اسی ’وِلیج رَیسٹۄرَیںٹ‘ دا چکّر لا کے پرت وی آئے ساں پر اجے سبھِیاچار پْرۄگرام شُرُۄ نہِیں سی ہۄئِیا۔ ہۄر تاں ہۄر اںدّرلے ہال دا تاں اجے تک درواذا وی نہِیں سی کھُلّہا۔ باہر لۄکاں دی اِک وڈّی بھِیڑ سی۔ اینی بھِیڑ دا تاں چھۄٹے جِہے ہال وِچ سما سکݨا وی نامُمکِن سی۔ کِسے پْربںدھّک نیں ہَۄلی جِہی میرے کنّ وِچ کِہا٬ ‘’تُسِیں کھبّے رُخ ہۄ  کے ہۄٹل دے پِچھلے ہِسّے ولّ جا کے پِچھلے درواذے راہِیں ہال وِچ چلے جائۄ۔ بھِیڑ تۄں بچا کرن لئی اسِیں اِہۄ ہی ترِیکا اختِیار کِیتا ہَے۔‘’
اِںج بھارتی ڈَیلِیگیٹاں نُۄں ہَۄلی ہَۄلی گُپت تَۄر ’تے سُۄچِت کِیتا جاݨ لگّا۔ اسِیں چھیتی چھیتی ہال دے پِچھلے درواذے وِچۄں اںدّر داخل ہۄئے۔ ہال دِییاں کںدھّاں دے نال٬ سٹیج والے پاسے نُۄں چھڈّ کے٬ مہِماناں واستے اگّڑ-پِچھّڑ کُرسِییاں دِییاں دۄ کتاراں تِنِّیں پاسِیں لائیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ اگلے وِہڑے وِچۄں کُرسِییاں چُکّ کے کالِین وِچھا دِتّے گئے سن تاں کِہ ذِیادا بںدّے بہِ سکݨ۔ اسِیں ہال دے سجّے ہتھّ پِچھلی نُکّر وِچ ڈٹھِّییاں کُرسِییاں ’تے ٹِک گئے۔ کُجھ ہی مِںٹّاں وِچ ہال کھچا-کھچ بھر گِیا۔ بھاویں کِنّا وی چُپکے جِہے پِچھلے درواذے وِچۄں داخل ہۄݨ دا فَیسلا لِیا گِیا سی پر پھِر وی لۄکاں نُۄں اِدھرلے پاسے کِرن مکِرنی تُردِیاں ویکھ آم-لۄکاں نُۄں بھلا کِویں ناں پتا لگّدا۔ اُنہاں نیں وی ہال وِچ داخل ہۄݨ دی ذِد کِیتی پر کیول ڈَیلِیگیٹاں واستے پْرۄگرام ہۄݨ دا واستا پا کے پْربںدھّکاں نیں اُنہاں نُۄں واپس کِیتا۔ اِس دے باوجُۄد کئی جݨے دھُسّ دے کے اںدّر آݨ وڑے سن۔ اِک جݨا ساڈِییاں کُرسِییاں دے پِچھّے آ کے آپݨِییاں بغلاں وِچ باہواں دے کے کھلۄتا سی کِہ کِسے پْربںدھّک نیں اُس نُۄں باہر جاݨ لئی آکھِیا پر اُہ آدمی ناں ہی ہِلِّیا تے ناں ہی بۄلِیا۔ پْربںدھّک نیں دُۄجی وار کِہا اُہ تد وی ٹسّ تۄں مس ناں ہۄئِیا۔ تِیجی وار کہِݨ ’تے اتے سانُۄں سبھ نُۄں آپݨے ولّ دھَۄݨاں مۄڑ کے ویکھدِیاں جاݨ اُہ آدمی کہِݨ لگّا٬ ‘’مَیں کِئۄں باہر جاواں! پہِلاں اہُ ہۄرناں نُۄں کڈھّۄ۔‘’
پْربںدھّک بیوسی وِچ پرہاں نُۄں مُڑ گِیا۔ اُہ اُس نُۄں چُکّ کے تاں باہر سُٹّݨۄں رِہا۔ بۄل-بُلارا ہۄݨ نال بدمغذی پَیدا ہۄݨ ڈرۄں ہی شائِد اُہ چُپّ کرکے چلا گِیا سی۔ اجِہی بدمغذی کانفرںسّ دے پْربھاو ’تے ماڑا اسر پا سکدی سی۔
