پُراݨے لۄک بھاونا دے وہا وِچّ وہِکے رِشتِیاں نُۄں سمبھّال لَیںدے سن٬ ہُݨ لۄک رِشتِیاں دا لابھ لبھّݨ لگّ پئے ہن۔ جیکر پھائِدا دِسدا ہَے تاں ہی رِشتا بݨاکے رکھّدے ہن۔ اسِیں آپݨے سماجِک اتے پرِوارک رِشتِیاں نُۄں نِبھا نہِیں رہے٬ سگۄں ڈھۄہ رہے ہاں۔ ساڈے رِشتِیاں وِچلی کھِچّ بِیتے سمیں دی کہاݨی بݨکے رہِ گئی ہَے۔ ساڈا اِکّ دُۄجے نال آپݨے ہۄݨ دا اہِساس ساڈے منا وِچّۄں منپھی ہُںدّا جا رِہا ہَے۔ ساڈے رِشتے بَۄنے ہُںدّے جا رہے ہن۔ اسِیں اِکّ چھتّ تھلّے اِکٹھّے ذِںدّگی گُذاردے ہۄئے اتے اِکّ پرِوار دا ہِسّا ہُںدّے ہۄئے وی اِکّ دُۄجے لئی اجنبی ہُںدّے ہاں۔ اسِیں دُنِییاداری لئی اِکٹھّے ہۄݨ دا ڈھَۄںگ رچ رہے ہُںدّے ہاں پر ساڈے مناں اںدّر اِکّ دُۄجے پْرتی اݨگِݨت شِکوے شِکائِتاں ہُںدِّییاں ہن۔
اجّ ساڈے رِشتِیاں وِچکار کھِچِّییاں جا رہِییاں واد-وِواد دِییاں تلواراں اتے اِکّ دُۄجے نُۄں نِیواں وِکھائُݨ دے کھِچّے جا رہے تِیر بِردھ آشرماں وِچّ بذُرگاں دی اتے ادالتاں وِچّ ساڈے جھگڑِیاں دی گِݨتی لگاتار ودھا رہے ہن۔ پرِواراں دا اِکٹھّ بݨاکے رکھّݨ لئی اتے آپݨے سمبّںدھّاں نُۄں بݨا کے رکھّݨ لئی سمیں دی نذاکت نُۄں ویکھدِیاں سانُۄں گُۄںگے بݨکے یانی کِہ چُپّ رہِکے اِکّ دُۄجے دی گلّ برداشت کرن دی کلا آئُݨی چاہِیدی ہَے۔ مۄڑواں جواب دیݨ دی بجائے ’اِکّ کہِ لوے تے دُۄجا سہِ لوے‘ اُتّے امل کرنا چاہِیدا ہَے۔ پر ساڈی ہئُمَیں اتے اِکّ دُۄجے نُۄں نِیواں وِکھائُݨ دی بھاونا اُدۄں تک ساہ نہِیں لَیںدی جدۄں تک اسِیں اِکّ دِییاں چار سُݨا نہِیں لَیںدے۔
آپݨے مہلّے دی اِکّ بذُرگ اَۄرت دے گھر چاہ دا کپّ پِیںدِیاں مَیں اُس نُۄں سوال کِیتا٬ “تائی جی٬ تُہاڈی آپݨِییاں نُۄںہاں نال اَینی بݨدی کِویں ہَے؟” اُس بذُرگ اَۄرت ولّۄں دِتّے گئے جواب اُتّے جیکر ہر سسّ امل کر لوے تاں ہر سسّ-نُۄںہ دے سمبّںدھّ چںگّے بݨے رہِ سکدے ہن۔ اُسنے جواب دِتّا٬ “پُتّرا٬ مَینُۄں آرام دی رۄٹی مِل رہی ہَے۔ میرِییاں نُۄںہاں تِنّ کرن٬تیراں کرن٬ اُہ جۄ مرذی بۄلی جاݨ, مَیں آپݨا مُۄںہ بںدّ رکھّدی ہاں۔ ہُݨ گھر وِچّ راج پُتّاں اتے نُۄںہاں دا ہَے۔ پرِوار دا ماہَۄل چںگّا بݨاکے رکھّݨ لئی مُۄںہ بںدّ ہی رکھّݨا پَیںدا ہَے۔”
