اَیتوار٬ پںدّراں اپرَیل٬ کانفرںسّ دا تِیسرا دِن سی۔ اسِیں کانفرںسّ ’چۄں گھُسائی مارن دا فَیسلا کر لِیا۔
ڈا. جگتار دے مِتّر اُمر گنی دی جہاذ جِڈّی کار سی۔ پیںڈُۄ پہِراوے والے ڈرائیِور نال اگلی سِیٹ اُتے ڈا. جگتار بَیٹھا سی٬ پِچھّے اُمر گنی٬ ’رویل‘ دا نَۄجوان اَیڈِیٹر رِذوان اہِمد تے مَیں۔ کِسے بَیںکِںگّ ادارے وِچۄں بہُت وڈّے اہُدے تۄں رِٹائِر ہۄئِیا اُمر گنی پاکپٹن تۄں جگتار دے بُلاوے اُتے اُچیچا اِتھے آئِیا سی سانُۄں لاہَۄر دی سَیر کرائُݨ۔ ساڈے پاسپۄرٹ اُتّے ’سِرپھ لاہَۄر‘ لِکھِیا ہۄݨ کرکے سرکاری تَۄر ’تے سانُۄں لاہَۄر تۄں باہر جاݨ دی آگِیا نہِیں سی۔ پھَۄجی ہکُۄمت سی تے دۄواں دیشاں دے سبںدھّ وی اݨسُکھاویں سن٬ اِس لئی چاہ کے وی پاکپٹن ناں جا سکݨ ’تے پںجّابی دے پہِلے مہان شائِر بابا فرِید دے نتمستک ناں ہۄ سکݨ دا وِگۄچا سانُۄں دُکھی کر رِہا سی۔
‘’اچھّا٬ جدۄں میرے بابے دی مرذی ہۄئی اُہنے آپے بُلا لَیݨَے آپݨے کۄل٬‘’ ڈا. جگتار نیں اِک ترہاں ہئُکا لِیا۔
‘’چلۄ ورِیام نُۄں اِتھے والے بابے نُۄں تاں مِلائیِئے۔‘’
کار دا رُخ اُس اِلاکے ولّ ہۄ گِیا جِتھے مہان سُۄپھی شائِر شاہ ہُسَین دا مذار ہَے۔ ڈا. جگتار نیں تاں لاہَۄر انیکاں وار ویکھِیا سی تے سارِییاں درشنی تھاواں وی۔ اُہ میری اگوائی کرکے مَینُۄں اِمارتاں تۄں پار جا کے اِتِہاس وِچ لُکِیا لاہَۄر وی دِکھائُݨا چاہُںدّا سی۔
‘’پہِلا شالامار باغ وی وِکھا لئیِئے اِہنُۄں٬ نال ہی پَیںدا ایتھے۔‘’
سبںدھِّت اِلاکے وِچ وڑدِیاں ہی جگتار دی ہدائِت دی پالݨا کردِیاں ڈرائیِور نیں گڈّی شالامار باغ دے باہروار کھڑھی کر دِتّی۔
اںدّر داخل ہُںدِّیاں ہی اُس وِشال باغ وِچ دُۄر تک جھاتی مار کے پُر-سکُۄن ساہ لِیا۔ اِمارتاں تے باغاں دا سِرجݨہار شہِنشاہ شاہجہان چیتے آئِیا۔ گُربخش سِںگھّ پْرِیت لڑی دا لیکھ ’شالامار باغ وِچ ڈیلِییا‘ تے اِس باغ نال جُڑِیا ہۄر بہُت کُجھ چیتے ’چۄں لںگھِّیا۔ لاہَۄر ٹی.وی. تۄں کئی وار اِس باغ بارے ویکھی ہۄئی دستاویذی پھِلم یاد آئی تے ڈرامِیاں وِچ لئے اِس باغ دے دْرِش وی یاد آئے ; آپݨے پِںڈّ دے غدری پْریم سِںگھّ دا شالامار باغ وِچ لگّے میلے سمیں غدرِییاں دے دُشمݨ اِک تھاݨیدار اُتے بمبّ سُٹّݨا وی چیتے ’چۄں لںگھِّیا۔
