41

اجّ گئۄُ-پُۄجا دا تِئُہار سی۔

چھڑِیاں دی بَیرک وِچ چہِل-پہِل دی تھاں ماتم چھائِیا ہۄئِیا سی۔ کَیدِییاں نُۄں اِس دِن دی اُڈِیک گِیاراں مہِینے اُنتّی دِن رہِںدّی سی۔

اِس بَیرک دا چِیف وارڈر ہری اۄم گئۄُ بھگت سی۔ ہر رۄذ سویرے اُٹھّ کے اُہ پہِلاں گئۄُشالا جاںدا سی۔ گئۄُیاں دے پَیرِیں ہتھّ لا کے اُہناں نُۄں پٹھّے پائُںدا سی۔ پھیر مںدّر جا کے پُۄجا کردا سی٬ پھیر کمّ ’تے آئُںدا سی۔

تِئُہار تۄں اِک ہفتا پہِلاں اُس نُۄں چاء چڑھ جاںدا سی۔ کۄل کھڑۄ کے اُہ ساری بَیرک دی سفائی کرائُںدا سی۔ نائی بُلا کے کَیدِییاں دی شیو اتے ہجامت کرائُںدا سی۔ سویرے ہی پںڈّت آ جاںدا سی۔ پاٹھ-پُۄجا ہُںدّی سی۔ بھجن کِیرتن ہُںدّا سی۔ ہون ہُںدّا سی۔ پھیر کھِیر کڑاہ ورتدا سی۔ مُشکّت تۄں چھۄٹ ہُںدّی سی۔ کَیدِییاں لئی اِہ دِن وِیاہ ورگا ہُںدّا سی۔

اِس وار جدۄں آخری دِن تک وی کۄئی ہلچل نذر ناں آئی تاں کَیدِییاں نُۄں لگّا دال وِچ کُجھ کالا ہَے۔ اُہ کالخ لبھّݨ دا یتن کرن لگّے۔

گاںدھی نُۄں لگّا٬ جدۄں دا مۄدن اِس بَیرک وِچ آئِیا سی٬ ہری اۄم اُدۄں دا گُمّ-سُمّ سی۔

چھڑِیاں دی بَیرک وِچ بںدّ بہُتے کَیدِییاں دے جُرم اِکۄ جِہے سن۔ سِیتے نیں چار سال دی بچّی نال بلاتکار کِیتا سی۔ گاںدھی نیں پَیہٹھاں سالاں دی بُڈھّی نال۔ دِیسے نیں بارہاں سالاں دے نَۄکر نُۄں ہٹّی وِچ ڈھاہِیا سی اتے ہمِیر نیں کھُسرِیاں دی کںدھّ ٹپِّیسی۔

مۄدن دا جُرم سبھناں نالۄں گھِنائُݨا ذرُۄر سی پر ربّۄں نِیارا نہِیں سی۔ کٹِّییاں-وچھِّییاں نال کھیہ کھاݨ دِییاں خبراں پہِلاں وی اخباراں وِچ چھپدِییاں رہِںدِّییاں سن۔

مۄدن نُۄں اِک کٹّی نال کُکرم کرن دے جُرم وِچ سذا ہۄئی سی۔

اِک جانور نال کُکرم کرن کارن ہری اۄم مۄدن نال اینا ناراذ ہۄوے٬ اِہ گلّ دِل نہِیں سی لگّ رہی۔

اِک کٹّی نال کُکرم کرن کرکے کٹّی دے مالک نیں پرچا درج کرائِیا ہۄوے۔ پُلِس نیں اُس دی گلّ منّ کے تفتِیش کِیتی ہۄوے٬ اگاںہ مامُۄلی جِہی گلّ ’تے ججّ نیں سذا سُݨائی ہۄوے٬ اِہ گلّ وی منّݨیۄگ نہِیں سی۔

متلب اِہ کِہ مۄدن اِک بُجھارت سی٬۔ بُجھارت بُجھّی جاݨی چاہِیدی سی۔ سچّ دی کھۄج لئی اُہ مۄدن دُیالے ہۄ گئے۔

مۄدن نیں بِناں کِسے لُک-لُکا دے آپݨی رام-کہاݨی سُݨا دِتّی۔

اُہ پَیںتی کُ سالاں دا نِکّے جھِئۄُر دا مُںڈّا ہَے۔ اُہ گھر وِچ سبھ تۄں وڈّا ہَے۔ چھۄٹا بھرا ماسٹر ہَے۔ بھرجائی بی.ڈی.اۄ. دے دفتر وِچ کلرک ہَے۔

سُرت سمبھّالݨ تۄں پہِلاں اِک وار مۄدن نُۄں بُخار چڑھِیا سی۔ جھاڑ-پھُۄک والے دے پِچھّے لگّ کے اُس دی ماں نیں مُۄںہ-ہنیرے اُس نُۄں چھپّڑ وِچ نُہا دِتّا۔ آتھݨ تک بُخار ہۄر وِگڑ گِیا۔ اُس دی کھبّی لتّ ماری گئی۔ ڈھُۄہی وِچ رسَۄلی بݨ گئی۔ پِٹھّ وِچ کُبّ پَے گِیا۔ اُہ مُںڈّا گھٹّ اتے جانور ودھّ جاپدا۔ مُںڈّے اُس نُۄں ’بۄتا‘ آکھ-آکھ چِڑائُݨ لگّے۔ مُںڈِّیاں دے پِچھّے لگّ کے ماسٹراں نیں وی اُس نُۄں ’بۄتا‘ کہِݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ ہَۄلی-ہَۄلی سارے پِںڈّ وِچ اِہۄ ناں پْرچلِت ہۄ گِیا۔ ہُݨ اُس نُۄں لۄک مۄدن دے ناں نال گھٹّ اتے بۄتے دے ناں نال ودھّ جاݨدے سن۔

مۄدن دا باپ پِںڈّ دا چَۄکِیدار سی۔ کدے-کدے دِہاڑی لائُݨ وی چلا جاںدا سی۔ وِہلے سمیں سرداراں دے ڈںگّراں نُۄں ککھّ وی پا آئُںدا سی۔ اُس دی ماں دِنے ککھّ-کںڈّا چُگݨ کھیتاں وِچ جاںدی سی۔ شام نُۄں بھٹھّی ’تے داݨے بھُنّدی سی۔ وِیاہ-شادِییاں وِچ وِیاہ والے گھراں وِچ بھاںڈے ماںجدی سی۔ اَۄکھے-سَۄکھے دِن-کٹی ہۄ رہی سی۔

آم باپاں واںگ مۄدن دا باپ اُس نُۄں پڑھائُݨا چاہُںدّا سی۔ ڈںڈّے-جھِڑکاں کھاںدا مۄدن پںجّ جماتاں پاس کر گِیا۔ چھیوِیں وِچ جا کے بریک لگّ گئی۔ پڑھائی دِییاں برِیکِییاں اُس نُۄں سمجھ نہِیں سن آئُںدِییاں۔ اِس وِچ اُس دا کسُۄر نہِیں سی۔ بُخار نیں سرِیر دے نال-نال دِماغ نُۄں وی بُری ترہاں پْربھاوِت کِیتا سی۔

من مسۄس کے باپُۄ نیں اُس نُۄں سکُۄلۄں ہٹا لِیا۔ لتّۄں آہرا ہۄݨ کارن اُہ دِہاڑی دپّے دے وی یۄگ نہِیں سی۔ پںجّ پڑھے نُۄں نَۄکری تاں مِلݨی ہی نہِیں سی۔

پٹواری دی سلاہ منّ کے مۄدن نُۄں بھۄلے درذی نال بِٹھا دِتّا۔ سال وِچ اُہ کاج کرنے تے بٹن لائُݨے سِکھّ گِیا۔ ہۄر دۄ سال دھکّے کھا کے اُس نُۄں سِئۄُݨ مارنی آ گئی۔ دِماغ نیں اِتھے وی پُیاڑا پائِیا۔ اُہ چںگّا کارِیگر بݨنۄں پچھّڑ گِیا۔

مۄدن دا چھۄٹا بھرا وڈّا ہۄݨ لگّا۔ اُس دا سرِیر تکڑا اتے دِماغ تیذ سی۔ باپ نُۄں آپݨے سُپنِیاں دی مںذِّل اُس وِچۄں دِکھائی دیݨ لگّی۔ مۄدن دی تھاں اُہ اُس ولّ دھِیان دیݨ لگّا۔

چھۄٹے بھرا نیں جے.بی.ٹی. کر لئی۔ سال بھر پْرائیِویٹ سکُۄل وِچ پڑھائِیا٬ پھیر سرکاری نَۄکری مِل گئی۔

چھۄٹے بھرا نُۄں رِشتے آئُݨ لگّے۔

باپ اتے بھرا کہِںدّے٬ “پہِلاں وڈّے نُۄں وِیاہاںگے٬ پھیر چھۄٹے دی گلّ چھیڑاںگے۔”

ہاڑھی سائُݨی جے مۄدن نُۄں کۄئی دیکھݨ آئُںدا تاں ’وِںگّے تڑِںگّے اِس اشٹاوکر جِہے نال کُڑی وِیاہُݨ نالۄں اُس نُۄں کھُۄہ وِچ دھکّا دیݨا چںگّا۔‘ آکھ کے دسّ پائُݨ والے نُۄں اُلامبھا دے کے مُڑ جاںدا۔

چھۄٹا بھرا وڈّا ہۄݨ لگّا۔ “جے سال دۄ سال ہۄر ذِدّ پھڑی رکھّی تاں تُۄں وی کُیارا رہِ جائیںگا۔” لۄک چھۄٹے نُۄں نسِیہتاں دیݨ لگّے۔

باپ نیں دِل ’تے پتھّر رکھِّیا۔ وڈّے نالۄں پہِلاں چھۄٹے نُۄں وِیاہ لِیا۔

مۄدن نُۄں چھڑا رہِ جاݨ دا دُکھّ ہۄئِیا پر کُجھ ڈھارس وی بجھّی۔ اَۄرت تاں گھر وِچ آئی۔ بذُرگ کہِںدّے ہن٬ “اِک دے وِیاہ ہۄݨ نال سبھ دا کمّ سر جاںدا ہَے۔”

پِںڈّ وِچ پْرچلِت دںدّ-کتھاواں اتے ساتھِییاں دے دھکّے-دھکائے مۄدن نیں بھرجائی دے اگّے-پِچھّے کٹّے-وچھّے بنّہے۔ نیڑے لائُݨا تاں دُۄر٬ اُہ گھُںڈّ چُکّݨ نُۄں وی تِیار نہِیں سی۔ ہِمّت کر کے اِک دِن اُس نیں وکھّی وِچ چُۄںڈی وڈھّی۔ اُہ سُۄئی بگھِیاڑی واںگ پئی۔ پَیرِیں پَے کے تے کنّاں نُۄں ہتھّ لا کے مۄدن نیں مساں جان چھُڈائی۔