مَینُۄں اِکّ ہۄر بذُرگ دی کہی ہۄئی گلّ یاد آ گئی٬ “جیکر تُسِیں آپݨا بُڈھاپا سُکھی رکھّݨا چاہُںدّے ہۄ تاں آپݨا مُۄںہ بںدّ اتے آپݨے بٹُۄئے دا مُۄںہ کھُلّہا رکھّۄ۔” ساڈے رِشتِیاں دی تْراسدی ہی اِہ ہَے کِہ اسِیں آپسی رِشتے بݨاکے رکھّݨ لئی جھُۄردے تاں رہِںدّے ہاں پر اُنہاں نُۄں بݨاکے رکھّݨ لئی آپݨی ’مَیں‘ نُۄں مارن لئی تِیار نہِیں ہُںدّے۔ آپݨی ہِںڈّ پُگائُݨ وِچّ کۄئی کسر نہِیں چھڈّدے۔ سُݨے نُۄں اݨسُݨِیا کرن لئی تِیار نہِیں ہُںدّے۔ ویکھے نُۄں اݨویکھِیا کرن دی سانُۄں آدت نہِیں ہُںدّی۔ اسِیں سمجھَۄتا کرن وِچّ آپݨی ہیٹھی سمجھدے ہاں۔ ساڈے پرِواراں وِچّ اِکّ مُںڈّا وِیاہے جاݨ تۄں بائد ہی چھۄٹِییاں مۄٹِییاں گلّاں نُۄں لَے کے ساڈے پرِواراں وِچّ بھاںڈے کھڑکݨ دی اواذ گلی مہلّے اتے رِشتیداراں تک پہُںچّݨ تۄں شُرُۄ ہۄ کے پرِوار دے اڈّ ہۄݨ تک کھتم ہُںدّی ہَے۔ اِکّ پرِوار دے چھے بھَیݨ بھراواں دے پِتا دی چھۄٹی اُمر وِچّ ہی مَۄت ہۄ گئی۔ سبھ تۄں وڈّے بھرا نیں ہڈّ بھنّوِیں مِہنت کرکے سارے پرِوار پْرتی بݨدی ذِمّیواری نِبھائی۔ بھَیݨاں بھراواں تۄں کُجھ نہِیں لُکائِیا۔ اُسنے آپݨی ماں نُۄں آپݨے کۄل ہی رکھِّیا۔ اَینا کرن دے باوجُۄد وی اُسدے بھراواں نیں اُس اُتّے اِہ اِلذام لائِیا کِہ اُسنے سارا کُجھ آپݨا بݨا لِیا٬ ساڈا اُسنے کِیتا ہی کی ہَے! اُہ وڈّا بھرا آپݨے بھراواں دے اِلذام دا کۄئی جواب ناں دِںدّا۔ اِکّ دِن اُسدی پتنی نیں اُس نُۄں پُچھِّیا٬ “تُسِیں آپݨے بھراواں دا بہُت ہی اِمانداری نال اَینا کُجھ کِیتا پر پھیر وی اُہ تُہاڈے اُتّے کۄئی ناں کۄئی اِلذام لگائُںدے ہی رہِںدّے ہن۔ تُسِیں اُنہاں نُۄں جواب کِئۄں نہِیں دِںدّے؟”
اُس وڈّے بھرا نیں آپݨی پتنی نُۄں جواب دِتّا٬ “بھگوان٬ جیکر مَیں اِنہاں دے اِلذاماں نُۄں سُݨن لگّ پَیںدا تاں مَیں آپݨِییاں ذِمّیوارِییاں نِبھائُݨ تۄں واںجھے رہِ جاݨا سی۔ جدۄں اِہ بۄلدے ہن٬ اُدۄں مَیں آپݨے کنّ بںدّ کر لَیںدا ہاں۔”
