لمّی جدۄ-جہِد تۄں بائد جدۄں اُسنے ذَینب نُۄں لبھّ لِیا تاں ذَینب نیں آپݨے ماپِیاں دے دباء ادھِین اُسنُۄں پچھانݨ تۄں اِنکار کر دِتّا۔ بُۄٹا سِںگھّ نیں نِراش ہۄ کے ریل دی لائیِن ’تے سِر رکھّ کے آتم-ہتِّیا کر لئی۔ اِس کہاݨی دے ویروے بڑے دِل-ہِلائُݨ والے سن۔ سُنائُݨ لگِّیاں سُکھدیو سِںگھّ نیں اِس وِچّ آپݨی سںوّیدناں دا رںگّ وی بھر دِتّا۔ دیش-وںڈّ دی کرُۄر ہکِیکت دے ویروے ساڈے کۄل پہِلاں وی سن پر اِس ویروے نیں ساڈے مناں نُۄں جھُۄݨ-ہلُۄݨ دِتّا۔ دھرم دی انّہی کٹّڑتا نال سانُۄں ڈُۄںگھی نفرت ہۄ گئی سی۔

سُکھدیو سِںگھّ دسّدا کِہ اُہ ’پْرِیت-لڑی‘ دا باکائِدا پاٹھک ہَے۔ مَیں تاں بھاویں ’پْرِیت-لڑی‘ بارے آپݨے گھرۄں سُݨِیاں اتے اِسنُۄں پڑھِیا وی ہۄئِیا سی پر دُۄجے مُںڈِّیاں لئی اِہ ناں بِلکُل نواں سی اتے اِسدے سمپّادک گُربخش سِںگھّ دی سۄچ اتے لِکھتاں دا ہوالا اتے ویروا ساڈے سارِیاں لئی سۄچ-سمجھ دا تلِسمی درواذا کھُلّہݨ واںگ سی۔ اُہ سانُۄں بھُۄت-پْریتاں دی اݨہۄںد اتے وہِماں-بھرماں دے کھۄکھلیپن بارے دسّدا رہِںدّا۔ اُسدی سۄچ دا رںگّ ہَۄلی ہَۄلی ساڈی سۄچ اُتّے وی چڑھن لگّا۔ ہرچرن سِںگھّ واںگ ہی سُکھدیو سِںگھّ نُۄں شبداں نُۄں ٹُݨکائُݨ دا ہُنر آئُںدا سی۔ اِکّ دِن جدۄں وِدِیارتھِییاں نیں اُستۄں اُسدی وِدِئک-یۄگتا بارے پُچھِّیا کِہ کی اُہ بی اے بی ٹی پاس ہن تاں اُسنے کُجھّ اِسترہاں کِہا سی٬ “کِسے نیں کِہا سی اخے ’جے‘ ساڈے گھر ساڈی بھُۄیا ناں جمّدی تاں ساڈا اِکّ ہۄر چاچا ہۄݨا سی! مَیں بی اے پاس تاں ہاں پر میری بی ٹی نال وی اجے ’جے‘ لگّا ہۄئِیا ہَے۔ سۄ مَیں بی اے٬ بی ٹی نہِیں سگۄں بی اے٬ جے بی ٹی ہاں۔”

اُہ جے بی ٹی کرن پِچھّۄں پْرائیِویٹ تَۄر تے پڑھ رِہا سی اتے اگّے کُجھّ ہۄر بݨن دا اِرادا رکھّدا سی۔ پِچھۄں اُچّی تالِیم لَے کے اُہ مہِکما مال وِچّ تہِسِیلدار جا لگّا اتے کِسے وڈّے اہُدے تۄں رِٹائِر ہۄئِیا۔ مَیں اُسنُۄں پںجّاب یُۄنِیورسِٹی چںڈِّیگڑھ وِچّ ہۄئے اِکّ کہاݨی دربار سمیں لگبھگ چالی سالاں بائد اُدۄں مِلِیا جدۄں اُہ کہاݨی دربار وِچّ پڑھی گئی میری کہاݨی دی پرسںسّا کرن میرے کۄل آݨ کھلۄتا۔ چالی سالاں وِچّ شکلاں دا بڑا فرک پَے جاںدا ہَے۔ مَیں پکّ کرن لئی اُسدا ناں پُچھِّیا۔ ’سُکھدیو سِںگھّ‘ دسّے جاݨ ’تے مَیں اُسدا آپݨے پِںڈّ سُر سِںگھّ نال کدی کۄئی سمبّںدھّ رِہا ہۄݨ بارے پُچھِّیا تاں اُسنے ادھِیاپک وجۄں سُر سِںگھّ وِچّ ہۄئی آپݨی نِیُکتی بارے اتے اۄتھے گُذارے چںگّے دِناں بارے بڑے ڈُلّہ ڈُلّہ پَیںدے چاء نال دسِّیا تاں اُسدِییاں اکھّاں وِچّ جوانی والی لِشک آ گئی۔ مَیں جدۄں اُسدے گۄڈِیاں نُۄں ہتھّ لا کے دسِّیا کِہ مَیں اُسدا ستوِیں جمات وِچّ وِدِیارتھی رِہاں اتے اُسدا میری شخسِیئت اُتّے یادگاری پْربھاو ہَے تاں اُسدا چِہرا خُشی اتے اسچرجتا نال کھِڑ اُٹھِّیا۔ آپݨی شخسِیئت اُتّے پئے اُسدے سہِج اتے اچیت پْربھاو بارے مَیں اُسنُۄں مِلݨ تۄں بائد اِکّ لیکھ لِکھِیا سی٬ ’کہی دے ٹپّ دی کرامات’۔

