بھکھدی پئی پھِرکاپْرستی دے اُبالِیاں دَۄران جے کِسے نیں وکت دی اکھّ وِچّ اکھّ پائی تے اِس دیش دے لۄکاں وِچّ آپݨے وکت ہدّۄں ودھّ ہرمن پِیارے ہۄئے ٹی وی سِیرِیئل مہابھارت دے ڈائِلاگ لِکھݨ دا ذِمّا چُݨَۄتی سمجھ کے چُکِّیا تے نِبھائِیا سی٬ اُس وِئکتی دا ناںء سی راہی ماسُۄم رذا۔ اُس نیں بھارت دے کِس-کِس کھیتر وِچّ کی کی یۄگدان دِتّا٬ کِہڑی پھِلم تے کِہڑے ٹی وی سِیرِیئل واستے کِدّاں دی مدد کِیتی٬ اِہ کہاݨی بہُت لمّی ہَے تے اِسدا اِکّ کھاس سچّ اِہ وی ہَے کِہ اُس نیں کدی کِسے تۄں پَیسِیاں دی مںگّ نہِیں سی کِیتی٬ جۄ کُجھ کِسے نیں دے دِتّا٬ لَے لِیا کردا سی۔ ٹی وی سِیرِیئل مہابھارت لئی ڈائِلاگ لِکھݨ واستے اُس نُۄں کِہا گِیا تاں اُس نیں وکت دی کمی کارن اِنکار کر دِتّا٬ پر اِس مگرۄں جدۄں ہذاراں چِٹھِّییاں سِیرِیئل دے پْرۄڈِئۄُسر کۄل گئیِیاں کِہ کی سارے ہِںدُّۄ مر گئے٬ تُسِیں اِکّ مُسلِم تۄں اِسدے ڈائِلاگ لِکھائُݨا چاہُںدّے ہۄ تاں راہی نیں کھُد جا کے اِہ کمّ کرن دی پیشکش کر دِتّی۔ اُہ کھُد نُۄں گںگّا مئیِیا دا پُتّر منّدا سی تے اِس کمّ وِچّ اُس دے مُسلمان ہۄݨ دی نُکتاچِینی کرن والِیاں نُۄں جواب دیݨ لئی مۄرچا ملِّیا سی اتے اجّ تک اُس سِیرِیئل دے نال راہی ماسُۄم رذا دا ناںء ہر مۄڑ اُتّے چرچا دا کیںدر باکائِدا بݨدا آ رِہا ہَے۔ اُس پْرسِدھّ لیکھک نیں ہی اِکّ وار بھارت وِچّ ودھی جا رہی پھِرکاپْرستی بارے اُس وکت دے پْرسِدھّ لیکھک تے آپݨے مِتّر کملیشور نُۄں چِٹھّی وِچّ لِکھِیا سی: ’یار کملیشور یے مَۄسم کھتم ہۄنے کا نام ہی نہِیں لے رہا۔‘ اُس کھاس دَۄر وِچّ ہر پاسے چرچا دا کیںدر بݨی اُہ چِٹھّی اجّ دے ہالات وِچّ وی سںوّیدنشِیل بھارتی لۄکاں دی نِیںد اُڈا سکدی ہَے٬ اُنہاں سارے بھلے لۄکاں دی٬ جِہڑے بھارت نالۄں ودھّ بھارت دی ایکتا وِچّ انیکتا نُۄں پِیار کردے ہن۔