اَۄرت کۄلۄں چھِتّر کھاݨ دا اِہ اُس دا پہِلا مَۄکا نہِیں سی۔

پہِلی واری اُس نیں شمِیذ سِوائُݨ آئی گیلۄ دِییاں ناپ دے بہانے چھاتِییاں گھُٹّݨ دی ہِمّت کِیتی سی۔ مۄدن نیں سُݨ رکھِّیا سی کِہ اِہ ’اِہۄ جِہی‘ ہی سی۔ اِکۄ سمیں کئیِیاں نال اِشک لڑا رہی سی۔ مۄدن نال وی ہسّ-ہسّ کے بۄل رہی سی۔ مۄدن نُۄں ہالے چھاتِییاں دے گُدگُدیپݨ دا سُیاد آئُݨ وی نہِیں سی لگّا کِہ کرارے تھپّڑ نیں اُس دی گلّہ نُۄں جھرݨ-جھرݨ کرن لا دِتّا سی۔

“کںجّرا) آپݨی ناردمُنی جِہی بُۄتھی کدے سِیشے وِچ دیکھی ہَے۔ اِہ شکل اِشک لڑائُݨ والی ہَے؟”

آکھدی گیلۄ اُس دے من نُۄں ولُۄںدھر کے رکھّ گئی سی۔

 

مُڑ پرائی اَۄرت ولّ جھاکݨ دی مۄدن دی ہِمّت نہِیں سی پئی۔

جدۄں ’آپݨی‘ نیں اِذت لاہ دِتّی تاں دُۄجی تۄں کی آس۔ اُس نُۄں یکِین ہۄ گِیا٬ اَۄرت-چھۄہ میری کِسمت وِچ نہِیں ہَے۔

سبر دا گھُٹّ بھری اُہ دِن-کٹی کردا رِہا۔

بھرا-بھرجائی نَۄکری ’تے چلے جاںدے۔ مۄدن گھرے بَیٹھا کپّڑے سِئۄُںدا رہِںدّا۔

آم دِناں واںگ اُس بھَیڑے دِن وی اُہ وراںڈے وِچ بَیٹھا کپّڑے سِئۄُں رِہاسی۔

سبات دے درواذے اُپر بَیٹھا چِڑے-چِڑی دا جۄڑا اُس دا دھِیان کھِچّݨ لگّا۔ دۄویں پِیار کلۄلاں کر رہے سن۔ چِڑا کئی وار چِڑی اُپر چڑھ جاںدا سی۔ کھمبھّ جھاڑ کے چِڑی مُڑ ’چِڑا-چِڑا‘ کرن لگّ پَیںدی سی۔ کُجھ دیر دم مار کے چِڑا مُڑ چِڑی اُپر آ چڑھدا سی۔

مۄدن دے ہتھّۄں ہتھّی چھُٹّ گئی۔ اُس دا سارا سرِیر ہرکت وِچ آ گِیا۔ نساں وِچ خُۄن تیذ دَۄڑن لگّا۔ من مستی نال بھر گِیا۔ اُس دا من چِڑا بݨ کے چِڑی ’تے چڑھن نُۄں کرن لگّا۔

اجِہے مَۄکے پہِلاں کئی وار آئے سن۔ گلی وِچ پھسے کُتّا-کُتّی جاں ڈںگّراں دے ہسپتال دے وِچ نویں دُدھّ ہُںدّی گاں-مجھّ دیکھ کے اُس نُۄں گھر بھجّݨا پَیںدا سی۔ کدے گُسلخانے وڑ کے اتے کدے کُتّی کٹّی پھڑ کے کام-تْرِپتی کرنی پَیںدی سی۔ کئی وار اُس نُۄں کٹّی تۄں سٹّ تے کُتّی تۄں دںدّی وڈھائُݨی پئی سی۔ پر مِلی سرِیک اتے مانسِک تْرِپتی اگّے سٹّ نِگُۄݨی ہُںدّی سی۔

 

مۄدن نیں باہر نِکل کے گلی وِچ نذر ماری۔ گُیاںڈھِییاں دی کںدھّ نال اِک کٹّی پِٹھّ رگڑ رہی سی۔ مۄدن کٹّی نُۄں پُچکار کے اںدّر لَے آئِیا۔

مۄدن نُۄں جھئُلا جِہا پِیا۔ شائِد گلی وِچ پَیڑ-چال ہۄ رہی ہَے۔ جِویں اُس دے گھر اگّے گھُسر-مُسر ہۄ رہی ہَے۔

کٹّی کابُۄ نہِیں سی آ رہی۔ باہر دی بِڑک لَیݨ دی اُس کۄل وِہل نہِیں سی۔ اُہ مستی نال آپݨے کمّ وِچ لگّا رِہا۔

مۄدن نُۄں ستھِتی دی گمبھِّیرتا دا پتا اُس سمیں لگّا جدۄں گُیاںڈھݨاں نیں اُس دے وِہڑے دھاوا بۄل دِتّا۔ مۄدن نُۄں کچھّ پائُݨ دا مَۄکا وی ناں دِتّا۔

پہِلاں چھڑے دی وِہڑے وِچ چھِترَۄل ہۄئی۔ پھیر پںچّائِت نیں لاہ-پا کِیتی۔ پھیر پُلِس نیں دھَۄڑی لاہی۔

دۄ دِن بائد پِںڈّ والِیاں دا غُسّا ٹھںڈھّا ہۄݨ لگّا۔ نکّ نال لکِیراں کڈھوا کے گُیاںڈھِییاں نیں اُس نُۄں مُیاف کر دِتّا۔ پںجّ سَۄ رُپِیا دںڈّ لا کے پںچّائِت نیں اُس نُۄں سُدھر جاݨ دا مَۄکا دے دِتّا۔

پُلِس کی جُرمانا کرے؟ اِہ سۄچ وِچار ہۄ رہی سی کِہ اُدھر خبراں اخباراں وِچ چھپ گئیِیاں؟

خبراں پڑھ کے ’پشُۄیاں نال پِیار کرن‘ والی اِک سںسّتھا نیں رَۄلا پا دِتّا۔ پِںڈّ آ کے اُہناں نیں مۄدن دے گھر اگّے دھرنا دِتّا۔ شہِر وِچ جلُۄس کڈھِّیا۔ پُلِس کپتان نُۄں مںگّ-پتّر دِتّا۔ پرچا درج ہۄئِیا٬ مُکدّما چلِّیا اتے اُس نُۄں سذا ہۄ گئی۔

مۄدن دی گلّ سُݨ رہے کَیدی وی چھڑے سن۔ اُس تۄں ودھّ تجربیکار سن۔ کہاݨی بݨی نہِیں۔ مۄدن ذرُۄر کُجھ چھُپا رِہا ہَے۔

اُہ ٹھِیک سۄچدے سن۔

مۄدن نیں کُکرم کٹّی نال نہِیں٬ وچھّی نال کِیتا سی۔ اُس وِرُدھّ جہّاد شِو سَینا نیں چھیڑِیا سی۔ لۄکاں دِییاں دھارمِک بھاوناواں نُۄں ٹھیس ناں پُجّے٬ اِس ڈرۄں ججّ نیں اُس نُۄں سذا سُݨائی سی۔

اِہ جھُۄٹھ مۄدن نیں آپݨی مرذی نال نہِیں سی بۄلِیا۔ اِںجھ کن لئی پہِلاں ڈِئُڑی وِچ اُس نُۄں بُڈھّے وارڈر نیں اتے پھیر چکّر وِچ مُنشی نیں آکھِیا سی۔

“تَینُۄں چھڑِیاں دی بَیرک وِچ بھیجِیا جاویگا۔ اُتھۄں دا چِیف وارڈر ہری اۄم بھلا بںدّا ہَے٬ پر گئۄُ بھگت ہۄݨ کارن تیرے ’تے کڑاکا چاڑھ سکدا ہَے۔ جے بُرا-بھلا کہے دڑ وٹّ لئیِں۔ مار پئے سہِ لئیِں۔ ہَۄلی-ہَۄلی آپے اُس دا غسّا ٹھںڈھّا ہۄ جائیگا۔”

پر شِو سَینا والے جِویں مۄدن دی جان لَیݨ ’تے تُلے ہۄئے سن۔ گئۄُ بھگت ہۄݨ کارن اُہناں دا ہری اۄم نال سمپّرک سی۔ اُہناں نیں اُس تک پہُںچّ کِیتی۔ “کانُۄن نیں مۄدن نال نرمی ورتی ہَے۔ تِنّ سال دی کَید کۄئی سذا ہُںدّی ہَے؟ اجِہے مہامپاپی نُۄں فاںسی لگّݨی چاہِیدی ہَے۔ تُۄں اِس دی ذِںدّگی نُۄں نرک بݨا کے ہۄر پاپِییاں لئی اُداہرݨ بݨا دے۔” اِہ ہدائِت کِیتی۔

ہری اۄم نیں اُہناں دے ہُکم ’تے پھُلّ چڑھائُݨ دا من بݨائِیا۔

اُںج مۄدن نُۄں چھڑِیاں والی بَیرک وِچ ہی بھیجِیا جاݨا سی۔ ہری اۄم تۄں ڈردا اُہ کِدھرے ہۄر بَیرک الاٹ ناں کروا لئے٬ اِس لئی ہری اۄم خُد چکّر گِیا۔

مۄدن دے متھّے لگّݨ تۄں پہِلاں ہری اۄم دا پارا بہُت چڑھِیا ہۄئِیا سی۔ کلپنا وِچ اُس نیں مۄدن دی شکل اِک ہٹّے-کٹّے٬ کالے-کلۄٹے دَیںت ورگی چِتوی سی۔ اُس نیں سویرے ہی رُۄل نُۄں تیل لا لِیا سی۔ اُس دی سلاہ سی کِہ اُہ پاپی نُۄں چکّر وِچ نںگّا کریگا۔ اُس دِییاں ہڈِّییاں-پسّلِییاں تۄڑیگا۔ چِیکاں ماردے نُۄں بَیرک تک لِجائیگا۔ پُچھّݨ ’تے لۄکاں نُۄں اُس دے جُرم بارے دسّیگا۔

پر کِسمت دے مارے٬ سُکِّییاں-وِںگِّییاں ہڈِّییاں دے ڈھاںچے نُۄں دیکھ کے اُس دا ادھّا غُسّا لہِ گِیا۔ پھیر وی مۄدن دا پاپ بخشِیا جاݨ والا نہِیں سی۔

چکّرۄں کڈھّ کے ہری اۄم نیں مۄدن نُۄں نںگّا کِیتا۔ گھۄکھوِیں نذر نال سارے سرِیر دا مُیائِنا کِیتا۔ اُس نُۄں اِک وی تھاں سبُۄتی ناں مِلی٬ جِتھے رُۄل چلا سکے۔

کھِجھے ہری اۄم نیں اُس دے مُۄںہ ’تے کرارے-کرارے تھپّڑ جڑے۔ ہیٹھ ڈِگّی پگّ نُۄں پَیراں ہیٹھ لِتاڑِیا۔ اُس نیں سۄچِیا سی کِہ مۄدن دے کیس رکھّے ہۄݨگے۔ اُہ کیس پُٹّیگا پر پگّ ہیٹھۄں بۄدِییاں نِکل آئیِیاں۔ ہری اۄم نیں بۄدِییاں اتے داڑھی پُٹّی٬ ٹھُڈّے مارے۔ نیڑے-تیڑے کالخ نہِیں سی٬ نہِیں مُۄںہ وی کالا کردا۔

مۄدن چُپّ-چاپ مار سہِںدّا رِہا۔ اُہ خُد گئۄُ نُۄں ماں سمجھدا سی۔ اُس دِن پتا نہِیں اُس اُپر کِہڑا بھُۄت سوار ہۄ گِیا سی۔ اُس تۄں پاپ ہۄئِیا سی۔ پاپ دی جِنّی سذا مِلے٬ تھۄڑھی سی۔