تاں اِہ ہَے لاہَۄر دا شالامار باغ۔ اسِیں باغ دا چکّر لائُݨ لگّے۔ ساڈِییاں پگّاں دیکھ کے دۄ لڑکے دُۄرۄں اُچیچے چل کے ساڈے ولّ آئے۔ دس گِیاراں سال دی اُمر ہۄویگی۔ شائِد اَیتوار دی چھُٹّی مانݨ تے مٹرگشتی کرن لئی باغ وِچ چلے آئے ہۄݨگے۔ جگتار تے مَیں اُنہاں دا ہال-چال پُچھِّیا۔ اُنہاں مُسکرا کے٬ ‘’ٹھِیک ہَے٬ بہُت ودھِییا ہَے٬‘’ آکھِیا تے ساڈے نال نال ہی تُر پئے۔
اسِیں آپݨِییاں گلّاں وِچ رُجھّ گئے۔ پر اُہ چھۄٹے بچّے دھَۄݨاں ٹیڈھِییاں تے اُچِییاں کرکے ساڈے مُۄںہاں ولّ ویکھدے جِویں ساڈے مُۄںہۄں کِر رہے بۄلاں نُۄں بۄچ لَیݨا چاہُںدّے ہۄݨ۔ اُہ میرے سجّے ہتھّ میرے نال نال سن تے مَیں اُنہاں دے چِہرِیاں دے ہاو-بھاو جانݨ دی کۄشِش کر رِہا سی۔
‘’بیلِیئۄ! تُہاڈا ناں کی ہَے؟‘’ مَیں رُک کے اُنہاں نُۄں پُچھِّیا۔ اِک نیں بڑے اُتشاہ نال دسِّیا٬ ‘’میرا ناں آمِر ہَے تے اِہدا ادنان۔‘’
اُنہاں دے چِہرِیاں اُتے چمک سی۔ مَیں آپݨے ساتھِییاں تۄں پِچھّے رہِ کے اُنہاں نال نِکِّییاں نِکِّییاں گلّاں ’چ رُجھّ گِیا۔ اُنہاں دسِّیا کِہ اُہ پںجّوِیں جمات دے وِدِیارتھی ہن۔ درمِیانے درجے دے کِسے پبلِک سکُۄل دے وِدِیارتھی۔ مَیں نوِیں سِکھّی شاہمُکھی لِپی دے مادھِئم راہِیں اُنہاں نال جُڑنا چاہِیا تے آپݨی کلم نال اُنہاں دے ہتھّاں دِییاں تلِییاں اُتے اُنہاں دے ناں لِکھے۔ اِہ اُنہاں لئی الۄکاری گلّ سی۔ اُہ خُشی نال آپݨِییاں کھُلّہِییاں تلِییاں ’تے لِکھے میریے اکھّر دیکھ رہے سن تے میریے ولّ ویکھ کے مُسکرا رہے سن۔
‘’اچھّا آمِر مِییاں! دسّۄ بھارتی فِلماں دیکھدے ہُںدّے اۄ۔‘’
‘’ویکھدے ہُںدّے آں…’’ اُنہاں دا ساںجھا اُتشاہی جُیاب سی۔
‘’کِہڑی ہِیرۄئِن چںگّی لگّدی ہَے سبھ تۄں ودھّ۔‘’
‘’سارِییاں ہی۔‘’
مَیں ہسّ کے کِہا٬ ‘’سارِییاں نہِیں٬ جے کِسے اِک ادھّی دا ناں لوۄ تاں تیرے کۄل بھیج دِیاںگے۔ سارِییاں تاں نہِیں اسِیں دیݨ لگّیے۔‘’
اُہ کھِڑ-کھِڑا کے ہسّے تے ادنان نیں پھِر کِہا٬ ‘’نہِیں سارِییاں ہی چںگِّییاں نیں۔‘’