جدۄں بھارت دے آم لۄک اِنے کِیلے گئے کِہ وِیاہ والا لاڑا وی مہابھارت دی اُس دِن دی کِشت ویکھ کے گھۄڑی چڑھن دی ذِد کردا ہُںدّا سی اتے اِس کارن لۄک مہُۄرت لںگھّ جاݨ دی پْرواہ وی نہِیں سن کردے٬ اُدۄں اِسے دیش وِچّ پھِرکاپْرستی دا اِکّ نواں اُبالا اُٹھّݨ لگّ پِیا۔ اِکّ کھاس دھرم دے ناںء اُتّے راجنِیتی کر کے پارلِیمَیںٹ اتے لال کِلہے تک پہُںچّݨ دی کھیڈ شُرُۄ کر دِتّی گئی اتے اِس کمّ لئی اِکّ نیتا رام-رتھّ لَے کے دیش دی یاترا کرن نِکل تُرِیا سی۔ اُہ رتھّ-یاترا جِس وی پاسے تۄں لںگھّدی گئی٬ ماہَۄل وِچّ اِکّ کھاس ترہاں دا وںڈّ-پائۄُ ماہَۄل بݨدا گِیا سی تے اِس ماہَۄل دے اسر ہیٹھ اُہ پارٹی پِچھلی واری دِییاں سِرپھ دۄ سِیٹاں تۄں اِکّۄ چھڑپّے وِچّ ودھ کے دیش دی پارلِیمَیںٹ اںدّر راج-ستّا دا نِبیڑا کرن والی لۄک سبھا دِییاں چھِیاسی سِیٹاں جِتّݨ وِچّ سپھل ہۄ گئی۔ بھارت دی جِس راجسی دھِر نیں اِہ پھارمُۄلا اِکّ واری اذمائِیا اتے آپݨے ہکّ وِچّ اِہۄ جِہے نتِیجے نِکلے ویکھ لئے٬ اُہ اگّۄں بھوِکھّ دی راجنِیتی لئی اِس نُۄں لُکمان ہکِیم دا نُسکھا منّ تُری سی۔ مُڈھلا نِشانا بیشک بابری مسجِد ڈھاہُݨ اتے اُس دی تھاں بھگوان رام دا مںدّر بݨائُݨ دا سی٬ پھِر اِہ نِشانا سِیمت ناں رہِ کے سارے دیش دی اِکّ کھاس دھارمِک گھٹّ-گِݨتی نُۄں کھُۄںجے لائُݨ تک پہُںچّ گِیا سی۔ اجّ بھارت دی ہر نُکّر اتے ہر راج وِچّ جِدّاں دا ماہَۄل بݨدا ویکھ رہے ہاں٬ اِسدی شُرُۄیات اُدۄں ہۄئی سی۔
پتّرکاری کھیتر نال جُڑے اسِیں لۄک اُدۄں اِہ بہِساں ہُںدِّییاں اتے اِہ کِہا جاںدا بڑی وار سُݨدے رہے ساں کِہ اِہ اِکّ وکتی اُبالا ہَے اتے بھارت دے لۄکاں نیں اِدّاں دی راجنِیتی نُۄں ستھائی جڑھاں جمائُݨ دی کھُلّہ کدے نہِیں دیݨی۔ اِدّاں کہِݨ والے گلت سابت ہۄئے اتے راجسی ستّا دی پْراپتی لئی دھارمِک مُدِّیاں نُۄں ورتݨ دی اُہ کھیڈ پھِر بںدّ نہِیں ہۄ سکی۔ پہِلاں کاںگرس آپݨا راج کائِم رکھّݨ لئی پھِرکاپْرستی نُۄں ورتݨ لگّی رہی تاں کُجھ لۄک کہِںدّے سن کِہ کھیڈ کھترناک ہَے٬ پر کاںگرسی راجنِیتی اِنی چُست ہَے کِہ پھِرکاپْرستی دا اُبالا سِیمت رکھّ سکدی ہَے۔ چُستی دی اِس راجنِیتی نال اسِیں لۄک کدے سہِمت نہِیں ساں ہۄئے اتے بڑی وار کھُلّہ کے کِہا سی کِہ اگّ نُۄں ہدّاں وِچّ رکھّݨ دے یتن سدا کامیاب نہِیں ہۄ سکدے٬ کِسے دِن ہدّۄں ودھ کے کابُۄ تۄں باہر ہۄ گئی تاں جِہڑے آگُۄ اجّ اِس نال کھیڈݨ نُۄں راجنِیتک چُستی سمجھدے ہن٬ کِسے دِن اُہی آگُۄ اکھّاں وِچّ گھسُنّ دے کے رۄئِیا کرنگے۔ چُستی دی اِہۄ راجنِیتی آکھر نُۄں آم لۄکاں دے نال اُدۄں دی کاںگرس لِیڈرشِپّ دے مۄہری پرِوار نُۄں بھُگتݨی پئی سی۔