مۄدن نُۄں مار پَیںدی دیکھ کے چکّر دا مُنشی اتے وارڈر بھجّے آئے۔ ہری اۄم غُسّا کرن والا نہِیں سی۔ مۄدن تۄں کی غلتی ہۄ گئی٬ اُہناں نُۄں سمجھ نہِیں آئی۔

“اِس ہرامذادے نیں گئۄُ ماتا دی اِذّت لُٹّی ہَے٬ مَیں اِسنُۄں مار دیݨا ہَے۔”

ہفِیا ہری اۄم آپݨے غُسّے دا کارن سمجھائُݨ لگّا۔ مُنشی نیں بھجّ کے پاݨی لِیاںدا۔ ہری اۄم نُۄں پِلائِیا تاں اُس دے ساہ وِچ ساہ آئِیا۔

“تُسِیں میری اِذّت رکھّݨی ہَے۔ اِس پاپی دے پاپ دی گلّ کِسے ہۄر کۄل نہِیں کرنی۔ اِہۄ آکھݨا اِس نیں کٹّی نال کھیہ کھادھی ہَے۔”

چکّر دے کرمچارِییاں نیں مۄدن دا وی مُۄںہ بنّہِیا۔

مۄدن پہِلاں ہی ڈر رِہا سی۔ شِو سَینا والِیاں نیں اُس نُۄں جیلہ پہُںچّا دِتّا ہَے۔ اُہناں ورگا کۄئی ہۄر جے جیلہ وِچ ہۄئِیا تاں اُس نُۄں نرک پہُںچّا دیویگا۔

اُس نیں مۄن رہِݨ دی سہُں کھادھی۔

مۄدن نیں کہاݨی وِچ ردّۄ بدل کر کے آپݨا اُہۄ بچن نِبھائِیا سی۔

مۄدن ورگے مہامپاپی دے ہُںدِّیاں بَیرک وِچ گئۄُ-پُۄجا نہِیں سی ہۄ سکدی۔ اِہۄ سۄچ کے ہری اۄم نیں اِس وار تِئُہار ناں منائُݨ دا فَیسلا کِیتا سی۔

کَیدِییاں نُۄں کۄئی بھُلیکھا ناں رہے٬ اِس لئی مُنسی نیں رات ہی اَیلان کر دِتّا سی٬ “کلّہ نُۄں جیلہ دی کاروائی آم دِناں واںگ چلّیگی۔”

اِہ اَیلان ہُںدِّیاں ہی کَیدِییاں دے چِہرے اُتّر گئے۔ اُہناں نُۄں ڈر لگّݨ لگّا۔ جشن بِناں کارن مُلتوی نہِیں ہۄئِیا۔ کۄئی بھاݨا ورتݨ والا ہَے۔

ساری رات اُہ گھُسر-مُسر کردے رہے۔ سویرے ہُںدِّیاں ہی دِل پھڑ کے بَیٹھ گئے۔

اگّے ہری اۄم سویرے-سویرے بَیرک وِچ آئُںدا سی۔ اُس دے متھّے ’تے وڈّا سارا تِلک اتے چِہرے ’تے نُۄر ہُںدّا سی۔

اجّ اُہ دُپہِر دی بںدّی ویلے آئِیا۔ اُس دے چِہرے ’تے  غُسّا اتے اکھّاں وِچ لالی سی۔

اُہ سِدھّا بَیرک وِچ وڑ گِیا۔ آرام کر رہے مۄدن ’تے اِلّ واںگ جھپٹِیا۔ اُس نُۄں بۄدِئۄں پھڑ کے اُٹھائِیا۔ گھڑِیسدا-گھڑِیسدا وِہڑے وِچ لَے آئِیا۔ اِکۄ جھٹکے نال اُس دا کُڑتا پاڑ دِتّا۔ کچھّنی لاہ دِتّی۔

الف نںگّا ہۄئِیا مۄدن تھر-تھر کمبّݨ لگّا۔ اُس وِچ آپݨا کسُۄر پُچھّݨ  دی ہِمّت وی نہِیں سی۔

ڈرے سہِمے باکی کَیدی لُک-چھِپ کے بَیٹھ گئے۔

ہری اۄم کڑک کے بۄلِیا٬

“آئۄ٬ سارے باہر آئۄ۔ سُݨۄ اِس نیں کی جُرم کِیتا ہَے؟ پھیر دیکھۄ اِس دے پاپ دی سذا۔”

ہُکم دے بجھّے کَیدی باہر آ گئے۔ ہتھّ جۄڑ کے کھڑۄ گئے۔

“اِس کںجّر نیں میری اِشٹ گئۄُ ماتا دی اِذّت لُٹّی ہَے۔ اِہ نرکاں دا بھاگی ہَے۔ کَید اِس جُرم دی سہی سذا نہِیں ہَے۔ اِس دے پاپ دی سذا اِہ ہَے۔”

آکھدے ہری اۄم نیں ٹھِبّی لا کے مۄدن نُۄں ذمِین ’تے سُٹِّیا۔ ٹھُڈّا مار کے پُٹھّا کِیتا۔ پھیر دۄہاں ہتھّاں نال آپݨے رُۄل نُۄں اُس دی گُدا وِچ کھۄبھ دِتّا۔

مۄدن مچھّی واںگ تڑپھِیا۔ چِیک-چِہاڑا پائِیا٬ پر کۄئی اُس دی مدد ’تے ناں آئِیا۔

ہَۄلی-ہَۄلی مۄدن شاںت ہۄ گِیا۔

ذمِین خُۄن نال لتھّپتھّ ہۄ گئی۔

ہری اۄم دِییاں اکھّاں وِچلی لالی گھٹݨ لگّی۔ دِل دی دھڑکݨ تھاں سِر ہۄݨ لگّی۔ من شاںت ہۄݨ لگّا۔

جیتُۄیاں واںگ اُس نیں باکی کَیدِییاں ولّ تکِّیا۔ سبھ سِر جھُکائی کھڑے سن۔

ہری اۄم نُۄں ہۄر راہت مِلی۔

ہری اۄم پہِلے دِن تۄں مۄدن ’تے چِڑ رِہا سی۔ اُہ چاہُںدّا سی کِہ مۄدن دا گلا گھُٹّ دیوے۔ اُس دے سرِیر نُۄں وِچکارۄں چِیر دیوے٬ گئۄُ ماتا دی بیئِذتی کرن والا لِںگّ کٹّ دیوے۔

اجّ مساں اُس دی تمنّا پُۄری ہۄئی سی۔

من دی مُراد پُۄری ہۄݨ تۄں بائد اُس نیں مۄدن دی گُدا وِچۄں رُۄل کڈھِّیا٬ رُمال نال ساف کِیتا اتے کپّڑے جھاڑدا بَیرک وِچۄں باہر نِکل گِیا۔

 

 

42

ہفتے بھر تۄں ساری جیلہ وِچ اِکۄ چرچا ہۄ رہی سی٬ “ذنانا وارڈ دی سبھ تۄں سۄہݨی کَیدݨ ہیما گربھوتی ہَے۔” اُس دی کُکھّ وِچ کِس دا بچّا ہَے؟ اِہ اںدّاذا لائُݨا مُشکل نہِیں  سی۔

ہائِک درۄگے سںتّۄکھ سِںگھّ دا ناں کَیدِییاں نیں سرکاری سانہ رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ ذنانا وارڈ وِچ آدمِییاں دے جاݨ ’تے سخت مناہی سی۔ کِسے خاس کمّ لئی جے کِسے نُۄں جاݨا پوے تاں وِیہ افسراں تۄں منذُۄری لَیݨی پَیںدی سی۔ سَۄ تھائیِں دستخت ہُںدّیسن۔

سںتّۄکھ سِںگھّ نُۄں جِویں پکّا پاس مِلِیا ہۄئِیا سی۔ اُہ جد چاہے ہِݨہِݨائُںدا ذنانا وارڈ وِچ جا سکدا سی۔ سںتّۄکھ سِںگھّ ہر پںدّرِیں دِنِیں اَیلان کردا سی٬ “مَیں آہ کَیدݨ پھسائی ہَے۔ اِس وار آہ۔”

دۄ تِنّ مہِینے بائد اُہ پھیر اَیلان کردا٬ “مَیں اُس جٹّی٬ بنِیاݨی جاں کھتّراݨی نُۄں گربھوتی کر دِتّا ہَے۔”

اُس دِییاں پھڑھاں نُۄں جے دس فِیسدی سچّ منّ لِیا جاوے تاں اُس نُۄں سَیںکڑے بچِّیاں دا باپ ہۄݨا چاہِیدا سی۔

اُہ سچّ کۄل رِہا سِیجاں جھُۄٹھ٬ کَیدِییاں نُۄں اِس نال متلب نہِیں سی ہُںدّا۔ اُہناں نُۄں اُس دِییاں سوادلِییاں اتے کرارِییاں گلّاں وِچ دِلچسپی ہُںدّی سی٬ جِنہاں دی جیلہ وِچ ہمیشا گھاٹ مہِسُۄس کِیتی جاںدی سی۔

سںتّۄکھ سِںگھّ کدّ دا لمبّا اتے سرِیر نرۄیا سی۔ آپݨے اِسے گُݨ دے آدھار ’تے اُہ دسوِیں پاس کردِیاں ہی جیلہ وِچ وارڈر بھرتی ہۄ گِیا سی۔

پڑھائی دا شَۄک اُس نُۄں بچپن تۄں سی۔ نالے نَۄکری کردا رِہا٬ نالے پڑھدا رِہا۔ اُدھر بی.اے. دی ڈِگری ہتھّ لگّی٬ اِس ترکّی کر کے چِیف وارڈر بݨ گِیا۔ سہائِک درۄغا بݨن لئی بی.اے. پاس ہۄݨا ذرُۄری سی۔ دلِتاں لئی راکھوِییاں کئی آسامِییاں اِسے کارن خالی سن۔ سںتّۄکھ سِںگھّ اِہ دۄویں شرتاں پُۄرِییاں کرن والا پہِلا دلِت وارڈر سی۔ تِنّ سالاں بائد اُہ سہائِک درۄغا بݨ گِیا۔ جلدِیہی اُس نیں ڈِپٹی بݨ جاݨا سی۔ لۄکاں دا اںدّاذا ہَے٬ اُہ سُپرڈَیںٹ بݨ کے رِٹائِر ہۄویگا۔

سںتّۄکھ سِںگھّ نیں ہر کھیتر وِچ بیمِسال ترکّی کِیتی سی۔ اُس دے سلِیکے نال پہِنے کپّڑِیاں اتے بۄلچال دے اںدّاذ نُۄں دیکھ کے کۄئی اِہ اںدّاذا نہِیں لا سکدا کِہ کدے اُہ آپݨی ماں نال کھیتاں وِچ گھاہ کھۄتݨ جاںدا رِہا سی۔

سںتّۄکھ سِںگھّ نیں آپݨا سارا پِچھۄکڑ بھُلا دِتّا ہَے٬ پر اِک گلّ اُس دا پِچھّا کردی ہَے۔ جوانی سمیں اُس دی ماں دی ہویلی وِچ اتے بھَیݨ دی کھیتاں وِچ اِذّت لُٹّدی رہی ہَے۔ وڈّا ہۄ کے اُس نُۄں سمجھ آئی ہَے٬ “دلِت اَۄرتاں سیٹھاں اتے ذِمِیںداراں دِییاں بھۄگ والِییاں وستُۄیاں ہۄئِیا کردِییاں سن۔ اُہ اُہناں دا سواد جدۄں چاہے چکھّ سکدے ہن۔”