اُنہاں نال تُرِیاں جاںدِیاں مَیں باغ دے آسے-پاسے جھاتی وی مار رِہا سی۔ ہرے مَیدان تے ہرے بھرے رُکھّ تاں سن پر باغ وِچلِییاں نِکِّییاں نہِراں ’تے پھُہارِیاں وِچ پاݨی نہِیں سی۔ شائِد گرمِییاں دے مَۄسم دا اسر سی٬ دِل نُۄں دھُۄہ پائُݨ والے پھُّلاں دی خُۄبسُۄرتی وی غَیر-ہاذر سی۔ پھِر وی من نُۄں اتھاہ خُشی سی اِس اِتِہاسک باغ وِچ اِنہاں چھۄٹے بچِّیاں دے اںگّ-سںگّ تُردِیاں۔
مَیں رُک کے اُنہاں دۄہاں نُۄں ساںجھا سُیال کِیتا٬ ‘’اچھّا! اِہ دسّۄ پہِلاں کدی ساڈے ورگے پگّاں تے داڑھِییاں والے سِکھّ ویکھے جے؟‘’
‘’اَیس ترہاں نہِیں ; ٹی.وی. اُتے ویکھے ہۄئے نیں٬‘’ ادنان نیں آکھِیا۔
‘’اَیس ترہاں پہِلی وار آہمۄ ساہمݨے ویکھ کے تُہانُۄں سِکھّ کِہۄ جِہے لگّے نیں؟‘’ مَیں اَۄکھا جِہا سُیال پا دِتّا۔
‘’اںگّریذاں تۄں کئی گُݨاں ودھ کے چںگّے٬‘’ آمِر دا جُیاب وی اَۄکھا سی تے مَیں اِس دے ارتھ سمجھݨ دی کۄشِش وِچ ہی ساں کِہ اُس نیں آپ ہی اِس دی وِیاکھِیا کر دِتّی٬ ‘’اںگّریذ تاں بۄلدے ہی گِٹمِٹ گِٹمِٹ نیں۔ اُنہاں دی بۄلی ہی سمجھ نہِیں آئُںدی۔ تُسِیں تاں بِلکُل ساڈے واںگ ہی بۄلدے ہۄ۔‘’
اسل وِچ اسِیں پہِلے سِکھّ ہاں جۄ اُنہاں دے سمپّرک وِچ آئے ساں۔ اُنہاں لئی تاں سِکھّ ’وِدیشی‘ سن۔ جِویں اںگّریذ ’وِدیشی‘ سن۔ تے اںگّریذ وِدیشِییاں دی ’گِٹ مِٹ‘ اُنہاں نُۄں آم پںجّابی وِدِیارتھِییاں واںگ سمجھݨی مُشکل سی پر اُنہاں لئی اِہ ہَیرانی بھری خُشی دی گلّ سی کِہ ساڈے رُۄپ وِچ وِدیشی لۄک اُنہاں دی آپݨی بۄلی پںجّابی وِچ ہی گلّاں کر رہے سن٬ بِلکُل اُنہاں واںگ ہی۔ اُنہاں نُۄں شائِد پہِلاں اِس گلّ دا اِلم ہی نہِیں سی کِہ ساڈے لۄکاں دی ذبان وی پںجّابی ہی ہَے۔ اُنہاں بچِّیاں دے مِلاپ نیں دسّ دِتّا سی کِہ ذبان دی ساںجھ کِویں تُرت اِک دُۄجے نُۄں دیشاں تے دھرماں دے ہدّاں بنّے تۄڑ کے نیڑے کر سکدی ہَے۔ مَینُۄں ہُݨ خِیال آئِیا کِہ اُہ ساڈی ذبان سُݨن لئی ہی ساڈے نال نال تُرے سن۔ اسِیں اۄپرے تے پرائے ہۄ کے وی اُنہاں نُۄں آپݨے آپݨے لگّے ہۄواںگے۔