شائِد اینی وڈّی گِݨتی وِچ بھارت تۄں آئے لۄکاں نُۄں ویکھݨ تے سُݨن دی تاںگھ ہی سی کِہ سویر والے پْرۄگراماں وِچ وی بہُت سارے لاہَۄرِیئے بِن-بُلائِیاں شِرکت کردے ویکھے گئے سن۔ پِچھلے دۄ دِناں وِچ تاں اجِہا وی ہۄئِیا کِہ بھارتی ڈَیلِیگیٹ کھاݨے لئی اجے پلیٹاں ہی ہتھّ وِچ پھڑی ٹہِل رہے ہُںدّے کِہ بِن-بُلائِیا ٹِڈّی دل٬ کھاݨے والے میذ چٹم وی کر جاںدا۔ کلّہ تاں رۄٹی کھاݨۄں رہِ گئے بھارتی ڈَیلِیگیٹاں لئی پْربںدھّکاں نُۄں دُۄجی وار رۄٹی دا پْربںدھّ کرنا پِیا سی۔ اِس مُشکل نُۄں ویکھدِیاں اجّ کھاݨے والے ستھان دے باہر پْربںدھّکاں نیں ’سِرف مہِماناں واستے‘ لِکھ کے وی لا دِتّا سی تاں وی ٹۄلِیاں دے ٹۄلے اںدّر جا وڑے سن۔ سکِئُرِٹی والے دی کِئُںکِہ پْربںدھّکاں نیں ڈِئۄُٹی لائی ہۄویگی کِہ باہرلا آدمی اںدّر نہِیں جاݨ دیݨا٬ اِس لئی اُہنے کِسے بںدّے نُۄں باہر جاݨ لئی کِہا تاں اُہ اگّۄں شیر واںگ بھبکِیاں٬ ‘’چلّ اُئے کُتِّیا بھَۄںک ناں…’’
سکِئُرِٹی والے نیں آپݨا پھرذ نِبھائُݨ لئی بُڑبُڑائُںدِیاں اُس نُۄں دُۄجی وار باہر جاݨ لئی کِہا تاں اُس آدمی نیں اُس نُۄں اُچّی ساری بھَیݨ دی گالہ کڈھّی تے آپݨے ساتھِییاں دے رۄکدِیاں کَۄڈی پائُݨ والِیاں واںگ دۄویں باہواں اُلار کے اُہ کھا جاݨ لئی سکِئُرِٹی والے ولّ اُلرِیا۔
‘’بھَیݨ‥! تَینُۄں پتا نہِیں مَیں کی شَیء آں اُئے! ہٹۄ پاسے! مَیں اِہنُۄں ہُݨے گۄلِییاں نال ناں بھُنِّیا تاں مَیں پِئۄ دا پُتّ نہِیں…’’
سکِئُرِٹی والا چھِتھّا پِیا ’گھُر گھُر‘ کردا آپݨی بیوسّی ’تے جھُردا تُر گِیا تے اُہ آدمی اُس نُۄں گۄلِییاں نال بھُنّݨ دی تھاں بھُنّے ہۄئے کباب اُتے آپݨا سارا گُسّا کڈھّݨ لگّا۔
ہال کھچا-کھچ بھر گِیا سی جدۄں فخر ذمان آپݨے ساتھِییاں نال اںدّر آئِیا۔ اُس نُۄں اُدگھاٹنی تکرِیر کرن لئی آکھِیا گِیا۔ جدۄں اُہ بۄلِیا تاں اُہدی آواذ وِچ شیر ورگی دہاڑ سی۔ بہُت تِکھّی اُتیجنا نال بھرے ہۄئے سن اُس دے بۄل۔ اُہدی اُچّی سُر بھَیء-بھِیت کرن والی سی۔ اُہ جِویں ساہمݨے کھڑۄتے دُشمݨ نُۄں للکار رِہا سی۔  سرۄتِیاں وِچ بیہدّ جۄش سی۔ اُہ اُچِّییاں آواذاں ’چ٬ باہواں کھڑھِییاں کرکے ’فخر ذماں!’ ’ذِںدّاباد‘ دے نائرے وی لا رہے سن۔