سںتّۄکھ دے سِینے وِچ سارا دِن بدلے دی اگّ جلدی رہِںدّی سی۔ کام تْرِپتی لئی نہِیں٬ اُہ اُس اگّ نُۄں بُجھائُݨ لئی ذنانا وارڈ جاںدا سی۔ اُچّی جات دِییاں اَۄرتاں دِییاں اِذّتاں نال کھِلواڑ کر کے اُس نُۄں لگّدا سی کِہ اُہ آپݨے پُرکھِیاں دِییاں رُۄہاں نُۄں شاںتی پہںچّا رِہا سی۔

ہِسٹری ٹِکٹ وِچ ہیما دا ناں ہیما مالِنی درج سی۔ اُںجھ اُہ ہیما شرما اکھوائُںدی سی۔

ہُݨ تک سںتّۄکھ ہر جات دی آکڑ بھنّ چُکّا سی۔ بسّ پںڈِّتاں دی اِذّت لاہُݨی باکی سی۔ مساں پںڈّتاݨی ہتھّ آئی سی۔ مچھّی نُۄں جال وِچ پھسائُݨ لئی اُہ ترلۄ-مچھّی ہۄݨ لگّا۔

ہیما شرما نُۄں مائِیا نگر وِچ چکلا چلائُݨ دے جُرم وِچ پںجّ سال کَید ہۄئی سی۔ ڈیڈھ سال تۄں اُس دی اپِیل ہائی کۄرٹ وِچ لٹک رہی سی۔ سُݨوائی ہُںدِّیاں ہی اُس نیں بری ہۄ جاݨا سی۔ ہیٹھلی ادالت وِچ ہیما نیں آپݨے وِرُدھّ اِک وی گواہ بھُگتݨ نہِیں سی دِتّا۔ سبھ نُۄں مُکرا دِتّا سی پر کُرسی ’تے بَیٹھا ججّ آپݨے آپ نُۄں دھرم پتّر سمجھدا سی۔ ہر پیشی اُہ ہیما اُپر بھاشن جھاڑدا سی۔ ہیما اُس دا اُپدیش اِک کنّ پائُںدی٬ دُۄجے کڈھّ دِںدّی۔ ہیما وی آپݨی مجبُۄری بارے لمبّا چَۄڑا بھاشن دے سکدی سی٬ پر اُہ چُپّ رہِݨا چںگّا سمجھدی سی۔ مجھّ اگّے بِین وجائُیݨ دا کۄئی فائِدا نہِیں سی۔ جدۄں ججّ نُۄں آپݨے اُپدیش دا ہیما اُتّے اسر ہُںدّا نذر ناں آئِیا تاں اُہ کھِجھݨ لگّ پِیا۔ کانُۄن دے ماپدںڈّاں انُسار اُہ دۄشݨ سِدھّ نہِیں ہُںدّی٬ ناں ہۄوے۔ ججّ دِییاں اکھّاں اتے کنّ کھُلّہے سن۔ سارے مائِیا نگر نُۄں پتا سی کِہ اُہ بھۄلِییاں-بھالِییاں کُڑِییاں نُۄں ورگلائُںدی ہَے اتے انَیتِک کمّاں لئی پْریردی ہَے۔ اِخلاکی تَۄر ’تے اُہ سذا دی ہکّدار سی۔ اِدھرۄں-اُدھرۄں مسالا اِکٹھّا کر کے اُس نیں ہیما نُۄں پںجّ سال دی سذا سُݨا دِتّی۔ بری ہُںدّے-ہُںدّے نانی یاد آ جائیگی۔

ہیما نُۄں سچّمُچّ نانی یاد آئی پئی سی۔

ہیما دا سارا دھںدّا چَۄپٹ ہۄ چُکّا سی۔ ہۄراں نیں اُس دِییاں کُڑِییاں نُۄں وگرلاکے آپݨی چاٹ ’تے لا لِیا سی۔ جے ہیما نُۄں اِک سال ہۄر اںدّر رہِݨا پَے گِیا تاں باہر نِکل کے اُس نُۄں کِسے مںدّر مسِیت دے باہر ٹھُۄٹھا لَے کے بَیٹھݨا پَیݨا سی۔

ساتھݨ کَیدݨاں نیں ہیما نُۄں سمجھائِیا٬ “سںتّۄکھ سِںگھّ اسر-رسُۄخ والا افسر ہَے۔ اُس دی بھُۄیا دا پُتّ ہائی کۄرٹ وِچ وکِیل ہَے۔ ہر ہفتے مُکدّمے لَیݨ جیلہ ’چ آئُںدا ہَے۔ سںتّۄکھ آپݨے بھرا دی مدد کردا ہَے۔ جِہڑی کَیدݨ اُس نُۄں وکِیل کر لَیںدی ہَے٬ اُس دا بیڑا پار ہۄ جاںدا ہَے۔”

ہیما چالِییاں نُۄں ڈھُکی ہۄئی سی۔ اُس دی چمڑی لٹکݨ لگّ پئی سی۔ سفَید لٹاں جھاتِییاں مارن لگّ پئیِیاں سن۔ پر ہیما نُۄں بݨ-ٹھݨ کے رہِݨ اتے آپݨی اُمر لُکائُݨ دی جاچ آئُںدی سی۔ اِسے ہُشِیاری دا اُہ کھٹِّیا کھا رہی سی۔ درۄغے نُۄں آپݨے ولّ کھِچّݨا اُس دے کھبّے ہتھّ دی کھیڈ سی۔

اگّ نُۄں گھِئۄ بھجّ کے مِلِیا۔

وکِیل نال سلاہ کرن دے بہانے سہائِک درۄغا ہر ہفتے ہیما نُۄں آپݨے دفتر بُلائُںدا۔ اُتھۄں آپݨے کُیارٹر لَے جاںدا۔

ہیما آپݨے دھںدّے دی ماہِر سی۔ آپݨی اِک وی کُڑی کدے اُس نیں گربھوتی نہِیں سی ہۄݨ دِتّی۔

آپ پتا نہِیں کِس ترہاں پھس گئی۔

چار مہِینے اُس نیں کِسے کۄل بھاف ناں کڈھّی۔ اُہ جکّۄ-تکّی وِچ سی۔ کدے من کردا بچّا جمّ لئے۔ پہِلے دس سال اُس نیں آپݨے گربھ ٹھہِرݨ نہِیں سی دِتّا۔ اِںج دھںدّے ’تے اسر پَیںدا سی۔ پھیر کُدرت رُسّ گئی۔ یتن کرن ’تے وی اگلے دس سال گربھ ناں ٹھہِرِیا۔ ہُݨ جے ربّ نیں دات دِتّی سی٬ تاں اُہ دات کھِڑے متھّے کبُۄل کرے۔

بچّا پَیدا کرن دا اِہ سبھ تۄں ودھِییا مَۄکا سی۔ کَید دَۄران بچّا پَیدا ہۄ جاݨا ہَے۔ باہر کِسے نُۄں خبر تک نہِیں سی ہۄݨی۔ رِہاء ہۄݨ تک ہیما نیں پھِر کُڑی-چِڑی بݨ جاݨا سی۔

ہیما اُس دا اسل ناں نہِیں سی۔ دھںدّے دا ناں سی۔ لۄکاں نُۄں بھرمائُݨ لئی اُہ وِیہ ناں رکھّدِییاں سن۔ کدے سادھنا٬ کدے ہیما اتے کدے بَۄبی بݨدِییاں سن۔ اُس دا اسل ناں رام دُلاری سی۔ جیلہ دے رِکارڈ مُتابک بچّا ہیما مالِنی دے پَیدا ہۄݨا سی۔ کِسے نُۄں پتا نہِیں لگّ سکدا کِہ بچّا کِس ہیما مالِنی نیں جمِّیا سی۔

بسّ اِکۄ تَۄخلا سی۔ پیٹ وِچ کِدھرے کُڑی ناں ہۄوے۔ کُڑی نُۄں آپݨے دھںدّے وِچ پائُݨا نہِیں سی چاہںدّی۔ دھںدّا چھڈّ کے گُذارا نہِیں سی ہۄݨا۔

اِشک-مُشک واںگ ہیما دے گربھوتی ہۄݨ دی خبر ساری ذنانا جیلہ وِچ پھَیل گئی۔ سبھ پاسِئۄں ودھائیِیاں مِلݨ لگِّییاں۔

ودھائیِیاں مِلݨ ’تے پہِلاں اُہ شرمسار ہۄئی۔ اِہ اُہ کی کر بَیٹھی۔ پھیر من تْرِپتی نال بھر گِیا۔ ماں بݨن دی خُماری چڑھ گئی۔ ڈۄلدا من ستھِر ہۄ گِیا۔ اُس نیں من بݨا لِیا کِہ لۄک کُجھ وی آکھݨ, اُہ متھُرا دی اِس جیلہ وِچۄں *شن دی دات لَے کے جائیگی۔

جدۄں سںتّۄکھ نُۄں خبر مِلی٬ اُہ بھجّا-بھجّا ذنانا وارڈ وِچ آئِیا۔ ہیما نیں خبر دی پُشٹی کر دِتّی۔

کئی دِن سںتّۄکھ ہاتھی واںگ بِناں متلب ساری جیلہ گھُمّدا رِہا۔ کَیدِییاں نُۄں ’اِک پںڈّتاݨی نُۄں گبھّݨ کرن‘ دے کِسّے سُݨائُںدا رِہا۔

اچانک مستی غمی وِچ بدلݨ لگّی۔ افواہ پھَیلی کِہ “سںتّۄکھ دی شِکائِت ہۄئی ہَے۔ مُکھّ دفتر نیں پڑتالِییا افسر نِیُکت کر دِتّا ہَے۔ کِسے وی دِن پڑتال ہۄ سکدی ہَے۔ ہیما دے بچّے دا ڈی.اَین.اے. ٹَیسٹ ہۄ سکدا ہَے۔”

سںتّۄکھ پھیر ہیما ولّ بھجّا٬ “پڑتالِییا افسر دے آئُݨ تۄں پہِلاں-پہِلاں گربھپات ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔” اُہ ہُکم سُݨائُݨ لگّا۔

ہیما کلیش پا کے بَیٹھ گئی۔ اُہ سویرے-شام بچّے نال گلّاں کردی سی۔ بھوِکھّ دے سُپنے بُݨدی سی۔ اُہ بچّا نہِیں گِرا سکدی۔

اُہ کہِݨ لگّی٬ “مَیں پڑتالِییا افسر کۄل بِیان دیواںگی۔ مَینُۄں کِسے نیں نہِیں ورگلائِیا۔ ناں میرے نال ذبردستی کِیتی ہَے۔ بچّا مَیں آپݨی مرذی نال جمّ رہی ہاں۔ اِہ بچّا تیرا ہَے٬ مَیں کِسے نُۄں اِہ نہِیں دسّاںگی۔”