مَیں ساںجھی ذبان دی کرامات بارے سۄچدا ہۄئِیا اُنہاں نال تُرِیا جا رِہا ساں کِہ اچنچیت ادنان نیں میری اُںگل پھڑ لئی۔ مَیں رُک کے اُہدے چِہرے ولّ ویکھِیا۔
‘’اںکّل! اِک گلّ دسّۄگے؟‘’ اُہ شائِد پُچھّݨ لئی آپݨے من نال گھۄل کر رِہا سی۔
‘’پُچھّۄ بیٹا! ذرُۄر پُچھّۄ٬‘’
تے اٹک اٹک کے اُس نیں سُیال پُچھّ ہی لِیا۔
‘’تُسِیں بھلا الّہا نُۄں منّدے ہۄ؟‘’
پہِلاں تاں مَیں اُس دے سُیال اُتے ہَیران ہۄئِیا تے پھِر خُش ہۄ کے دسِّیا٬ ‘’کِئۄں نہِیں پُتّر! الّہاپاک پروردگار تاں ساڈا ساںجھا ہَے سبھ دا۔ اسِیں بھلا کِئۄں ناں منّݨا ہۄئِیا! اسِیں منّدے ہاں۔ بڑے ادب نال منّدے ہاں۔‘’
میرا جُیاب سُݨدے سار ہی اُس نیں مَینُۄں چکاچَۄںدھ کر دیݨ والا جُیاب دِتّا٬ ‘’اںکّل! جے تُسِیں الّہا نُۄں منّدے جے تاں پھِر اسِیں وی بھگوان نُۄں منّدے آں۔‘’
مَیں تاں اُس نُۄں چھۄٹا جِہا بھۄلا-بھالا بچّا سمجھ رِہا ساں۔ ماسُۄم تے نِکّچُۄ جِہا۔ اُس نیں تاں بہُت وڈّی گلّ کِیتی سی۔ سِیاݨِیاں تۄں وی سِیاݨی۔ مَیں اُس دا سِر آپݨی وکھّی نال گھُٹّ لِیا۔
ماں بۄلی دی آپسی اپݨتّ ’چۄں پَیدا ہۄ سکݨ والے اتے الّہا تے بھگوان نُۄں آپݨے سمجھ کے اِنہاں دے ناں اُتے لڑن دی تھاں آپسی سہِہۄںد تے ستِکار والے راہ دا پتا سانُۄں اِنہاں چھۄٹے بچِّیاں نیں کِنّی سادگی نال سمجھا دِتّا سی۔
مَیں اُتشاہ وِچ بھر کے اگّے جاںدے آپݨے ساتھِییاں نُۄں آواذ دے کے رۄکِیا٬ ‘’ذرا کھلۄ کے میرے نال تُرے آئُںدے اِنہاں ’بابے بُڈھِّیاں‘ دی تاں سُݨۄ۔ اِہ بچّے نہِیں جے٬ اِہ تاں پںجّاب دی سِیاݨپ نیں٬ سِیاستاں تۄں پار جا کے سمُچّے پںجّابِییاں نُۄں جۄڑن والی۔‘’
خُشی بھری ہَیرانی نال جگتار تے اُمر گنی نیں اُنہاں چھۄٹے بچِّیاں نُۄں لاڈ لڈائِیا۔
مَیں آپݨے آپ نُۄں آکھِیا٬ ‘’اِہ گلت گلّ ہَے کِہ شالامار باغ وِچ پھُلّ نہِیں دِسدے۔ اسلی پھُلّ تاں میرے ساہمݨے کھلۄتے سن۔ آمِر تے ادنان! ہرے-بھرے رںگّ برںگّے مہِکاں وںڈّدے۔ ساڈے سُپنِیاں دے پںجّاب نُۄں ٹھںڈِّییاں چھاواں دیݨ والے پَۄدِیاں دی ننّہی پنِیری۔… ربّ کرے! اِہ وڈّے ہۄݨ, ودھݨ پھُلّݨ, چھاواں والے بُۄٹے بݨن۔