فخر ذماں دی اُتیجنا دا اِک خاس کارن سی۔ اِس آلمی پںجّابی کانفرںسّ نُۄں اُتھۄں دے ٹی.وی. تے اخباراں نیں بہُت وڈّے پدھّر اُتے اُبھارِیا سی۔ پاکِستان وِچ اِہ پہِلی وار ہۄئِیا سی کِہ مُلک پدھّر اُتے پںجّابی دے ناں نال جُڑی اِس کانفرںسّ دی اینی وڈّی چرچا چلّی سی۔ اُردُۄ اتے اںگّریذی دِییاں سبھ وڈِّییاں اخباراں نیں تسوِیراں سمیت پہِلے پنِّیاں اُتے کانفرںسّ دی کاروائی دِییاں خبراں چھاپِییاں سن۔ اِس نُۄں اِک چںگّی شُرُۄیات کِہا گِیا سی پر کٹّڑپںتھّی وِچاراں والے پْرَیس ولۄں اِس کانفرںسّ دے وِرُدھّ وی اِک ’واویلا‘ کھڑھا کر دِتّا گِیا سی۔ لاہَۄر تۄں چھپدا ’نوائے وکت‘ اخبار اِس مُہِمّ دا آگُۄ سی۔ اِنہاں انُسار پںجّابی لئی پاکِستان وِچ کمّ کرن والی لابی ہِںدُّستانی کھُفِییا ایجںسّی ’راء‘ دی ایجںٹّ سی تے کانفرںسّ وِچ آئے ڈَیلِیگیٹ وی ’راء‘ دے پْرتِینِدھ سن۔ اُنہاں لئی اِہ کانفرںسّ ’نذرِییا پاکِستان‘ دے خِلاف سی تے مُلک نُۄں تۄڑ کے بھارت وِچ ہی وِلِین کرن والے لۄکاں دی گُپت ساجِش دا اِک ہِسّا سی۔ ساڈے وپھد دے لۄکاں ولۄں برلِن دی دِیوار دے ٹُٹّݨ واںگ ’واگھے دِییاں لکِیراں میٹ دیݨ دِییاں‘ بھاوُک تکرِیراں نیں وی اِس سبھ کُجھ نُۄں آدھار مُہئیِّیا کِیتا سی۔
پر فخر ذماں دے اںدّرلا سُچّ اتے سچّ اُبلدے گُسّے وِچ وہِ رِہا سی۔ اُس نُۄں رںجّ سی کِہ کُجھ کٹّڑپںتھّی اُس نُۄں دیش-دھْرۄہی اَیلان رہے سن۔ اُہ سچّا پاکِستانی سی۔ آپݨے دیش نُۄں مُہبّت کرن والا۔ اُہ کہِ رِہا سی کِہ اُہ کِسے وی کٹّڑپںتھّی نالۄں ودھّ آپݨے دیش اتے اُہدی خُدمُختِیاری نُۄں پِیار کرن والا ہَے اتے اِس واستے اُس نُۄں کِسے ’مُلّاں مُلاݨے‘ تۄں سرٹِیپھِکیٹ لَیݨ دی لۄڑ نہِیں۔ اِہ لۄک سانُۄں نسِیہتاں دیݨ دی تھاں مسجِداں وِچ بہِ کے آپݨی پاٹھ-پُۄجا کرن۔ اسِیں بتھیرا چِر اِنہاں دے اِہۄ جِہے پھتوِیاں تۄں ڈردِیاں چُپّ وٹّی رکھّی۔ اُردُۄ ساڈی کَۄمی ذبان ہَے تے اسِیں اُس نُۄں پِیار کردے ہاں پر اسِیں ہُݨ پںجّابی اُتے اُردُۄ والِیاں دی سرداری نہِیں چلّݨ دیݨی۔ سانُۄں پںجّابی ہۄݨ اتے پںجّابی نُۄں آپݨی ماں-بۄلی آکھݨ اُتے فخر ہَے۔