ساڈے اُنہاں پرِواراں وِچّ وِیاہاں تۄں بائد بچِّیاں اتے ماپِیاں وِچّ چھیتی ہی مہامبھارت اِس لئی ہۄݨ لگّ پَیںدی ہَے جِنہاں وِچّ بچّے آپݨے ماپِیاں دی کِیتی بھُلّ جاںدے ہن؛ بذُرگ انّہے٬ بۄلے اتے گُۄںگے بݨکے آپݨا بُڈھّاپا جِئۄُݨ دے آدی نہِیں ہُںدّے۔ جِہڑے بذُرگ اِس گلّ نُۄں نذر اںدّاذ کرکے کِہ بچِّیاں دی آپݨی وی ذِںدّگی ہَے٬ اُنہاں دی ذِںدّگی وِچّ دکھل اںدّاذی کردے رہِںدّے ہن اتے ٹۄکا ٹاکی کردے ہن٬ اُنہاں دے رِشتِیاں وِچّ تݨاء پَیدا ہۄݨ ہۄ جاںدا ہَے۔
ساڈے شہِر دے اِکّ پرِوار دِییاں تِنّ چار پِیڑھِییاں پِچھلے سمیں تۄں اِکٹھِّییاں رہِ رہِییاں ہن۔ پرِوار دا کۄئی وی مَیمبر اڈّ ہۄݨ دا ناں نہِیں لَیںدا۔ شہِر وِچّ کِسے نیں وی اُنہاں دا اِکّ دُۄجے نال من مُٹاو نہِیں سُݨِیا۔ کِسے وِئکتی نیں اُنہاں وِچّۄں اِکّ نُۄں پُچھِّیا کِہ اجّکل تاں اِکّ پِیڑھی دے لۄک اِکٹھّے نہِیں رہِںدّے٬ تُسِیں چار پِیڑھِییاں دے لۄک اِکٹھّے کِویں رہِںدّے ہۄ؟ اُس وِئکتی نیں اگّۄں جواب دِتّا٬ “اسِیں اِکّ دُۄجے دِییاں گلتِییاں نُۄں چھجّ وِچّ پا کے چھٹّݨ دی بجائے اُنہاں نُۄں اݨویکھِییاں کر دِںدّے ہاں۔ اِکّ دُۄجے دی اذادی وِچّ دکھل اںدّاذی نہِیں کردے۔ میرے پِتا جی دا ناں کۄئی تائِیا٬ چاچا سی اتے ناں ہی نال دے جمّے بھَیݨ بھرا پر پھِر وی ساڈے گھر پِتا جی دے دُۄر دے رِشتیدار کئی کئی دِن رہِ جاںدے سن۔ میری ماں نیں اُنہاں نُۄں آئِیاں ویکھ کدے متھّے وٹّ نہِیں پائِیا۔ میری ماں اکسر ہی کہِںدّی ہُںدّی سی کِہ اُہ گھر بھاگاں والا ہُںدّا ہَے٬ جِس گھر وِچّ رِشتیدار آئُںدے رہِںدّے ہن۔ رِشتے نِبھائُݨ لئی وکت اتے اِذّت دی لۄڑ ہُںدّی ہَے۔ اجۄکی نوِیں پِیڑھی دے بچِّیاں کۄل ناں وکت ہَے تے ناں ہی سلِیکا٬ اِسے لئی رِشتے نِبھائُݨ وِچّ اَۄکڑاں آ رہِییاں ہن۔ اجّ ماپِیاں دے اکھّاں مِیٹدِیاں ہی سارے بھَیݨ-بھرا رِشتِیاں تۄں مُۄںہ مۄڑ لَیںدے ہن۔