اچنچیت مَینُۄں ڈرائُݨا خِیال آئِیا٬ ‘’اِنہاں پَۄدِیاں نُۄں ہرا-بھرا رکھّݨ لئی ‘’نہِراں‘’ وِچ پاݨی کِئۄں نہِیں؟‘’
کِتھّے لگّا ہۄئِیا سی مُہبّت دے پاݨی نُۄں بنّہ؟
شاہ ہُسَین دے مذار ولّ جاںدِیاں اسِیں اِک بھِیڑے جِہے باذار وِچۄں لںگھّدے پئے ساں۔ اُمر گنی کلّہ پاکپٹن تۄں آئِیا سی۔ ’گھر دے فِکر ناں کردے ہۄݨ,’ اِس لئی اُہ اُنہاں نُۄں فۄن کرنا چاہُںدّا سی۔ اَیتوار ہۄݨ دے باوجُۄد اِہ باذار کھُلّہا ہۄئِیا سی۔ درمِیانے لۄکاں دا اِلاکا سی۔ پیںڈُۄ لگّدے لۄک سَۄدا-سُلپھ خرِید رہے سن۔ اِک پی.سی.اۄ ویکھ کے اسِیں کار کھڑھی کر لئی۔ اُمر گنی تے رِذوان فۄن کرن لئی اںدّر گئے۔ جگتار وی اُنہاں دے نال سی۔ مَیں جاݨبُجھّ کے باہر کھڑۄتا رِہا۔ لۄکاں دا پْرتِیکرم جانݨ اتے ویکھݨ واستے۔ اِک دۄ وڈیری اُمر دے بذُُرگ آئے۔ سلام کِیتی۔ ہال چال پُچھِّیا۔
ہَۄلی ہَۄلی نَۄجُیاناں دی بھِیڑ میرے دُیالے اِکّٹھی ہۄ گئی۔
‘’اںکّل چاہ پاݨی پِیوۄ! بۄتلاں مںگّوائیِئے؟‘’ اُہ ذۄر دے رہے سن۔
‘’نہِیں بیٹے! اسِیں ہُݨے چلے جاݨَے۔ تُہاڈا شُکرِییا! ہۄر سُݨائۄ! کی ہال چال نیں؟‘’
‘’اںکّل بہُت ودھِییا۔ آپݨی سُݨائۄ!’’
اُہ اِکٹھّے بۄلے۔
اینے چِر نُۄں اُنہاں دا اِک نَۄجوان ساتھی پرِئۄں تیذ تیذ آئِیا تے آئُںدِیاں ہی سُیال داگ دِتّا٬ ‘’کی گلّ سِکھّ جی!… ساڈے نال کْرِکٹ نہِیں جے کھیڈی! ہُݨ ڈر گئے جے؟ پتا سی ناں ہار جاݨَے! ہُݨ آکھدے نیں اسِیں پاکِستان نال کْرِکٹ نہِیں کھیڈݨ۔‘’ اُہدی آواذ وِچ پرائِیاپݨ سی۔
‘’پہِلاں آپݨی ذبان درُست کر اُئے!’’ اُہدے ہی کِسے لںگّۄٹِیئے نیں اُہنُۄں جھِڑکِیا٬ ‘’سِکھّ جی نہِیں٬ سردار جی آکھِیدا اے۔‘’
مَے آکھِیا٬ ‘’پُتّر! اِہ کِہڑے ساڈے تُہاڈے پھَیسلے نیں۔ بھاویں کھیڈݨا ہۄوے تے بھاویں ناں کھیڈݨا ہۄوے؛ بھاویں لڑنا ہۄوے تے بھاویں سُلہا-سپھائی کرنی ہۄوے٬ اِہ اُتلِیاں لۄکاں دا کمّ ہَے۔ وڈّے لۄکاں داں۔ ساڈا تُہاڈا اِہدے وِچ کی وسّ چلّدا اے۔‘’
ساتھی دی جھِڑک تے میرے جُیاب نال اُہ تھۄڑھا ڈھِلا جِہا ہۄ گِیا۔ اَیتکِیں اُہدی آواذ وِچ اپݨتّ سی۔ ‘’سردار جی! تُسِیں پںجّابی کانفرںسّ ’تے آئے اۄ؟ کی آںہدی اے اِہ پںجّابی کانفرںسّ؟ بڑا رَۄلا گَۄلا اے ایہدا؟‘’
