اِس سال پِچھلے سالاں نالۄں ودھ گرمی پئی ہَے۔ دِن دے تاپمان وِچّ وادھا دھرتی اُتّے جِیون لئی کھترا بݨ رِہا ہَے۔ آلمی تپش وِچّ ہۄ رہے وادھے لئی اسِیں آپ ذِمّیوار ہاں۔ کدے سماں سی جدۄں جیٹھ مہِینے سِکھر دُپہِرے کݨک دی گہائی کِیتی جاںدی سی۔ ساڈا سکُۄل پِںڈّۄں کۄئی چار کِلۄمِیٹر دُۄر سی۔ دُپہِرے چھُٹّی پِچھّۄں پَیدل ہی گھر آئیِدا سی۔ پر ہُݨ دُپہِرے گھرۄں باہر پَیر پائُݨ دا ہَۄسلا نہِیں پَیںدا۔ اِںجھ جاپدا ہَے جِویں باہر اگّ ورس رہی ہۄئے۔ اِس بدلدی ستھِتی لئی اسِیں آپ ہی ذِمّیوار ہاں۔ اسِیں بیرہِمی نال رُکھّاں دی کٹائی کِیتی ہَے۔ کدے سماں سی جدۄں ہریک پِںڈّ دی آپݨی جھِڑی ہُںدّی سی۔ باگ بگِیچے آم سن۔ لۄکِیں گرمِییاں دِییاں دُپہِراں آم کرکے رُکھّاں ہیٹھ ہی کٹّدے سن۔ پر مُربّیبںدّی پِچھّۄں کِساناں نیں رُکھّاں دی بیرہِمی نال کٹائی کِیتی ہَے۔ سِںچّائی سہُۄلتاں وِچّ ہۄئے وادھے کارن ودھّ تۄں ودھّ دھرتی نُۄں واہی ہیٹھ لِیائُݨ دے لالچ وِچّ رُکھّاں دی کٹائی کِیتی گئی۔ دُیابے وِچّ امبّاں دے باگ آم سن۔ ہریک کِسان دے کھُۄہ اُتّے وی دۄ چار رُکھّ ہُںدّے سن۔ ساڈے پِںڈّاں وِچّ تاں ڈھکّ دے جںگّل ہُںدّے ہن۔ دُپہِر ویلے ڈھکّ دے لال رںگّ دے پھُلّ اِںجھ جاپدے سن٬ جِویں اگّ لگّی ہۄوے۔

اجّ تۄں پںجّاہ سال پہِلاں پھرِجّ اتے اے سی نہِیں سن۔ کاراں٬ مۄٹر سائیِکل جاں سکُۄٹر وی وِرلے ٹاویں ہی سن۔ ہُݨ پںجّاب دے بہُتے گھراں٬ دپھتراں٬ دُکاناں آدِ وِچّ اے سی لگّ گئے ہن۔ پھرِجّ وی لگبھگ ہریک گھر وِچّ ہَے۔ واہن وی ہریک گھر وِچّ ہی ہَے۔ اِنہاں وِچّۄں نِکلدِییاں گَیساں تپش وِچّ وادھا کردِییاں ہن۔

پںجّاب دا واتاورݨ بڑی تیذی نال پْردُۄشِت ہۄ رِہا ہَے۔ اِسدے بہُت سارے کارن ہن پر اِکّ مُکھّ کارن پںجّاب وِچّ گھٹ رہی رُکھّاں دی گِݨتی ہَے۔ پںجّاب اتے پںجّابِییاں نُۄں آپݨے رُکھّاں اُتّے ماݨ سی۔ رُکھّ تاں اُتھّے ہی ہُںدّے ہن جِتھّے پاݨی ہۄوے٬ پںجّاب نُۄں تاں پاݨِییاں دا سُۄبا آکھِیا جاںدا ہَے۔ اِس کرکے اِتھّے رُکھّ ہی رُکھّ نذر آئُںدے سن۔ پںجّاب نُۄں پِیراں٬ بھگتاں تے گُرُۄ ساہِبان دی دھرتی آکھِیا جاںدا ہَے۔ اِتھّۄں دے درِیاواں کںڈھّے رُکھّاں ہیٹھ بَیٹھ کے مہامپُرکھاں نیں بھگتی کِیتی تے آپݨا سُنیہا لۄکائی نُۄں دِتّا۔ بھارت دے سبھ تۄں پوِتّر منّے گئے چار ہی گْرںتھّاں دی رچنا پںجّاب وِچّ رُکھّاں ہیٹھ بَیٹھ کِیتی گئی۔ سںسّار دی سبھ تۄں پُراݨی منّی جاںدی پُستک ویداں دی رچنا رِشِییاں نیں رُکھّاں ہیٹھ بَیٹھ کے ہی کِیتی سی۔ مہاںرِشی بالمِیک جی نیں رامائِݨ دی رچنا وی امّْرِتسر نیڑے آپݨی باٹِکا وِچّ ہی کِیتی سی۔ بھگوان کْرِشن جی نیں ارجن نُۄں گِیتا دا اُپدیش کُرُۄکشیتر نیڑے جِیۄتِیسر وِکھے اِکّ رُکھّ ہیٹھ ہی بَیٹھ دِتّا سی۔ ستِگُرُۄ سْری گُرُۄ ارجن دیو جی نیں سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی سمپّادنا اتے لِکھائی رامسر ساہِب وِکھے رُکھّاں ہیٹھ بَیٹھ کے ہی کِیتی سی۔ امّْرِتسر ساہِب وِکھے ہی پوِتّر سرۄور دی کھُدائی اتے سْری ہرِمںدّر ساہِب دی اُساری گُرُۄ ساہِبان نیں رُکھّاں ہیٹھ بَیٹھ کے ہی کروائی سی۔ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِچّ درج لگبھگ ساری باݨی باݨِیکاراں مہامپُرکھاں نیں رُکھّاں ہیٹھ بَیٹھ پْرماتما نال اِکمِک ہۄ کے ہی اُچاری سی۔ سِکھّ دھرم نیں تاں رُکھّاں نُۄں ساہِبی بکھشی ہَے۔ بہُت سارے گُرُۄ گھر رُکھّاں دے نام اُتّے ہن جِویں کِہ امبّ ساہِب٬ جںڈّ ساہِب٬ ٹاہلی ساہِب٬ رِیٹھا ساہِب آدِ۔

سارے گُرُۄ ساہِبان دا رُکھّاں نال اتھاہ پِیار سی۔ اِہ آکھِیا جاںدا ہَے کِہ سْری گُرُۄ نانک دیو جی آپݨِییاں اُداسِییاں سمیں بستی دے باہر کِسے رُکھّ ہیٹھ ہی ڈیرا لگائُںدے سن تے بھائی مردانے دی رباب اُتّے باݨی دا اُچارن کردے سن۔ دُۄجے ستِگُرُۄ سْری گُرُۄ اںگّد دیو جی نیں رُکھّاں ہیٹھ سکُۄل کھۄلہے تے لۄکائی لئی وِدِّیا دے درواجے کھۄلہے سن۔ تِیجے پاتشاہ سْری گُرُۄ امرداس جی نیں 12 ورہے آپݨے مُرشد دی تن تے من نال سیوا کِیتی۔ اُہ کھڈُۄر ساہِب وِچّ بھگتی اتے آرام اِکّ رُکھّ ہیٹھ ہی کردے سن۔ اِہ پوِتّر رُکھّ ہُݨ وی اُتھّے شُشۄبِت ہَے۔ چَۄتھے ستِگُرُۄ سْری رام داس جی نیں کۄئی 28 سال آپݨے مُرشد تِیجے گُرُۄ دی سیوا کِیتی اُہ وی بھگتی اتے آرام رُکھّاں ہیٹھ ہی کردے سن۔ اُنہاں نیں جںگّل وِچّ مںگّل کِیتا اتے سْری امّْرِتسر نگر وسائِیا۔ پوِتّر سرۄور دی کار سیوا وی آپجی نیں دُکھبھںجّنی بیری ہیٹھ بَیٹھ ہی کروائُںدے سن۔ پںجّویں پاتشاہ نیں وی اِسے بیری ہیٹھ بَیٹھ سْری ہرِمںدّر ساہِب دی اُساری کروائی اتے سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی سمپّادنا وی رُکھّاں ہیٹھ بَیٹھ کے ہی کِیتی۔ چھیویں پاتشاہ نیں کِیرتپُر ساہِب دے رمݨِیک جںگّل وِچّ ڈیرے لگائے ’تے اِکّ سُںدّر بگِیچی دا نِرماݨ کِیتا۔ سوتیں اتے اٹھّویں گُرُۄ ساہِباناں دا بچپن اِسے بگِیچی وِچّ بِیتِیا۔ سْری گُرُۄ ہرِ رائے ساہِب نیں تاں دُرلبھّ جڑھی بُۄٹِییاں دا بگِیچا وی بݨائِیا۔ جںگّلی جِیو جںتُّۄیاں لئی جںگّل دی راکھی کِیتی۔ اِسے کرکے اُنہاں دی گُرتاگدّی دِوس نُۄں واتاورݨ دِوس دے رُۄپ وِچّ منائِیا جاںدا ہَے۔ اٹھویں پاتشاہ سْری گُرُۄ ہرکْرِشن جی مہاراج نیں آپݨے آکھری سمیں دِلّی وِکھے جمنا ندی دے کِنارے اِکّ رُکھّ ہیٹھ بَیٹھ ہی سرِیر تِیاگِیا سی۔ نَۄویں ستِگُرُۄ سْری گُرُۄ تیگ بہادر جی نیں جںگّل وِچّ ہی انںدّپُر نگر وسا کے اُتھّے ڈیرے لگائے سن۔ دسمیش پِتا سْری گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں آپݨی ساری باݨی دی رچنا٬ بھوِکھّی نِیتی دی تِیاری جںگّل وِچّ بَیٹھ کے ہی کِیتی سی۔ اُنہاں دا پہِلا چِںتّن شِور جمنا دے کںڈھّے جںگّل وِچّ لگِّیا سی۔ اِکّ پاسے اُچّا پہاڑ تے دُۄجے پاسے سںگھّݨا جںگّل۔ اِتھّے جمنا بِلکُل شاںت وگدی ہَے۔ اِس پوِتّر ستھان نُۄں ہُݨ پائُںٹا ساہِب آکھِیا جاںدا ہَے٬ بھاو چرناں دی چھۄہ۔ گُرُۄ جی نیں دُۄجا پڑا تلوںڈّی سابۄ (ہُݨ دمدما ساہِب) وِکھے اِکّ جھِڑی وِچّ ہی کِیتا سی۔ اِتھّے ہی سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِچّ نَۄویں ستِگُرُۄ دی باݨی نُۄں درج کرکے سمپُّۄرنا دی بکھشِش کِیتی سی۔

بہُت سال جںگّل ہی سِکھّاں دے گھر رہے ہن۔ پںجّابی تاں رُکھّاں دی پُۄجا کردے ہن۔ ہر پِںڈّ وِچّ رُکھّاں دی جھِڑی ہُںدّی سی۔ کِساناں دے کھیتاں اتے راہاں اُتّے رُکھّ ہی رُکھّ نذر آئُںدے سن۔ لۄکِیں گرمِییاں دِییاں دُپہِراں رُکھّاں ہیٹھ ہی کٹّدے سن۔ رُکھّاں دی پہِلی کٹائی مُربّیبںدّی سمیں ہۄئی۔ ذمِین دی ادلا بدلی سمیں کِساناں نیں آپۄ آپݨے رُکھّ وڈھّ لئے۔ جِہڑے تھۄڑھے بہُتے رُکھّ سن اُہ گھݨی کھیتی کارن ودھّ تۄں ودھّ دھرتی واہی ہیٹھ لِیائُݨ لئی وڈھّے گئے۔ سڑکاں کںڈھّے رُکھّ لگائُݨ دی مُہِمّ چلی سی۔ بہُتِییاں سڑکاں ہُݨ رُکھّاں دے وڈّے ہۄݨ نال ٹھںڈھِّییاں سڑکاں بݨ گئیِیاں سن پر ہُݨ اِنہاں سڑکاں نُۄں چَۄڑِیاں کرن دے پْرۄگرام ادھِین لگبھگ سارے ہی رُکھّ وڈھّے گئے ہن۔ سڑکاں اِنِییاں چَۄڑِییاں ہۄ گئیِیاں ہن کِہ نویں رُکھّ لگائُݨ لئی تھاں ہی نہِیں رہی۔ پںجّاب وِچّ ہریک ورہے لکھّاں رُکھّ لگائے جاںدے ہن پر اِنہاں دی دیکھ ریکھ دی اݨگہِلی کارن اِہ آم کرکے مر جاںدے ہن۔ پںجّاب وِچّ رُکھّاں دی گِݨتی گھٹ رہی ہَے۔ واتاورݨ دی سپھائی رُکھّ ہی کردے ہن٬ اُہ ہُݨ نہِیں ہۄ رہی۔ رُکھّ اتے منُکھّ دا رِشتا آدِ جُگاد تۄں ہی رِہا ہَے۔ پہِلاں تاں منُکھّ دا ٹھِکاݨا ہی رُکھّاں ہیٹھ سی۔ مُڑ ہریک گھر دے وِہڑے رُکھّ ذرُۄر ہُںدّا سی۔ گھر دِییاں لۄڑاں پُۄرِییاں کرن لئی ہریک کِسان دے کھیتاں وِچّ کُجھ رُکھّ ذرُۄر ہُںدّے سن۔ ہُݨ تاں ہر پاسے سُنّا سُنّا ہی لگّ رِہا ہَے۔

پںجّاب دے واتاورݨ دی سمبھّال٬ دھرتی ہیٹھ گھٹ رہے پاݨی نُۄں بچائُݨ اتے آمدن وِچّ وادھے لئی رُکھّ لگائُݨ ول وِشیش دھِیان دیݨ دی لۄڑ ہَے۔ برسات دا مَۄسم (جُلائی-اگست) سدا بہار رُکھّ لگائُݨ لئی بہُت ڈھُکواں ہَے۔ اِنہاں دۄ مہِینِیاں وِچّ پںجّب وِچّ ودھّ تۄں ودھّ رُکھ لگائُݨے چاہِیدے ہن پر اِسدے نال ہی رُکھّاں دی سامبھ سمبھّال وی ذرُۄری ہَے۔ ہریک کِسان نُۄں اِس وار پںجّ رُکھّاں دا ٹِیچا مِتھّݨا چاہِیدا ہَے۔ اُس نُۄں آپݨے بمبّی اُتّے جاں کھیت دے بنِّیاں اُتّے گھٹّۄ گھٹّ پںجّ رُکھّ ذرُۄر لگائُݨے چاہِیدے ہن۔ پںجّاب وِچّ لکّڑ دی گھاٹ ہَے۔ لکّڑ ویچ کے پَیسے وی کمائے جا سکدے ہن۔ ساڈِییاں پںچّائِتاں اِس پاسے اہِم بھُۄمِکا نِبھا سکدِییاں ہن۔ کُجھ تھاوِیں پںچّائِتاں دے سہِیۄگ نال اجِہے تجربے کِیتے گئے ہن جِہڑے چۄکھے سپھل ہۄئے ہن۔ کھڈُۄر ساہِب والے بابا سیوا سِںگھّ ہۄراں کھڈُۄر ساہِب نُۄں جاںدِییاں سارِییاں سڑکاں نُۄں رُکھّاں نال شِںگّار دِتّا ہَے۔ پںجّاب دے مہامپُرکھاں نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ اُہ وی اِس پاسے آپݨا یۄگدان پائُݨ۔ اِہ دۄ مہِینے سںگّتاں نُۄں بُۄٹِیاں دا پْرشاد دِتّا جاوے اتے سںگّت نُۄں اِنہاں بُۄٹِیاں دی بچِّیاں واںگ دیکھبھال دا آدیش وی دیݨ۔ آپ وی سمیں سمیں سِر پِںڈّاں وِچّ جا کے اِس مُہِمّ دی اگوائی کِیتی جاوے۔ رُکھّ لگائُݨا وِکھاوا نہِیں بݨنا چاہِیدا٬ سگۄں پُۄری یۄجنا انُسار رُکھّ چۄݨ کرکے سہی ڈھںگّ نال اُنہاں نُۄں لگائِیا جاوے۔ مُڑ بچِّیاں واںگ اُنہاں دی سمبھّال ذرُۄری ہَے۔ رُکھّ لگائُݨ سمیں دِییاں تسوِیراں دی تھاں وڈّے ہۄئے رُکھّاں نال تسوِیراں کھِچائُݨِییاں چاہِیدِییاں ہن۔

کِساناں ولّۄں وݨ کھیتی بارے وی سۄچݨا چاہِیدا ہَے۔ دھرتی ہیٹھلے پاݨی وِچّ آ رہی گِراوٹ نُۄں ویکھدِیاں ہۄئِیاں وی پںجّاب وِچّ وݨ کھیتی نُۄں اُتشاہِت کرن دی لۄڑ ہَے۔ کُجھ رکبے وِچّ وݨ کھیتی ذرُۄر کرنی چاہِیدی ہَے۔ مُڈھلے تِنّ سال اِنہاں وِچکار پھسلاں دی کاشت وی کِیتی جا سکدی ہَے۔ ماہِراں دے اںدّاذے انُسار وݨ کھیتی راہِیں پھسلاں نالۄں ودھّ آمدن ہۄ جاںدی ہَے۔ اِس نال پاݨی دی بچّت ہُںدّی ہَے اتے کھیچل وی بہُت گھٹّ ہَے۔ رسائِݨاں دی وی ناں ماتر ہی لۄڑ پَیںدی ہَے۔ ہُݨ سپھَیدا٬ کِکّر٬ پہاڑی کِکّر٬ ٹاہلی٬ نِمّ٬ تُۄت٬ ساگوان اتے ڈیک دے رُکھّ لگائے جا سکدے ہن۔ جیکر وݨ کھیتی کرنی ہَے تاں ٹۄئے پُٹّ لوۄ۔ اِکّ مِیٹر گھیرا ’تے اِکّ مِیٹر ہی ڈُۄںگھا ٹۄئِیا پُٹِّیا جاوے۔ سپھَیدے دے بُۄٹے لگائُݨ سمیں لائیِناں وِچکار چار اتے بُۄٹِیاں وِچکار دۄ مِیٹر دا پھاسلا رکھِّیا جاوے۔

جیکر کِکّر٬ ڈیک تے نِمّ دے بُۄٹے لگائُݨے ہن تاں کتاراں اتے رُکھّاں وِچکار تِنّ مِیٹر دا پھاسلا رکھِّیا جاوے۔ جیکر بُۄٹِیاں نُۄں وٹّاں اُتّے لگائُݨا ہَے تاں بُۄٹِیاں وِچکار تِنّ مِیٹر دا پھاسلا رکھّݨا چاہِیدا ہَے۔ ٹاہلی لئی 2X2 مِیٹر دا پھاسلا رکھّۄ۔ ساگوان دے بُۄٹے 2X2 مِیٹر اُتّے لگائے جاݨ۔ اِنہاں رُکھّاں دے نال کُجھ سجاوٹی رُکھّ وی لگائے جا سکدے ہن۔ گُلمۄہر٬ رات دی راݨی٬ چاںدنی٬ راہفِیمِییا٬ مۄتِییا٬ ساونی٬ کنیر٬ ہار شِںگّار سجاوٹی بُۄٹے ہن۔ اِس وار پںجّاب وِچّ ’رُکھّ لگاوۄ‘ مُہِمّ سہی ارتھاں وِچّ شُرُۄ کرنی چاہِیدی ہَے٬ کیول رسم جاں پھۄٹۄگْراپھی لئی ہی اجِہا ناں کِیتا جاوے۔ بیشک رُکھّ گھٹ گِݨتی وِچّ لگائے جاݨ پر اُنہاں دی سامبھ سمبھّال دا پُۄرا پْربںدھّ ذرُۄر کِیتا جاوے۔ لۄہے دے گارڈ لگائے جاݨ اتے سمیں سِر پاݨی دِتّا جاوے۔ آئۄ پںجّابِیئۄ پںجّابِیئت نُۄں اپݨائیِئے٬ رُکھّاں نال پِیار کرِیئے اتے کُدرت دے نیڑے جائیِئے۔

* * * * *