آپݨے آپ نُۄں دھرم-نِرپکھّ کہِݨا اتے پھِرکُۄ مُدِّیاں دی چۄبھ لا کے وۄٹاں بٹۄرن دی چالاکی وی کرنا پھِر بھارت دی راجنِیتی وِچّ اِکّ اِہۄ جِہی دھِر دی اُٹھاݨ لئی سببّ بݨِیا سی٬ جِسدے آگُۄیاں نیں اگّ نُۄں سِیمت ہدّاں وِچّ رکھّݨ دی لۄڑ بارے سۄچݨا چھڈّ دِتّا سی۔ اُنہاں دی اݨکہی راجنِیتک چالاکی دا دھُرا اِہۄ سی کِہ جِنّی ذِیادا پھِرکاپْرستی بھڑکیگی٬ اۄنی ذِیادا اُنہاں دی راجنِیتی چمکیگی تے دیش دی ستّا اُتّے کبذا کرن اتے پھِر کبذا کائِم رکھّݨ واستے مددگار ہۄویگی۔ اِسے کارن اُس راجسی دھِر نیں اگّ اُگلچھّݨ والے اُہ لۄک اگّے چُکّ لِیاںدے٬ جِہڑے اُدۄں تک آشرماں تے ڈیرِیاں اںدّر آپݨے من دِییاں بھاوناواں دا چھٹّا دے کے مانسِک تسلّی کردے رہے سن۔ لۄک سبھا وِچّ اِکّ کھاس رںگّ دے چۄلِیاں والے لۄکاں دے بھاشݨ اِنے بھارُۄ ہۄݨ لگّ پئے کِہ باکِییاں وِچّۄں جے کۄئی اُنہاں دی کاٹ کرن لئی کُجھ بۄلدا وی تاں اجّکلّہ ہُۄٹِںگّ کہی جاںدی بیہُۄدا کھپّ نال نُکّرے لائُݨ لئی دیش دی پارلِیمَیںٹ وِچّ وی تے نال گلِییاں-باذاراں وِچّ وی ہںگّامے ہۄݨ لگّ پَیںدے سن۔ نتِیجا اِہ نِکلِیا کِہ اجّ اِکّ جاں دُۄسرے دھرم دے ناںء اُتّے جۄ مرذی تے جِنّا مرذی بھڑکائۄُ اُۄٹ-پٹاںگ کہی جائۄ٬ پر اِسدا وِرۄدھ کرن لئی کِسے نیں ذبان وی کھۄلہی تاں ہۄش دی گلّ کرن والے بںدّے نُۄں سِٹّے بھُگتݨے پَے جاںدے ہن۔ دھرم-نِرپکھّ ہۄݨ دے دائوے کردِییاں ہستِییاں نُۄں مہاراشٹر تے ہۄرناں تھاواں اُتّے کتل وی کِیتا گِیا تے اِنہاں کتلاں لئی جنُۄن دی جڑھ آپݨے سِراں وِچّ سمبھّالی بَیٹھے گَیںگسٹراں دی ورتۄں وی دھرم دے ناںء اُتّے کِیتی جاںدی رہی ہَے۔