‘’جے تُسِیں میرے نال مُتپھِک ہۄ تاں باہواں کھڑھِییاں کرکے آواذ دِئۄ۔‘’
لۄکاں نیں بھروے شۄر وِچ دۄویں باہواں ہوا وِچ اُلارِییاں۔ ہال اُتشاہ بھرے شۄر نال گںُۄّجِیا۔ فخر ذماں ہۄر اُتیجِت ہۄ گِیا۔
‘’اسِیں پُۄرے تروںجّا سال اِنہاں تۄں ڈردے چُپّ رہے۔ پُۄرے تروںجّا سالاں وِچ اِہ لۄک پںجّاب دا انّ کھا کے ساڈے اُتے آپݨا رۄہب چھاںٹدے رہے۔ پان کھا کے ساڈِییاں سڑکاں ’تے گںدّ کھِلاردے رہے۔ اسِیں اِنہاں نُۄں بتھیرا سِر ’تے چڑھائی رکھِّیا۔ اینے سالاں وِچ اِنہاں ساڈی ذبان تاں کی سِکھّݨی سی٬ اِہ سانُۄں ہِکارت دِییاں نذراں نال ویکھدے رہے۔ اگر اِنہاں نُۄں ساڈی ذبان وِچ گلّ کرن لگِّیاں تکلِیف ہُںدّی ہَے تاں اُہ اِتھۄں چلے جاݨ۔ اِہ خُد ناں گئے تاں اسِیں اِنہاں نُۄں اِتھۄں دھکّے مار کے کڈھّ دِیاںگے۔‘’
اِس بھکھے ہۄئے ماہَۄل وِچ اِک-دۄ بھارتی پْرتِیندھاں نیں وی تکرِیر کِیتی۔ ساڈی اِک بِیبی نیں فخر ذماں دی تکرِیر تے پںجّابی پْرتی پْرگٹائیِیاں اُس دِییاں بھاوناواں دی تارِیف کِیتی تے پںجّابی دے ناں ’تے شُرُۄ ہۄئی اِس جدّۄ-جہِد نُۄں نِرںتّر جاری رکھّݨ لئی کہِںدِّیاں اِتھۄں تک کہِ گئی٬ ‘’اِس جدّۄ-جہِد وِچ جدۄں وی ساڈے پںجّابی وِیراں نُۄں اُدھرلے پںجّاب دی مدد دی لۄڑ ہۄئی تاں اسِیں باہواں اُلار کے تُہاڈی مدد لئی پُّجاںگے۔‘’
مَینُۄں اِہۄ جِہِییاں بچگانا گلّاں چںگِّییاں نہِیں سن لگّدِییاں۔ اِہۄ جِہِییاں تکرِیراں ہی پاکِستان دے کٹّڑپںتھِّییاں نُۄں کہِݨ دا مَۄکا دِںدِّییاں سن کِہ اِہ دۄہاں مُلکاں دے پاکِستان تے اِسلام وِرۄدھی لۄکاں دا اِکٹھّ ہَے۔ اِسے کرکے ہی مَیں آپݨی کلّہ دی تکرِیر وِچ ہِںدُّستان دے وکھّرے مُلکاں دی ہۄںد دے مُدّے نُۄں اُبھارِیا تے اِک-دُۄجے دی آذادی دا سنمان کردِیاں ہۄئِیاں ساںجھ دے سُۄتراں نُۄں تلاشݨ تے اُنہاں نال جُڑن ’تے ذۄر دِتّا سی۔ اجّ فخر ذماں نُۄں وی شائِد اِسے لئی آپݨے سچّے-سُچّے پاکِستانی ہۄݨ دی پُشٹی کرنی پئی۔ مَیں ہَۄلی جِہی رگھبِیر سِںگھّ دے کنّ وِچ کِہا٬ ‘’اِہ بِیبی بھلا باہواں اُلار کے کی مدّد کر دئیگی۔‘’
اُہ ہسِّیا٬ ‘’اِہۄ جِہِییاں بھاوُک تے خاہمخاہ آپݨا نائِکتو ستھاپت کرن والِییاں گلّاں تۄں جِنّا بچِیا جاوے٬ چںگّا ہَے پر آپݨے بںدِّیاں دی بھاوُکتا دا کۄئی کی کرے!’’