اِہ کرامات کُجھّ اِسترہاں ہۄئی۔

ساڈے سکُۄل دی لہِںدّی باہی سوا-ڈیڈھ کُ ایکڑ تھاں وِچّ مُسلمانی تکِییا سی۔ اِس تکِیئے اتے سکُۄل وِچکار کچّی کںدھّ سی۔ پچوںجّا دے وڈّے ہڑھاں وِچّ اِس کچّی کںدھّ دا بہُتا ہِسّا ڈھہِ گِیا اتے سکُۄل اتے تکِیئے وِچکار لاںگھا جِہا بݨ گِیا۔ دیش-وںڈّ تۄں پہِلاں اِس تکِیئے وِچّ رَۄݨک رہِںدّی سی۔ اِس وِچکار بݨے اُچّے تھڑھے اُتّے مُسلمان پِیراں-فکِیراں دِییاں تِنّ کبراں سن۔ کُجھّ لۄک اجے وی وِیروار والے دِن اِہناں کبراں تے چِراغ بالدے۔ پر اُںج ہُݨ اِہ تھاں لگبھگ اُجاڑ سی۔ پِںڈّ دے لۄک ایتھے کُۄڑا-کرکٹ وی سُٹّݨ لگّے سن۔ ویلا تکا کے کئی رات-براتے جںگّل-پاݨی وی کر جاںدے۔ غَیر-سماجک ہرکتاں کرن والے وی ویلے کُویلے اِس تھاں دی ورتۄں کردے رہِںدّے سن۔ اِس تھاں تے کسٹۄڈِیئن دا کبذا ہۄݨ کرکے اِسدا کۄئی والی-وارس نہِیں سی۔ اِکّ دِن سُکھدیو سِںگھّ نیں جمات وِچّ گلّ کِیتی کِہ جے سکُۄل اتے تکِیئے وِچکارلی لگبھگ ڈھہِ چُکّی کچّی کںدھّ ساف کرکے اتے تکِیئے وِچلِییاں کبراں نُۄں ڈھاہ کے تکِیئے دی ساف-سفائی کرکے اُس تھاں نُۄں سکُۄل دی گرائۄُںڈ وجۄں سکُۄل دے اہاتے نال شامل کر لِیا جاوے تاں کِنّاں ودھِییا رہیگا! اُسنے اِس مکسد لئی وِدِیارتھِییاں نُۄں اہاتے دی سفائی کرن لئی وںگّارِیا۔ وِدِیارتھِییاں نیں اُتشاہ وِچّ آ کے ہامی بھری۔

اسل گلّ اِہ سی کِہ اُسنے پہِلاں ہی اِہ گلّ سارے سٹاف وِچّ چلا کے ویکھی سی۔ مُکھّ-ادھِیاپک اتے ہرچرن سِںگھّ سمیت اِک-دۄ ہۄر ادھِیاپک تاں اِس لئی راذی سن پر بہُتے ادھِیاپک ’ذاہِرے پِیراں-فکِیراں‘ دی جگہا نُۄں چھیڑن دے خِلاف سن اتے اُہناں دی ’کرۄپی‘ دا شِکار ہۄݨ دی اُہناں دی کۄئی منشا نہِیں سی۔ ہَۄلی ہَۄلی ادھِیاپکاں تے وِدِیارتھِییاں راہِیں اِہ چرچا پِںڈّ وِچّ وی چلّ پئی۔ پِںڈّ وِچّ وی دۄ دھڑے بݨ گئے۔ پر سِیاݨے بںدّے سۄچدے کِہ جے تکِیئے دی ساف-سفائی ہۄ جاویگی تاں اِکّ تاں اِہ تھاں پِںڈّ وِچّ گںدّگی فَیلائُݨ دا سادھن نہِیں رہیگی اتے دُۄجا سکُۄل نُۄں بچِّیاں دے کھیڈݨ تے ہۄر ورتۄں لئی ودھِییا تھاں وی مُہئیِّیا ہۄ جاویگی۔ پر اوچیتن وِچّ بَیٹھے سںسّکاراں دے بھَیء کارن سارے اِس گلّۄں ڈردے سن تے کۄئی وی کبراں ڈھاہُݨ دی ذِمّیواری آپݨے سِر نہِیں سی لَیݨا چاہُںدّا۔ سُکھدیو سِںگھّ اِہ ذِمّیواری آپݨے سِر لَیݨ لئی تِیار سی۔