سںتّۄکھ نُۄں ہیما کۄلۄں اِہ اُمِید نہِیں سی۔ اُس نیں اُس نُۄں پھیر سمجھائِیا٬ “پڑتالِییا افسر نیں پُچھّݨا ہَے٬ جیلہ وِچ بَیٹھی نال کِس نیں سمبھّۄگ کِیتا؟ لۄکاں  نیں جھٹّ میرا ناں لَے دیݨا ہَے۔ مَیں پھس جاواںگا۔”

پر ہیماں ٹس تۄں مس ناں ہۄئی۔

سںتّۄکھ ڈاکٹر کۄل گِیا۔ ڈاکٹر نُۄں ذنانا وارڈ بُلا کے ہیما دا ڈاکٹری مُیائِنا کرائِیا۔ ڈاکٹر کہِںدّا٬ “گربھ چھے مہِینے دا ہۄ چُکّا ہَے۔ بچّا اتے جچّا دۄہاں نُۄں خترا ہَے۔”

سںتّۄکھ نیں ڈاکٹر دے ہاڑھے کڈھّے٬ جیب وِچ نۄٹاں دی گُٹّی پائی۔ دۄستی دا واستا پائِیا۔

“پہِلاں وی آپاں کئی گربھپات کر چُکّے ہاں۔ سبھ گھۄڑے ورگِییاں ہن۔ جے ہیما مر گئی پھیر وی فائِدا ہَے۔ اُس دے گربھوتی ہۄݨ دا سبُۄت وی نال ہی سڑ جائیگا۔”

سںتّۄکھ دی نَۄکری بچائُݨ لئی ڈاکٹر آپݨی نَۄکری خترے وِچ نہِیں سی پا سکدا۔

“جِس سُۄہِیئے نیں تیری شِکائِت کِیتی ہَے٬ اُہ میری وی کر سکدا ہَے۔” آکھدے ڈاکٹر نیں اُس نُۄں سلاہ دِتّی۔

“تُۄں ہیما نُۄں سِول ہسپتال لَے جا۔ اُتھے ہر ترہاں دے ماہِر ڈاکٹر مَۄجُۄد ہن۔ اُہ تیری بِیماری دا اِلاج کر دیݨگے۔”

ڈاکٹر نیں سںتّۄکھ دی ہۄر مدد کِیتی۔ ہیما نُۄں ٹائیِفائِڈ بُخار نال سخت بِیمار گھۄشِت کِیتا۔ اُچِت اِلاج لئی سِول ہسپتال لِجاݨ دا مشورا دِتّا۔

ہیما نیں وِرۄدھ کِیتا٬ “مَیں ٹھِیک ہاں۔ مَینُۄں سِول ہسپتال کِئۄں لِجائِیا جا رِہا ہَے؟”

اگّۄں سِول ہسپتال دے ڈاکٹراں نیں وی شکتی کُمار والی رائ دِتّی٬ “مرِیذ دی سہِمتی بِناں گربھپات نہِیں ہۄ سکدا۔ ہیما اِس دا وِرۄدھ کر رہی ہَے۔ جے ذبردستی کِیتی تاں اُہ تیرے نال سانُۄں وی پھسا دیویگی۔ گربھپات دے نِشان جلدی نہِیں مِٹدے۔”

اُہناں نیں اِک رائ دِتّی٬ “مہِینا اُڈِیک کِیتی جاوے۔ ستماہا بچّا پَیدا کِیتا جاوے۔ ہیما نُۄں بچائِیا جاوے٬ بچّا ٹِکاݨے لائِیا جاوے۔”

سںتّۄکھ نُۄں سُجھاء جچّ گِیا۔

اُس نیں مُکھّ دفتر نال گلّ کِیتی۔ پڑتال دۄ مہِینے لئی ٹال دِتّی۔

ہُݨ ساری جیلہ وِچ چرچا ہَے٬ “اگلے مہِینے دھکّے نال ہیما نُۄں ہسپتال لِجائِیا جاݨا ہَے۔ ستماہا بچّا پَیدا کر کے اُس نُۄں مروائِیا جاݨا ہَے۔ پھیر سںتّۄکھ نُۄں بچائِیا جاݨا ہَے۔

 

 

43

ہاکم ’تے دُۄجی بَیرک دے کَیدِییاں نُۄں بِناں متلب مِلݨ ’تے پابںدّی سی۔ ناں اُس نُۄں کِسے دا ارذی-پتّر لِکھݨ دی اِجاذت سی٬ ناں کِسے دا پکھّ پُۄرن دی۔

پھیر وی جیلہ وِچ ہُںدّی ہر چںگّی ماڑی گھٹنا دی خبر اُس نُۄں مِلدی رہِںدِّیسی۔

ہاکم نُۄں پتا سی٬ مۄدن نال واپری گھٹنا دی خبر اِک دم ساری جیلہ وِچ پھَیل گئی سی۔ ہری اۄم دی مدد لئی وارڈر تۄں لَے کے سُپرڈَیںٹ تک ہسپتال ولّ دَۄڑ پئے۔ ہر کۄئی اِکۄ رٹ لا رِہا سی۔

“ہری اۄم ’چ کِیڑی مارن دی ہِمّت نہِیں۔ جِس تراں کام-وسّ مۄدن تۄں کُکرم ہۄ گِیا سی٬ اُسے ترہاں دھارمِک بھاوناواں وِچ وہِ کے ہری اۄم تۄں وڈّی غلتی ہۄئی سی۔ اُہ مُیافی دا ہکّدار ہَے۔”

ڈاکٹر شکتی کُمار دی سالی دا وِیاہ سی۔ اُہ تِنّ دِن دی چھُٹّی ’تے سی۔ اُس دی تھاں ڈِئۄُٹی دیݨ آئِیا ڈاکٹر بہُت ڈرِیا ہۄئِیا سی۔ اُہ رِکارڈ وِچ بھنّ-تۄڑ کرن نُۄں تِیار نہِیں سی۔ جیلہ سُپرڈَیںٹ چاہُںدّا سی٬ ڈاکٹر مۄدن نُۄں لکّڑاں ’تے ڈِگّا دِکھاوے۔ ڈاکٹر منّ نہِیں سی رِہا۔ مرِیذ دی ہالت گمبھِّیر سی۔ کُجھ وی ہۄ سکدا سی۔ اُہ کۄئی ذۄخم اُٹھائُݨ نُۄں تِیار نہِیں سی۔

ڈاکٹر نیں مۄدن نُۄں لگِّییاں سٹّاں دی رِپۄرٹ تِیار کِیتی اتے یۄگ کاروائی لئی تھاݨے بھیج دِتّی۔ دۄ دِن مرِیذ نیں ہۄش وِچ نہِیں سی آئُݨا۔ ہۄش آئُݨ تک ڈاکٹر شکتی نیں آ جاݨا سی۔ پھیر ڈاکٹر شکتی جاݨے٬ مۄدن جاݨے۔

ڈاکٹر نیں سپّ گلۄں لاہ کے پُلِس دے گل پا دِتّا۔

تھاݨیدار نُۄں جیلہ کرمچارِییاں نیں وِرائِیا۔ پُلِس کپتان نال سمپّرک رݨدھِیر سِںگھّ نیں کِیتا۔ اِک کَیدی خاتر اِک جیلہ کرمچاری دا نُکسان نہِیں ہۄݨا چاہِیدا۔ نالے جیلہ سُپرڈَیںٹ نیں کپتان نُۄں یکِین دِوائِیا “کَیدی دے ہۄش وِچ آئُںدے ہی مَیں ماملا رفا-دفا کروا دیواںگا۔”

پُلِس اتے جیلہ والِیاں دا گھِئۄ-کھِچڑی والا رِشتا ہَے۔ ہر رۄذ اِک دُۄجے نال واہ پَیںدا ہَے۔ پُلِس نیں مۄدن دے بِیان دیݨ دے یۄگ ہۄݨ تک ماملا لٹکا دِتّا۔

مہِںگِّییاں اتے تیذ دوائیِیاں دے کے ڈاکٹر نیں مۄدن نُۄں نَۄ-بر-نَۄ کر دِتّا۔ مہِینے دا ’رَیسٹ‘ دے دِتّا۔ کمّ تۄں چھۄٹ دِوا دِتّی۔

ہری اۄم نیں ڈھِلّے جِہے مںہّ نال مُیافی مںگّ لئی۔ مۄدن دا غُسّا لہِ گِیا۔

پھیر پُلِس بِیان لَیݨ آئی۔ اُس نیں جھٹّ لِکھوا دِتّا٬ “لںگّر لئی لکّڑاں لَیݨ گئے دا میرا پَیر پھِسل گِیا۔ اِک سِدھّی کھڑی کھلپاڑ میرے اںدّر دھسّ گئی۔”

ڈاکٹر نیں مۄدن دے بِیان دی پُشٹی کر دِتّی۔ ’سٹّ لکّڑ دھسݨ کارن وجّی ہَے۔ گھٹنا کُدرتی گھٹی ہَے۔”

ماملا رفا-دفا ہۄ گِیا۔

جیلہ دا کمّ-کاج آم دِناں واںگ چلّ رِہا ہَے۔

آپݨی بَیٹھک وِچ بںدّ ہاکم مۄدن نال ہۄئی بیئِنسافی ’تے تڑپھ رِہا سی۔ “کانُۄن دی نذر وِچ سبھ پشُۄ برابر ہن۔ کٹّی٬ وچھّی وِچ کۄئی فرک نہِیں۔ جۄ جُرم اُس نیں کِیتا سی٬ اُس دی سذا اُہ بھُگت رِہا سی۔ ہری اۄم نُۄں اُس نُۄں وادھُۄ سذا دیݨ دا کۄئی ہکّ نہِیں سی۔

“ہری اۄم نیں جُرم کِیتا ہَے۔ اُس دی سذا اُس نُۄں مِلݨی چاہِیدی ہَے۔”

ہاکم ماملا اُچّ ادھِکارِییاں نال اُٹھائُݨا چاہُںدّا سی۔ پہِلے ہالات وِچ اُس نیں ماملا خُد ہی اُٹھا لَیݨا سی۔ مَۄجُۄدا ہالات وِچ مُدئّی دے سُست ہُںدِّیاں گواہ چُست نہِیں سی بݨ سکدا۔

ہاکم کیول دںدّ کرِیچ سکدا سی۔ سارا دِن اُہ اِہی کردا رہِںدّا سی۔

پھیر اُس نُۄں ہیما کاںڈ دی سُۄہ مِل گئی۔ اِک پاسے اُہ خُش سی۔ اِتِہاس نُۄں پُٹھّا گیڑا دیݨ دا یتن کردے اتے اَۄرت نُۄں کھِڈَۄݨا سمجھدے سںتّۄکھ نُۄں آخر آٹے-دال دا بھاء پتا لگّ گِیا سی۔

اُہ اُداس وی سی۔ جے ہیما اُس نال سمپّرک کرے تاں اُہ بچّا اتے جچّا دۄہاں نُۄں بچا دیوے۔

ہاکم واںگ ہیماں چاردِیواری وِچ بںدّ اتے لاچار سی۔

ہیماں واںگ ہاکم وی ہئُکا بھرن تۄں سِوا کُجھ نہِیں سی کر سکدا۔

44

مُکھّ مںتّری ڈاڈھے فِکراں وِچ سی۔ تاݨی دِنۄ-دِن اُلجھدی جا رہی سی۔ گُپتچر وِبھاگ نیں سپشّٹ شبداں وِچ کہِݨا شُرُۄ کر دِتّا سی۔