سبھِیاچارک پْرۄگرام شُرُۄ ہۄ چُکّا سی۔ اِک نَۄجوان گائِک نچّدا-ٹپّدا ہۄئِیا٬ بھںگّڑا پائُںدا سںگِّیت دے شۄر وِچ آپݨی کلا دا پْردرشن کر رِہا سی۔ ساڈے اگّے-بَیٹھے سرۄتِیاں وِچۄں اِک اٹھّ نَۄں سال دی بچّی اُٹھی تے ساڈے کۄل آ کے کھڑۄ گئی۔ اُٹھݨ تۄں پہِلاں اُس نیں آپݨی ماں دے کنّ وِچ گھُسر-مُسر کِیتی سی۔
‘’اںکّل! اپنے آٹۄگْراپھ دے دۄ پلِیذ۔‘’ مَیں اتے رگھبِیر سِںگھّ نیں اُس دی ڈائِری اُتے اُس دا ناں لِکھ کے ذِںدّگی وِچ ترکّی کرن دی آشِیرواد اُردُۄ اکھّراں وِچ پںجّابی لِکھ کے دِتّی تے ہیٹھاں آپݨے دستکھت کر دِتّے۔ بچّی نیں پڑھِیا تے خُش ہۄ کے مُسکرائی۔
‘’تھَیںکیُۄ اںکّل۔‘’
پھِر اُہ آپݨی ڈائِری لَے کے ساڈے تۄں پںجّ-چھے سِیٹاں دی وِتھّ ’تے بَیٹھے آپݨے پِئۄ کۄل گئی تے اُس اگّے آپݨی ڈائِری کِیتی۔ پِتا نیں ڈائِری پڑھی۔ بچّی نُۄں پِیار دِتّا تے پھِر آپݨے والے پاسے بَیٹھے رگھبِیر سِںگھّ نُۄں کِہا٬ ‘’تُہاڈے وِچۄں سںدھُّۄ ساہِب کَۄݨ نیں…مَیں کرنل گِلّ ہاں…۔‘’
اُس نیں رگھبِیر سِںگھّ نال ہتھّ مِلائِیا۔
رگھبِیر سِںگھّ نیں میرے ولّ اِشارا کِیتا تاں کرنل گِلّ کہِݨ لگّا٬ ‘’سںدھُّۄ ساہِب جے تکلِیف ناں منّۄ تاں کُجھ پل اَیتھے میرے کۄل آ جائۄ!’’
اُس نیں کِسے نُۄں کہِ کے آپݨے نال دی سِیٹ میرے لئی خالی کروا دِتّی سی۔
سٹیج اُتے پاکِستان دی نوِیں اُبھردی گائِکا نسِیبۄ لال گا رہی سی۔ پُۄرے رس-رںگّ وِچ بھِجّ کے۔
کُرسی ’تے آپݨے کۄل بَیٹھدِیاں ہی کرنل گِلّ نیں پۄلے جِہے مَینُۄں آپݨی وکھّی نال گھُٹِّیا۔
‘’سںدھُّۄ سائہب! ساڈے ایتھے لاہَۄر ذِلے وِچ سںدھُّۄ بہُت نیں۔ تُہاڈے اۄدھر گِل ہَیگے نیں…?’’