جے اُہ پِیراں فکِیراں دی کرۄپی آپݨے سِر لَیݨ لئی تِیار سی تاں اُہدی مرذی! کِسے نُۄں اِس وِچّ کی اِتراذ ہۄ سکدا سی! ہَۄلی ہَۄلی ماہَۄل اُسدے ہکّ وِچّ بݨدا جا رِہا سی۔ وہِمی اتے اںدھّ-وِشواسی لۄک ہُݨ اِہ تماشا ویکھݨ لئی تِیار سن کِہ اُسدی ودھِیکی دی٬ پِیر-فکِیر اُس ’تے کرۄپ ہۄ کے٬ اُسنُۄں کی سذا دِںدّے ہن! اُہناں انُسار اجّ تکّ اِس تھاں دی بیہُرمتی کرن دی سۄچ من وِچّ وی لِیائُݨ والے بںدِّیاں نُۄں بڑِییاں تکلِیفاں دا ساہمݨا کرنا پِیا سی۔ پر سُکھدیو سِںگھّ اِسدا ساہمݨا کرن لئی تِیار سی۔ مُںڈِّیاں نُۄں تاں اُہ رۄذ ’پْرِیت-لڑی‘ دا پاٹھ پڑھائُںدا سی۔ اُہ اُسدا ہر ترہاں ساتھ دیݨ لئی تِیار سن۔ اِکّ دِن نِئت کرکے سویر دی پْرارتھنا تۄں بائد سارا سکُۄل تکِیئے دے اہاتے وِچّ اِکٹھّا ہۄ گِیا۔ پِںڈّ دے تماشبِیناں دی بھِیڑ وی جُڑ گئی۔ سُکھدیو سِںگھّ کبراں والے تھڑھے دِییاں پَۄڑِییاں چڑھ کے اُپّر گِیا تے آم لۄکاں دی تسلّی لئی پِیراں-فکِیراں اگّے ارداس ورگا کُجھّ کردِیاں اُہناں دی کرۄپی کیول تے کیول آپݨے سِر جھلّݨ دا وائدا کِیتا اتے پھِر کہی آپݨے ہتھّ وِچّ لَے کے اسمان ولّ اُچّی کِیتی۔ دُۄجے پل اُسنے اِکّ کبر دے بھُرپُرے ہۄ چُکّے چُۄنے اُتّے کہی دا ٹپّ ذۄر نال مارِیا۔

اُس ولّۄں کبراں اُتّے کہی دا پہِلا ٹپّ مارن دی دیر سی کِہ بھِیڑ وِچۄں ’بۄلے سۄ نِہال-ستِ سْری اکال‘ دا جَیکارا گُۄںجِیا اتے مُںڈِّیاں دی بھِیڑ کبراں ’تے کہِییاں اتے سںدھّیوے لَے کے ٹُٹّ پئی۔ ’باںدر-سَینا‘ نیں کُجھّ ہی گھںٹِّیاں وِچّ کبراں سمیت اُچّے تھڑھے دا ملبا ذمِین ’تے کھِلار دِتّا۔ سُکھدیو سِںگھّ تے ہرچرن سِںگھّ دُیارا وِگِیانک سۄچ دی چںگِّیاڑی تاں ساڈے اںدّر پہِلاں ہی بالی جا چُکّی سی پر پھِر وی کِدھرے اوچیتن وِچّ اِکّ بھَیء وی لُکِیا ہۄئِیا سی کِہ نیں جاݨِیئیں کِتے! پر سُکھدیو سِںگھّ نیں کبر اُتّے کہی دا ٹپّ کی مارِیا میرے اںدّر وہِم-بھرم اتے اںدھّ-وِشواس دی ساری رہِںدّ-کھُۄںہد پُٹّے جاݨ لئی پہِلا ٹپّ وی لگّ گِیا سی۔ اُستۄں بائد وِگِیانک سۄچ لئی ’جی آئِیاں‘ کہِںدّا وڈّا درواذا میرے من-مستک وِچّ کھُلّہ گِیا اتے ہَۄلی ہَۄلی وِگِیانک پْربھاواں نُۄں گْرہِݨ کرن سدکا میرے من اںدّرلا وہِم-بھرم دا ندِین سُکّݨا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ کُجھّ دِناں وِچّ تکِیئے والی تھاں ساف کرکے اۄتھے آسے-پاسے کِیارِییاں بݨا کے پھُلّ-بُۄٹے لگّ گئے۔ وِچکار بچِّیاں دے کھیڈݨ لئی مَیدان تِیار ہۄ گِیا۔ اِسدے نال ہی بہُت سارے بچِّیاں دے من وی مَیدان ہۄ گئے اتے اُہناں وِچّ وِگِیانک سۄچ دے پھُلّ کھِڑنے شُرُۄ ہۄ گئے۔