“کِسے ناں کِسے ڈھںگّ نال سمّتی نُۄں نتھّ پائۄ۔ سمّتی جے آپݨِییاں گتِیوِدھِییاں بِلکُل ٹھپّ نہِیں کردی تاں مٹھِّییاں ہی کرے٬ نہِیں تاں مُکھّ مںتّری سمیت ستّادھاری پارٹی دا چۄݨ جِتّݨا اسمبھّو ہَے۔”

اِہناں چۄݨاں وِچ مُکھّ مںتّری نُۄں دُۄہرا نُکسان ہۄ رِہا سی۔ بںٹّی نُۄں کتل ہۄئِیاں اٹھّ-نَۄں ورہے ہۄ گئے سن۔ لالا جی پکھّی لۄک بںٹّی نُۄں بھُلّ-بھُلا چُکّے سن۔ لالا جی خُد مںجّے نال لگّے پئے ہن۔ یُوا سںگھّ دِییاں سرگرمِییاں ٹھپّ ہۄ چُکِّییاں ہن۔ جدۄں دی سمّتی نیں اسل کاتل نامذد کر کے پُلِس تفتِیش دا بھاںڈا بھنِّیا سی٬ اُدۄں تۄں یُوا سںگھّ دے بچدے-کھُچدے کامے وی مُکھّ مںتّری دا پکھّ پُۄرنۄں ہٹ گئے سن۔

پِچھلِییاں چۄݨاں وِچ بںٹّی دے کاتلاں نُۄں جھٹّپٹ پھڑن اتے پھیر اُہناں نُۄں سذا کرائُݨ دا مُدّا مُکھّ مںتّری دے خُۄب کمّ آئِیا سی۔ اُس سمیں ناں سمّتی بہُتی تاکتور سی٬ ناں لۄک پالے مِیتے دے بیکسُۄر ہۄݨ دی گلّ منّ رہے سن۔

اِس وار اِہۄ مُدّا ستّادھاری پارٹی دے گل دی ہڈّی بݨِیا ہۄئِیا سی۔

چۄݨ رَیلِییاں سمّتی دے راس آ رہِییاں سن۔ بھاںت-بھاںت دے لۄکاں نُۄں سٹیج ’تے لِیا کے اُہ سرکار دا پُۄرا جلُۄس کڈھّ رہی سی۔ ستّادھاری پارٹی دے نیتاواں نُۄں لۄکاں نُۄں مُۄںہ دِکھائُݨا مُشکل ہۄئِیا پِیا سی۔ جے وۄٹاں والے دِن تک اِہۄ ستھِتی بݨی رہی تاں سِٹّے اُہۄ نِکلݨگے جۄ گُپتچر وِبھاگ کہِںدّا سی۔

مُکھّ مںتّری دے سِیاسی سلاہکاراں نیں سلاہ دِتّی۔

“سانُۄں لۄکاں دے رُخ نُۄں پہِچانݨا چاہِیدا ہَے۔ پہِلاں لۄک بںٹّی دے کاتلاں نُۄں پھڑن اتے پھاہے لوائُݨ دی مںگّ کردے سن۔ اسِیں مںگّ پُۄری کِیتی۔ بھاری وۄٹاں نال جِتّے۔ ہُݨ جے لۄک اُہناں نُۄں رِہاء کرائُݨا چاہُںدّے ہن تاں رِہاء کر دیوۄ۔ لۄکاں دے دِل جِتّ کے اِک وار پھیر چۄݨ جِتّ لوۄ۔ بںٹّی دے سمرتھک آٹے وِچ لُۄݨ جِنّے وی نہِیں رہے۔ اِس سَۄدے وِچ فائِدا ہی فائِدا ہَے۔”

سلاہکاراں دی سلاہ منّ کے مُکھّ مںتّری نیں سمّتی نال سمپّرک ستھاپِت کِیتا۔ آپݨِییاں تجوِیذاں بھیجِییاں۔

“سۄڈِییاں سارِییاں مںگّاں جائِذ ہن۔ دۄبارا ستّا وِچ آئُںدے ہی پہِلا بِلّ کانُۄن ’چ سۄدھ لئی اسَیمبلی وِچ پیش ہۄئیگا۔ پالے اتے مِیتے نُۄں بیکسُۄر گھۄشِت کِیتا جاویگا۔ اُہناں اُپر جھُۄٹھا مُکدّما چلائُݨ والے پُلِس افسراں وِرُدھّ سخت کاروائی ہۄئیگی۔ ہۄئی مانہانی بدلے اُہناں نُۄں بھاری مُیاوذا دِتّا جاویگا۔ نالے سرکاری نَۄکری مِلیگی۔

“فَۄری راہت دے تَۄر ’تے سمّتی دۄشِییاں دی ذمانت دی ارذی ہائی کۄرٹ وِچ لائے۔ سرکار سرکاری وکِیل نُۄں ہدائِت کریگی۔ اُہ درخاست دا وِرۄدھ ناں کرے۔ اُلٹا ذمانت منذُۄر ہۄݨ وِچ مدد کرے۔”

سمّتی اِہناں لُۄمبڑ-چالاں تۄں چںگّی ترہاں واکِف سی۔ متلب نِکلدے ہی ’تُۄں کَۄݨ, مَیں کَۄݨ’ ہۄ جاݨا سی۔

نالے سمّتی دا سںگھّرش کِسے وِشیش وِئکتی وِرُدھّ نہِیں سی۔ سمّتی نُۄں پتا سی٬ کُرسِییاں اُپر بَیٹھے بںدِّیاں دے بدلݨ نال سمُچّا ڈھاںچا بدلݨ والا نہِیں سی۔ اُہناں دا سںگھّرش آپݨے آخری ٹِیچے دی پْراپتی تک جاری رہِݨا سی۔

سمّتی نیں مۄڑواں وار کِیتا۔

“مُکھّ مںتّری جے سمّتی دِییاں مںگّاں پْرتی اِنا سُہِرد ہَے تاں پالے مِیتے نُۄں تُرںتّ رِہیا کرے۔ وۄٹاں والے دِن تۄں پہِلاں اسل کاتلاں نُۄں پھڑے۔”

پر مُکھّ مںتّری جںگّ دے مَیدان وِچ گھۄڑے بدلݨ لئی تِیار نہِیں سی۔

مُکھّ مںتّری اتے سمّتی دے سِںگّ پھسے دیکھ کے وِرۄدھی دھِر نیں سمّتی نال سمپّرک کِیتا۔

“اُںج تُہاڈا سںگھّرس پہِلاں ہی ساڈے ہکّ وِچ بھُگت رِہا ہَے پر جے تُسِیں نںگّے-چِٹّے ہۄ کے ساڈے نال آ کھڑۄ تاں ساڈے بیڑے بنّے لگّ جاݨ۔”

بدلے وِچ پیشکشاں وی ہۄئیِیاں۔ سمّتی دے نُمائِںدِیاں نُۄں کانُۄن سۄدھ کمیٹِییاں وِچ لِیا جائیگا۔ جیلہ بھلائی بۄرڈ وِچ اُہناں دا بۄلبالا ہۄئیگا۔ پالے مِیتے نُۄں سرکار دے سہُں چُکّدِیاں ہی چھڈّ دِتّا جائیگا۔

سمّتی نیں وِرۄدھی دھِر نُۄں سمجھائِیا۔ سمّتی چۄݨاں وِچ ہِسّا نہِیں لَے رہی۔ اُہ آپݨی لڑائی آپ لڑے۔

چۄݨاں دَۄران سمّتی دے اُدیش دی پُۄرتی ہۄݨ لگّی۔ کانُۄن دے سماں وِہاء چُکّا ہۄݨ اتے اِس نُۄں لۄک-پکھّی بݨائُݨ دا مُدّا پُۄری ترہاں بھکھّ گِیا۔ ہر سِیاسی پارٹی اِس مُدّے نُۄں اپݨائُݨ لگّی۔

ہر چۄݨ رَیلی وِچ ہر پارٹی ولّۄں کانُۄن سۄدھݨ دے وائدے کِیتے جاݨ لگّے۔چۄݨ منۄرتھ پتّراں وِچ اِہ وائدے مُکھّ تھاں لَیݨ لگّے۔

چۄݨ پْرچار دی سماپتی والے دِن وِرۄدھی پارٹی نیں اَیلان کِیتا۔

“ستّا ’چ آئُںدے ہی سبھ تۄں پہِلاں اسِیں پالے مِیتے نُۄں رِہاء کراںگے۔ اسَیمبلی دے پہِلے سَیشن وِچ کانُۄن سۄدھ بِلّ پیش کراںگے۔”

اجِہے من لُبھائُݨے اتے بھُلیکھا پائۄُ وائدِیاں تۄں پْربھاوِت ہۄئے بِناں سمّتی آپݨے کمّ وِچ جُٹی رہی۔

 

 

45

مُکھّ مںتّری وی بُری ترہاں ہارِیا اتے اُس دی پارٹی وی۔

سمّتی نال جُڑِییاں کُجھ سںسّتھاواں دی نویں مُکھّ مںتّری دی پارٹی نال نیڑتا سی۔ چۄݨاں دَۄران اِستری سبھا اتے ہَیلپلائیِن دے کُجھ نیتاواں نیں سمّتی اگّے سُجھاء رکھِّیا سی٬ “سمّتی وِرۄدھی دھِر دا سمرتھن کرے۔ بدلے وِچ پارٹی ستّا وِچ آئُݨ ’تے سمّتی دِییاں مںگّاں منّیگی۔” پر سمّتی نیں سمجھا-بُجھا کے اُہناں نُۄں کِسے وی دھِر نال کھڑۄن تۄں رۄک دِتّا سی۔

اِہناں جتھیبںدِّییاں نیں بھاویں کھُلّہ کے مُکھّ مںتّری دی ہمائِت کِیتی سی پر پھیر وی اُہناں دے من اُس نال جُڑے ہۄئے سن۔ اُہناں نُۄں آس سی٬ ستّا وِچ آ کے اُہ آپݨے وائدے پُۄرے کریگا۔

اِہناں سمرتھکاں نیں مُکھّ مںتّری دے اہُدے دی سہُں چُکّݨ دی رسم ساہ رۄک کے دیکھی۔ اُہناں نُۄں وِشواس سی کِہ اُہ سہُں چُکّدِیاں ہی پالے مِیتے نُۄں رِہاء کرن دا اَیلان کریگا۔

جدۄں اِںج ناں ہۄئِیا تاں اُہ نِراش ہۄݨ لگّے۔ بابا گُردِتّ سِںگھّ نیں اُہناں نُۄں سمجھائِیا۔

“بھلِئۄ لۄکۄ) چَۄݨاں دَۄران مُکھّ مںتّری نیں سَۄ تۄں ودھّ چۄݨ ہلکِیاں وِچ پْرچار کِیتا سی۔ ہر ہلکے دِییاں آپݨِییاں سمسِّیاواں ہُںدِّییاں ہن۔ ہر تھاں اُس نیں اِکۄ مُہارنی پڑھی سی۔ سہُں چُکّدِیاں ہی تُہاڈی مںگّ پُۄری کراںگا۔ ’سہُں چُکّدِیاں ہی مںگّ پُۄری کرنا‘ سِیاسی لۄکاں دا اِک مُہاورا ہَے۔ تُسِیں سبر رکھّۄ۔ مُکھّ مںتّری نیں سَیںکڑے وائدے پُۄرے کرنے ہن۔ وائدے جِئۄں-جِئۄں یاد آئُںدے رہِݨگے٬ تِئۄں-تِئۄں پُۄرے ہُںدّے رہِݨگے۔”