‘’ہاں…ہاں کِئۄں نہِیں…گِلّ بہُت نیں…ساڈے اۄدھر…آپݨِییاں بہُت سارِییاں گۄتاں ساںجھِییاں ہی تاں نیں جٹّاں دِییاں۔ ایدھر وی تے اۄدھر وی۔ سںدھُّۄ٬ گِلّ٬ رںدھّاوے٬ چِیمے٬ گھُمّݨ…۔‘’
‘’آپاں جٹّ-بھرا جُۄ ہۄئے‘’ اُس نیں گرمجۄشی نال میرا ہتھّ گھُٹِّیا۔ سرہدّاں ’تے لڑن-مرن والا اِک پھَۄج دا افسر٬ جِس نُۄں دُۄجا مُلک٬ دُشمݨ دا مُلک سمجھݨ دی سِکھِّیا دِتّی گئی سی-اُس اںدّر اُہدا بھرپݨ پھُٹّ پِیا سی۔
‘’سںدھُّۄ سائہب !  اَیہ لوۄ٬ میرا پھۄن نمبّر تے اگلے دِناں ’چ جدۄں وی مَۄکا لگّے٬ وِہل ہۄوے تاں میرے گھر میرے نال کھاݨا کھاوۄ۔ مَینُۄں بہُت ہی خُشی ہۄویگی…۔‘’
میرے نال ہی اُس نیں اگّے اُلر کے رگھبِیر سِںگھّ نُۄں وی نِئُتا دِتّا۔
مَیں کرنل گِلّ دا اِس مُہبّت بھرے سدّے لئی دھنّواد کر رِہا ساں تے اُدھر سٹیج اُتے آشک جٹّ آپݨے گِیت تۄں پہِلاں بھُۄمِکا بنّہدا ہۄئِیا کہِ رِہا سی۔
‘’اِہ ساڈے لئی بڑی خُشی دی گلّ ہَے تے ساڈی خُش-نسِیبی کِہ سرہدّ پارۄں ساڈے بھرا اجّ ایتھے ساڈے وِچ شامل ہۄئے نیں…۔‘’
میرے تۄں دس کُ سِیٹاں سجّے ہتھّ آپݨی کُرسی نُۄں تھۄڑھا کُ اگّے نُۄں ودھا کے بَیٹھا ہۄئِیا اِک مۄٹا آدمی آشک جٹّ دے بۄل سُݨ کے گُسّے وِچ ہتھّ ہِلاںدا اُچّی آواذ وِچ ہُںگّارِیا٬ ‘’ہَیہۄ جِہی بکواس بںدّ کر اُئے! سِدھّا گَۄݨ سُݨا۔‘’
اُس نُۄں سرہدّ پارۄں آئے لۄکاں نُۄں بھرا آکھݨ والی گلّ جچی نہِیں سی۔ اُس دی اِس ٹِپّݨی نُۄں شائِد جاݨبُجھّ اݨگَۄلِیا کر دِتّا گِیا سی٬ نہِیں تاں اُہدی آواذ سُݨی تاں سارے ہال وِچ گئی سی۔
خُۄبسُۄرت آواذ دی مالِک تسوّر کھانُم کالے رںگّ دے سُۄپھِییانا کپّڑِیاں وِچ پھبّ-پھبّ پَے رہی بڑے وجد وِچ سُۄپھِییانا کلام گا رہی سی۔ سرۄتے سںگِّیت دے جادُۄ دے کِیلے ہۄئے سِر ہِلا رہے سن پر میرا دھِیان بار-بار اُس مۄٹے آدمی ولّ جا رِہا سی۔ میرے اتے تسوّر خانُم ولۄں گائے جا رہے سُۄپھِیئنا کلام وِچ اُہ بار-بار کِئۄں آݨ کھڑۄںدا سی!
رات ڈھل گئی سی جدۄں پْرۄگرام ختم ہۄئِیا۔ ہال تۄں باہر آ کے کرنل گِلّ سانُۄں پھِر کِسے ویلے سماں کڈھّ کے آپݨے نال کھاݨا-کھاݨ دا سدّا دے رِہا سی۔
‘’گِلّ سائہب ! آئۄ تُہانُۄں آپݨا گِلّ وی مِلاواں…’’ مَیں کۄل آ کھڑۄتے گُربھجن گِلّ دی باںہ پھڑ کے اِشارا کردِیاں کِہا٬ ‘’اِہ کرنل گِلّ نیں…۔‘’
کرنل گِلّ نیں چھۄٹے بھرا واںگ گُربھجن گِلّ نُۄں آپݨِییاں باہواں وِچ ول لِیا۔
آشک جٹّ نُۄں گالہ کڈھّݨ والا اُہ مۄٹا آدمی کِتھّے سی!