اپھسۄسناک گلّ اِہ ہَے کِہ جدۄں اِنہاں اُبالِیاں دی اجے شُرُۄیات ہُںدّی پئی سی٬ جِہڑِییاں دھِراں نُۄں اِسدی سمجھ سی تے رۄک سکݨ والی لامبںدّی وی کر سکدِییاں سن٬ اُنہاں نیں آپسی متّبھیداں کارن ناں تاں اِکٹھّے ہۄݨ دا کۄئی سارتھِک یتن کِیتا اتے ناں وکت ولّۄں سِر پائی ذِمیںواری نِبھائی سی۔ کدے اِس دیش وِچّ دھرم-نِرپکھّتا نُۄں سماج دا گہِݨا کِہا جاںدا سی تے اِسدے کھِلاپھ بۄلݨ لئی کدی کۄئی سۄچ تک نہِیں سی سکدا٬ اجّ اِہ ہالت ہۄ گئی ہَے کِہ دھرم-نِرپکھّتا نُۄں گَیر-ذرُۄری شبد کِہا جاںدا اتے اِس دیش دی سرب اُچّ ادالت٬ سُپرِیم کۄرٹ وِچّ چُݨَۄتی دِتّی جاںدی ہَے۔ بِیتے ہپھتے سُپرِیم کۄرٹ نیں اِس مُدّے دا نِبیڑا اِکّ واری ٹھِیک ترہاں کر دِتّا ہَے کِہ بھاویں اَیمرجَیںسی دِییاں ذِیادتِییاں دے دَۄر دَۄران ہی سںوِّدھان دی بھُۄمِکا وِچّ اِہ شبد شامل کِیتا گِیا سی٬ دھرم-نِرپکھّتا دا سںکّلپ اِس دیش دی نِیںہ دی اِٹّ منّݨا چاہِیدا ہَے٬ اِہ سںوِّدھان وِچّۄں کٹِّیا نہِیں جا سکدا۔ سُپرِیم کۄرٹ دے جِنہاں ججّاں نیں اِہ پھَیسلا دِتّا ہَے٬ اُنہاں نیں بہُت وڈّی دلیری وِکھائی تے شُکر ہَے کِہ اِہ پھَیسلا اِہۄ جِہے ججّاں والے بَیںچ کۄل سی٬ جِنہاں نُۄں بھارت دے بھوِکھّ اگّے ٹۄئے پُٹّے جاںدے دِس پئے ہۄݨگے۔ ججّ کۄئی وی ہۄوے٬ پھَیسلا اِس دیش دے سںوِّدھان تے سںتُّلِت سۄچݨی نال لوے تاں اُس وِچّ کۄئی وِںگّ نہِیں لبھّ سکدا٬ پر ہالات جِدھّر جا رہے ہن٬ اِہۄ جِہے ماملے نِبیڑن لئی اِہۄ جِہے ججّ مِل سکݨے اَۄکھے ہُںدّے جاںدے ہن۔ پتا نہِیں اگلے سمِیاں وِچّ سںوِّدھان دی اِہۄ جِہے پہِریداری کرن والے ججّ سانُۄں مِل وی سکݨگے جاں نہِیں۔
اسِیں لۄکاں نیں بھارت دے پِچھلے چِیپھ جسٹِس ڈی وائی چںدّرچُۄڑ دا تجربا ویکھِیا ہۄئِیا ہَے۔ اُس دے نِیاں کرن دی بڑی شۄبھا ہُںدّی رہی٬ پر اِس پدوی تۄں آپݨی سیوا مُکتی تۄں پہِلاں اُہ بہُت سارے وِواداں وِچّ گھِر گئے سن تاں ایُدھِّیا وِچّ رام مںدّر تے بابری مسجِد دے اہِم کیس دے پھَیسلے لئی بھگوان تۄں جا کے پْریرنا مںگّݨ تے اُس نال اِس کیس دا نِبیڑا کرن والا وِواد چھیڑ لِیا سی۔ اِہ سوال چرچا دا وِشا بݨن تۄں نہِیں سی رہِ سکِیا کِہ جے جسٹِس چںدّرچُۄڑ دی جگہا کۄئی کِسے ہۄر سۄچ تے اکِیدے والا ججّ اُسے کیس دے مارگ-درشن لئی بھگوان دے آپݨی پسںدّ والے رُۄپ اگّے اِہۄ بینتی لَے کے چلا جاںدا تاں اُس دا بھگوان کۄئی ہۄر پھَیسلا وی کروا سکدا سی۔ سوال اِہ پُچھِّیا جاݨ لگّا سی کِہ ادالت دے پھَیسلے سںوِّدھان پڑھ کے ہۄئِیا کرنگے جاں اِکّ کھاس دھرم والے بھگوان ولّۄں دِتّی-اݨدِتّی٬ پر بہُت پْرچاری گئی سیدھ مُتابک ہۄئِیا کرنگے! جِہڑی دھِر نیں چالی کُ سال پہِلاں اِکّ رتھّ چلائِیا اتے پھِر اُس رتھّ دی کمائی نال دیش دی ستّا ہاسل کرن دا پھارمُۄلا پرکھ لِیا سی٬ اُنہاں نیں آپݨی سۄچ ایُدھِّیا دی بابری مسجِد ڈھاہُݨ تک سِیمت نہِیں رکھّی۔ مسجِد نُۄں ڈھاہُݨ دے وکت ہی دۄ سادھوِییاں نیں ’تِین نہِیں٬ اب تِیس ہذار‘ دا نائرا دے کے بھارت وِچّ دُۄسری وڈّی دھارمِک گھٹّ-گِݨتی دے کھِلاپھ سںگھّرش دی لگاتارتا دا اَیلان کر دِتّا سی۔ جدۄں جسٹِس چںدّرچُۄڑ دے بَیںچ ولّۄں ایُدھِّیا والے کیس دا پھَیسلا آئِیا٬ اُس نُۄں آپݨی اِکّ ہۄر جِتّ منّ کے اِس راجنِیتی والی دھِر نیں متھُرا٬ واراݨسی تے اُس تۄں بائد کئی ہۄر تھاواں اُتّے اِدّاں دے وِواد چھیڑنے اتے ہر وِواد نُۄں ادالت وِچّ سرویکھݨ دی مںگّ نال نویں نِشانے مِتھݨے آرمبھّ کر دِتّے تے کۄئی رۄکݨ والا نہِیں دِسدا۔
اِہۄ جِہے ہالات وِچّ پِچھلے ہپھتے دھرم-نِرپکھّتا بارے سُپرِیم کۄرٹ دے ججّاں ولّۄں دِتّا گِیا تاذا پھَیسلا بھارت دے بھوِکھّ دا بھلا سۄچݨ والِییاں دھِراں دا ہَۄسلا بنّہائُݨ والا کِہا جا سکدا ہَے٬ پر دیش دے ماہَۄل وِچّ جِہڑا وِگاڑ پَے چُکّا ہَے٬ اُس اگّے اِہ اِکّ چھۄٹا جِہا پھَیسلا ہَے۔ جِڈّا وڈّا وِگاڑ پَے چُکّا ہَے٬ اُس دے ہُںدِّیاں راہی ماسُۄم رذا ولّۄں کملیشور نُۄں لِکھے شبد یاد پھِر آئُںدے ہن٬ “یار کملیشور٬ یے مَۄسم کھتم ہۄنے کا نام ہی نہِیں لے رہا۔” بھارت اُس دِن دی اُڈِیک کر سکدا ہَے٬ پر سِرپھ اُڈِیک نال مَۄسم نہِیں بدل جاݨا۔ مَۄسم بدلݨ دا دِن لِیائُݨ لئی یتن وی آکھر کِسے ناں کِسے نُۄں کرنے پَیݨگے۔ کہِ تاں دِںدّے ہاں کِہ کِسے ناں کِسے نُۄں اِہ کُجھ کرنا پئۄُگا٬ پر کرن والا کَۄݨ ہۄ سکدا ہَے٬ اُس دے نال کَۄݨ-کَۄݨ کھڑۄ سکدے ہن٬ اِسدا ہالے جھَۄلا نہِیں پَیںدا۔ آپݨی تسلّی لئی وار-وار کہی جاںدی گلّ اِکّ وار پھِر دُہرا سکدے ہاں کِہ اُہ دِن آئۄُگا ذرُۄر٬ اِکّ وار ہۄر کہِ دیݨ تۄں سانُۄں کۄئی ہرذ نہِیں٬ پر اِہۄ جِہی کۄئی دھِر پہِل تاں کرے۔ کَۄݨ کریگا اِہ پہِل!