پھیر اخباراں وِچ خبراں چھپݨ لگِّییاں۔

“نویں مُکھّ مںتّری دے وِدھائِک رّسے پھِردے ہن۔ مںتّری پد تھۄڑھے ہن٬ دائویدار ودھّ۔ اِک انار نُۄں مُکھّ مںتّری کِنّے کُ بِیماراں وِچ وںڈّے؟”

اِہ سمسِّیا سُلجھائُںدِیاں مُکھّ مںتّری نُۄں اِک مہِینا لگّ گِیا۔

مںتّری مںڈّل بݨدے ہی پھیر رَۄلا پَے گِیا۔ ہر مںتّری پَیسا کمائُݨ والا وِبھاگ مںگّ رِہا سی۔ اِہ مسلا سُلجھائُںدِیاں اِک مہِینا ہۄر لگّ گِیا۔

اُس دے سمرتھکاں نیں پھیر ٹی.وی. ولّ دیکھݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ اخباراں دا اکھّر-اکھّر پڑھنا شُرُۄ کر دِتّا۔ مُکھّ مںتّری دِییاں سارِییاں سمسِّیاواں ہلّ ہۄ چُکِّییاں سن۔ ہُݨ اُہ کِسے وی سمیں پالے مِیتے نُۄں رِہاء کرن اتے کانُۄن وِچ اہِم سۄدھاں کرن دا اَیلان کر سکدا سی۔

بھۄلے پںچھِّییاں نُۄں اِہ نہِیں سی پتا کِہ پہِلی سرکار نیں خذانے دی تھاں آپݨِییاں جیباں بھرن ’تے ذۄر دِتّا سی۔ نوِیں سرکار نُۄں وِراست وِچ کرۄڑاں رُپئے دا گھاٹا اتے کرذا مِلِیا سی۔ سرکار ساہمݨے پہِلی چُݨَۄتی خذانا بھرن دی سی جے چار پَیسے پلّے ہۄݨگے تاں ہی کۄئی گلّ سُجھیگی۔ پھیر ہی وِکاس بارے سۄچِیا جا سکیگا۔

“لۄکاں اُپر کِہڑے نویں ٹَیکس لائے جاݨ?” مُکھّ مںتّری اِہ سُجھاء اِکٹھّے کرن وِچ رُجھّا ہۄئِیا سی۔ کانُۄن جاں کَیدِییاں ورگے فذُۄل وِشے بارے سۄچݨ دا ہالے اُس کۄل وکت نہِیں سی۔

اُںج مُکھّ مںتّری نُۄں وائدے بھُلّے نہِیں سن۔ اُہ وائدے پُۄرے وی کرنا چاہُںدّا سی٬ پر ہر کمّ دا اِک وکت ہُںدّا ہَے۔ لۄکاں دی یادداشت بہُت کمذۄر ہُںدّی ہَے۔ جے اُس نیں وائدے ہُݨے پُۄرے کر دِتّے تاں اگلِییاں چۄݨاں تک اُہ اُہناں نُۄں بھُلّ جاݨگے۔ سرکار کۄلۄں جے کۄئی غلتی ہۄ گئی تاں اُہ یاد رہیگی۔ وائدے اُہ چۄݨاں دے نیڑے پُۄرے کریگا۔ لۄکاں دی واہ-واہ کھٹّیگا۔ واہ-واہ دا مُلّ وٹّیگا۔ وَیسے ہی اڈِّییاں رگڑا-رگڑا کمّ کرن دی ذِیادا وُکّت ہُںدّی ہَے۔

مُکھّ مںتّری اُچِت سمیں دی اُڈِیک وِچ سی۔

جدۄں مُکھّ مںتّری دے سمرتھکاں نُۄں کُجھ پلّے پَیںدا نذر ناں آئِیا تاں اُہناں نیں ہتھِیار سُٹّ دِتّے۔ سمّتی نیں آپݨِییاں سرگرمِییاں پھیر تیذ کر دِتِّییاں۔

سمّتی نیں مُکھّ مںتّری ولّۄں کِیتے وائدِیاں نُۄں وڈّے-وڈّے پۄسٹراں اُتّے چھپوائِیا اتے لۄکاں دی یادداشت تاذا کرن لئی اُہناں نُۄں پِںڈّ-پِںڈّ٬ شہِر-شہِر چِپکائِیا۔

سمّتی نُۄں مُکھّ مںتّری دا جیلہ یاترا دا بھرپُۄر تجربا سی۔ آپݨے جیلہ تجربِیاں بارے اُس نیں اِک کِتاب لِکھی سی۔ اُس کِتاب وِچ اُس نیں کَیدِییاں دی ترسیۄگ ہالت دا وِستار نال ورݨن کِیتا سی۔ پتا نہِیں کِئۄں اُہ جِیون ہُݨ اُس نُۄں اسُکھاواں لگّݨۄں ہٹ گِیا سی؟

اُہ اخباراں وِچ لیکھ لِکھݨ لگّے۔ پُستک وِچۄں ہوالے دے کے مُکھّ مںتّری کۄلۄں پُچھّݨ لگّے۔ جیلہ جِیون نُۄں سُدھارن لئی اُہ کِئۄں نہِیں کُجھ کردا؟

مُکھّ مںتّری سمّتی دِییاں گتِیوِدھِییاں تۄں اویسلا نہِیں سی۔

سمّتی دِییاں سرگرمِییاں تیذ ہُںدِّییاں دیکھ کے مُکھّ مںتّری نیں اُس دے جۄش نُۄں ٹھںڈھّا کرن دی یۄجنا بݨائی۔

ستّادھاری پارٹی ولّۄں سمّتی والِیاں دے شہِر وِچ اِک وڈّی رَیلی رکھّی گئی۔ “رَیلی دَۄران مُکھّ مںتّری ولّۄں وِشیش اَیلان ہۄݨگے۔” اخباراں وِچ وڈّے-وڈّے اِشتِہار چھاپ کے لۄکاں نُۄں دسِّیا گِیا۔

مُکھّ مںتّری دے نُمائِںدِیاں نیں سمّتی والِیاں نال سمپّرک کِیتا اتے سمجھائِیا۔

“مُکھّ مںتّری ساہِب کانُۄنی سۄدھاں بارے نوِیں نِیتی گھڑن جا رہے ہن۔ سمّتی کی چاہُںدّی ہَے؟ اِہ لِکھتی رُۄپ وِچ دیوے۔ سۄدھاں سُجھائُݨ لئی کمیٹِییاں بݨنگِییاں۔ اُہناں کمیٹِییاں لئی سمّتی آپݨے نُمائِںدِیاں دی سُۄچی دیوے۔”

سمّتی مُکھّ مںتّری دی چال سمجھ گئی۔ ’پںچّائِت دا کِہا سِر متھّے٬ پر پرنالا اُتھے دا اُتھے۔‘ سرکار کمیٹِییاں دا گٹھن کر کے مسلا لٹکائُݨا اتے وکت ٹپائُݨا چاہُںدّی ہَے۔

سمّتی نیں سُجھاء دِتّا۔

“نوِییاں کمیٹِییاں دی کۄئی ذرُۄرت نہِیں۔ پہِلاں کئی وار کمیٹِییاں بݨِییاں ہن۔ اُہناں دِییاں رِپۄرٹاں اُپر جمّی دھُۄڑ جھاڑ لوۄ۔ سماں خراب ناں کرۄ۔ جۄ کرنا ہَے تُرںتّ کرۄ۔”

مُکھّ مںتّری نُۄں اِہ سُجھاء پروان نہِیں سی۔ اُہ پہِلِییاں سرکاراں دے کمّ نُۄں مانتا کِئۄں دیوے؟ اُہ آپݨے کمّ دا سِہرا آپݨے سِر بنّہݨا چاہُںدّا سی۔

“سمّتی جے سہِیۄگ نہِیں دِںدّی تاں ناں دیوے۔ وائدے مَیں لۄکاں نال کِیتے سن٬ سمّتی دے کُجھ نیتاواں نال نہِیں۔”

آکھدے مُکھّ مںتّری نیں سمّتی نُۄں نذر-اںدّاذ کر دِتّا۔

یۄجنا انُسار شہِر وِچ وڈّا اِکٹھّ کِیتا گِیا۔ کانُۄن مںتّری ولّۄں کانُۄن  وِچ سۄدھاں دی لۄڑ بارے لمبّا-چَۄڑا بھاشݨ دِتّا گِیا۔

لۄکاں دِییاں تاڑِییاں دی گُۄںج وِچ مُکھّ مںتّری نیں اَیلان کِیتے۔

اُس نیں لۄکاں نُۄں سمجھائِیا۔ کانُۄن وِچ سۄدھاں کرنِییاں اینِییاں آسان نہِیں ہن۔ اںگّریذاں نیں جدۄں بھارتِییاں لئی کانُۄن گھڑے سن٬ وِیہ سال سۄچ-وِچار ’تے لائے سن۔ بہُتے کانُۄن کیںدر سرکار دے بݨائے ہۄئے ہن۔ اُہناں وِچ سۄدھ اُہی سرکار کریگی۔ کانُۄن سۄدھݨ تۄں پہِلاں کانُۄنی ماہِراں دی سلاہ لَیݨی بہُت ذرُۄری ہَے۔

اِس لۄڑ نُۄں مُکھّ رکھّدِیاں سرکار ولّۄں نویں لاء کمِشن دے گٹھن دا اَیلان کِیتا گِیا۔ ہائی کۄرٹ دے اِک رِٹائِر ججّ نُۄں اِس دا چیئرمَین بݨا کے اُس نُۄں کَیبنِٹ مںتّری دے برابر دِییاں سہُۄلتاں دیݨ دا اَیلان کِیتا گِیا۔ کمِشن دے ہۄر کِہڑے-کِہڑے مَیمبر ہۄݨگے٬ اِہ وی دسِّیا گِیا۔ کمِشن نُۄں ہدائِت ہۄئی٬ ہر ہال وِچ اُہ آپݨی رِپۄرٹ اِک سال دے اںدّر-اںدّر دیوے۔

سرکار نُۄں سلاہ دیݨ لئی اِک سلاہکار کمیٹی دا گٹھن کِیتا گِیا۔ اِس کمیٹی لئی سرکاری ادھِکارِییاں دے نال سِیاسی اتے سماج-سیوی سںسّتھاواں دے نُمائِںدے نامذد کِیتے گئے۔ اِہناں مَیمبراں دی کِنّی مہتّتا ہَے٬ اِہ درسائُݨ لئی اُہناں نُۄں سرکاری افسراں دے برابر دِییاں سہُۄلتاں دیݨ دا اَیلان کِیتا گِیا۔ کمِشن اتے سلاہکار کمیٹی ولّۄں آئُݨ والے سُجھاواں اُپر وِچار کرن لئی کَیبنِٹ کمیٹی بݨائی گئی۔