پںجّابی کانفرںسّ دا ذِکر اُنہاں تکّ وی پُجّ چُکّا سی۔ اخباراں تے ٹی.وی. والِیاں نیں اِس کانفرںسّ نُۄں بہُت مہتّو دِتّا سی۔ اِہدے ہکّ وِچ وی لِکھِیا جا رِہا سی تے وِرۄدھ وِچ وی پر اِس نیں کھلۄتے پاݨِییاں وِچ بھاری پتھّر سُٹّ کے ہلچل وی پَیدا کر دِتّی سی۔
‘’کانفرںسّ اِہۄ ہی آکھدی اے٬ آپس وِچ لڑِیئے بھِڑِیئے ناں٬ پِیار مُہبّت نال سارے مسلے ہلّ کرِیئے۔ اِک دُۄجے نُۄں مِلِیئے گِلِیئے۔ دُکھّ-سُکھّ سُݨِیئے٬ نیڑے ہۄئیِئے۔‘’
اُہ مُںڈّا دُۄجِیاں دا آگُۄ لگدا سی۔ گلّبات دی واگڈۄر اُس نیں سمبھّال لئی سی٬ ‘’اںکّل! کرۄ ناں پھِر کۄشِش۔ اسِیں وی اِںڈِییا ویکھ سکِیئے۔‘’
‘’سِکھّ جی٬ ’سردار جی‘ تے ’اںکّل جی‘ تک پُجّدِیاں اُہ میرے نال جُڑ گِیا سی۔
‘’اںکّل! مَیں ہِںدّی سِکھّݨی چاہُںدّاں!’’
اُس نیں آکھِیا تاں مَیں اُہدا ہتھّ پھڑ کے اُس دی تلی اُتے اُس دا ناں لِکھ دِتّا تے نال ہی اُردُۄ وِچ٬ ‘’مَیں ہِںدّی سِیکھنا چاہتا ہُں‘’
اُس نیں تلی پھَیلا کے آمِر تے ادنان واںگ میری ہتھّ لِکھت پڑھی اتے اُتشاہ نال بۄلِیا۔ ‘’اںکّل! چاہ پِیتے بِناں نہِیں جاݨ دیݨا!’’
میرے ساتھی باہر آ کے کار ولّ ودھ چُکّے سن۔ مَیں اُہدی پِٹھّ تھاپڑدِیاں کلاوے وِچ لِیا٬ ‘’نہِیں پُتّرۄ! ہُݨ ٹائیِم نہِیں! بسّ جِئُںدے وسّدے رہۄ! اسلاما لیکِم۔‘’
‘’وا لیکم اسلام۔‘’ سبھ دی ساںجھی آواذ گُۄںجی۔ مَیں کار وِچ بَیٹھ گِیا تاں پِچھۄں اُس نَۄجُیان دی مۄہ بھِجّی اواذ آئی۔ ‘’اںکّل! سانُۄں یاد رکھِّئۄ! بھُلِّئۄ ناں!’’
آپݨی سِیٹ اُتے بَیٹھا مَیں سۄچ رِہا سی آپس وِچ مِلݨ نال کِنِّییاں غلتفہِمِییاں تے دُۄرِییاں دُۄر ہُںدِّییاں ہن۔ اِس نَۄجوان نُۄں مِلدِیاں مَیں بھارت دی سرکار دا پْرتِینِدھ اُہدا دُشمݨ ساں پر کُجھ پلاں دی گلّبات تۄں پِچھّۄں مَیں اُہدا ’اںکّل‘ ہۄ گِیا ساں۔ اُہ اِںڈِییا وی آئُݨا چاہُںدّا سی۔ ہِںدّی وی سِکھّݨی چاہُںدّا سی۔ ساںجھ دے کِنّے آدھار سن جِنہاں اُتے اُساری کرن لئی سبھ دے من وِچ کِنّی جگِیاسا سی پر مَۄکا تاں مِلے٬ مِلݨ گِلݨ دا۔