تِنّ سال دے اںدّر-اںدّر سارے کانُۄناں نُۄں سۄدھݨ دا اَیلان ہۄئِیا۔

پالے مِیتے نُۄں فَۄری رِہاء ناں کر سکݨ ’تے مُکھّ مںتّری نیں مُیافی مںگّی۔ پھیر آپݨی مجبُۄری دسّی۔ سَیشن کۄرٹ اُہناں نُۄں دۄشی ٹھہِرا چُکّی ہَے۔ ماملا ہائی کۄرٹ دے وِچار ادھِین ہَے۔ ادالت دے کمّ وِچ دخل دیݨا سرکار دے آدھار-کھیتر تۄں باہر ہَے۔

پھیر وی بںٹّی کتل کیس دے نویں سِرِئۄں تفتِیش کرن لئی آئی.جی. (کرائیِم) دی نِگرانی ہیٹھ اِک وِشیش ٹِیم بݨائی گئی۔ ٹِیم نُۄں ہدائِت ہۄئی کِہ اُہ تِنّ مہِینے دے اںدّر-اںدّر سبھ تتھّاں دی گھۄکھ کرے۔

سمّتی نُۄں ہدائِت ہۄئی۔ اُہ پالے مِیتے دے نِردۄش ہۄݨ اتے ہرمنبِیر ہۄراں دے کاتل ہۄݨ دے سبُۄت ٹِیم اگّے پیش کرے۔

مُکھّ مںتّری نیں اِک وار پھیر آپݨا وچن دُہرائِیا۔

“اِہ ٹِیم جۄ سِفارش کریگی٬ اُس اُپر فَۄری امل ہۄئیگا۔ پہِلے مُکھّ مںتّری واںگ مسلا لٹکائِیا نہِیں جائیگا۔”

 

 

46

جیلہ نِئم کہِںدّے سن٬ ہر مہِینے ہر بَیرک دی تلاشی لئی جاوے۔ اِںج غلت انسر سُچیت رہِںدّے سن۔

املِییاں دی بَیرک دی تلاشی لَیݨی خترے بھری سی۔ اِتھۄں کُئِںٹلاں ’چ بھُکّی٬  کِلّۄیاں ’چ افِیم اتے ڈبِّیاں دے ڈبّے گۄلِییاں٬ ٹِیکِیاں دے مِلݨے سن۔ اِس نال کَیدِییاں اتے ادھِکارِییاں دۄہاں دی بدنامی ہۄݨی سی۔

دۄہاں دھِراں دی بدنامی تۄں بچائُݨ لئی گُرنام اتے پْرشاسن وِچکار سمجھَۄتا ہۄئِیا-ہۄئِیا سی۔ پْرشاسن تلاشی دی اگائۄُں سُۄچنا گُرنام نُۄں دیویگا۔ گُرنام آپݨے بںدِّیاں نُۄں سُچیت کریگا۔ بںدّے املِییاں نُۄں بچائُݨگے۔ پھیر وی جے کِسے کۄلۄں کُجھ پھڑِیا جاوے تاں اِس دا ذِمّیوار اُہ خُد ہۄویگا۔

اجّ چاہ والے دیگچِیاں دے نال پۄٹلِییاں نہِیں سن آئیِیاں۔ اِشارا ساف سی۔ کِسے وی سمیں بَیرک دی تلاشی ہۄ سکدی سی۔

اِشارا سمجھ کے املی آپݨے-آپ نُۄں سُرکھِّئت کرن وِچ جُٹّ گئے۔

سادھُۄ سِںگھّ آپݨے کۄل وادھُۄ مال رکھّدا سی۔ اُس نُۄں ہر رۄذ دا ہِساب-کِتاب رکھّݨا نہِیں سی آئُںدا۔ ہر ہفتے اُس دی گھروالی مُلاکات کرن آئُںدی سی۔ ہۄر نِکّ-سُکّ دے نال پںجّ سَۄ دا نۄٹ وی پھڑا جاںدی سی۔ اُہ اِکٹھّی بھُکّی خرِید کے رکھّ لَیںدا سی۔ ہَۄلی-ہَۄلی پھکّا ماردا رہِںدّا سی۔ ہالے کلّہ اُس نیں بھُکّی خرِیدی سی۔ بہُت مال وادھُۄ پِیا سی۔ سادھُۄ نُۄں مال ٹِکاݨے لائُݨ دا فِکر ہۄئِیا۔ ساتھِییاں نُۄں دِتّا تاں اُہناں پَیسے نہِیں سن دیݨے۔ وارڈر نُۄں پھڑائِیا تاں اُس نیں مُڑ کے راہ نہِیں سی دیݨا۔ گٹر وِچ سُٹِّیا تاں بھںگّ دے بھاڑے جاݨا سی۔ اُس نیں نںدُّۄ ورگے چار املی لبھّے اتے جِس بھاء مال وِکِیا٬ ویچ دِتّا۔

نںدُّۄ نشا ودھ کردا سی۔ جِنّا مِلدا اۄنا ہڑپّ جاںدا سی۔ اکّے گھردِیاں نیں اُس دا کۄٹا بنّہ دِتّا۔ بسّ کۄٹے انُسار اُس نُۄں سویرے پۄٹلی مِل جاںدی۔ رات تک اُہ پۄٹلی مُکا لَیںدا۔ اُس نُۄں سویر مساں آئُںدی۔ تلاشی والا دِن اُس لئی سبھ تۄں ودھّ کشٹ والا ہُںدّا۔ چاہ نال نشا ناں کھاݨ کارن اُس نُۄں ڈۄبُۄ پَیݨ لگّدے٬ ڈھِڈّ وِچ مرۄڑ اُٹھّݨ لگّدے۔ اُباسِییاں آئُݨ لگّدِییاں۔ دِل گھبرائُݨ لگّدا۔ سارا دِن کمّ ناں ہُںدّا۔ مُشکّت پُۄری ناں ہۄݨ کارن کُٹّ پَیںدی۔ کۄٹھی بںدّ ہۄݨ دی سذا مِلݨ دا خترا کھڑا ہۄ جاںدا۔ وِیہ سِیاپے پَیںدے۔ تلاشی ہۄݨ دی منہُۄس خبر سُݨ کے اُس نیں ہتھّ-پَیر مارنے شُرُۄ کر دِتّے۔ ساتھی کَیدِییاں دے ہاڑے کڈھّے٬ “دِہاڑی جۄگا نشا دِئۄ۔ دگّݨا-تِگّݨا جۄ مرذی بھاء لئۄ۔” سادھُۄ نیں اُس دا مسلا ہلّ کِیتا۔ نںدُّۄ نیں ادھّا مال اںدّر سُٹّ لِیا۔ ادھّا کھِیسے وِچ پا لِیا۔ ادھِکارِییاں دے اہاتے وِچ وڑن دا کھڑاک سُݨدے ہی اُہ باکی مال دا پھکّا مار لئیگا۔ اِںج نالے تلاشی تۄں بچ جائیگا٬ نالے نشے دی تۄٹ تۄں۔

دراوڑ دی ٹۄلی دی وارڈر نال اٹّی-سٹّی سی۔ اُہناں نیں آپݨِییاں گۄلِییاں اتے ٹِیکے اِک جھۄلے وِچ پائے٬ جھۄلے اُپر آپݨا ناں لِکھِیا اتے جھۄلا وارڈر دے ہوالے کر دِتّا۔ بلا ٹلݨ تۄں بائد اُہ آپݨا مال واپس لَے لَیݨگے۔

جِنہاں دا مال ناں وِکِیا٬ ناں چھُپِیا٬ اُہناں وڈّے-وڈّے پھکّے مار لئے۔ “بھۄرا-بھۄرا کھادھے نشے دا سُیاد نہِیں آئُںدا۔” اجّ اُہ سارا دِن مستی وِچ رہِݨگے اتے اُپرلے نال لِو لائُݨگے۔

گھںٹّے دے اںدّر-اںدّر ساری بَیرک ساف ہۄ گئی۔

ساری جیلہ نُۄں پتا سی بسںتّ نشا نہِیں کردا۔ پھیر وی اُس دا دِل سبھ تۄں ودھّ دھڑک رِہا سی۔ اُس نُۄں جاپ رِہا سی کِہ اِکٹھّ سادھ دی بھُۄری اُپّر ہۄ رِہاسی۔

بسںتّ نُۄں آپݨے ٹرکّ وِچ بھُکّی ڈھۄݨ دے جُرم وِچ دس سال دی کَید ہۄئی سی۔ ستّ سال اُہ کٹّ چُکّا سی۔ چںگّے چال-چلݨ اتے سائۄُ سُبھاء کارن تِنّ سال کَید مُیاف ہۄ گئی سی۔ اُس دی رِہائی کِسے دِن وی ہۄ سکدی سی۔ بسّ اُپرۄں ہُکم آئُݨ دی اُڈِیک سی۔

ہُکم دی تھاں مُکھّ دفتر دے بابُۄیاں دے سُنیہے آئُݨ لگّے٬ “بسںتّ نُۄں آکھۄ٬ جلدی چاہ-پاݨی بھیجے۔”

بابُۄیاں دا وِچار سی٬ “کَیدی نُۄں اِہ دِن سَۄ سُکھّاں سُکھّݨ بائد مساں نسِیب ہُںدّا ہَے۔ خُشی دی اِس گھڑی وِچ اسِیں وی شرِیک ہۄݨا ہَے۔ مُۄںہ کَۄڑا مِٹھّا کرن لئی پںجّ ہذار رُپِیا بھیجۄ۔”

ڈِپٹی سُپرڈَیںٹ کدے اُہ سُنیہا بسںتّ کۄل پُجّدا کر دِںدّا اتے کدے دڑ وٹّ لَیںدا۔

رݨجِیت سِںگھّ بسںتّ دے پۄتڑِیاں تکّ تۄں واکِف سی۔ اُس دے اگّے-پِچھّے کۄئی نہِیں سی۔ تِنّ سال تۄں اُس نُۄں کۄئی مِلݨ نہِیں سی آئِیا۔ اُہ اِنی رکم جُٹائُݨ دی سمرتھّا وِچ نہِیں سی۔

بسںتّ جیلہ دِییاں روائِتاں تۄں اݨبھِجّ نہِیں سی۔ اُس نُۄں کَید دے آخری دِناں وِچ پَیسِیاں دی پَیݨ والی لۄڑ دا پتا سی۔ اِسے لۄڑ نُۄں پُۄرا کرن لئی اُہ کئیِیاں سالاں تۄں پَیسے جۄڑ رِہا سی۔ پر اِہ جیلہ سی۔ اِتھے پَیسے بݨدے نہِیں٬ خرچ ہُںدّے ہن۔

بسںتّ کۄل اِک چھۄٹا جِہا ہُنر سی۔ جوانی دے دِناں وِچ اُس نیں مالِش کرنی سِکھّ لئی سی۔ اِسے ہُنر نال اُس نیں آپݨے اُستاد نُۄں خُش کِیتا سی۔ دس سالاں وِچ سِکھِّیا جاݨ والا کمّ اُس نیں تِنّ سال وِچ سِکھّ لِیا سی۔ مالشاں کر-کر کے اُس نیں جیلہ کرمچاری خُش کِیتے سن۔ اُہناں دی کِرپا نال کدے-کدے اُہ بی-کلاس بَیرک وِچ چکّر مار آئُںدا۔ پںجّ-دس رُپئے کما لِیائُںدا سی۔ کُجھ خرچ ہۄ جاںدے٬ کُجھ بچ رہِںدّے۔

پُۄری کںجُّۄسی کر کے اُس تۄں مساں اٹھاراں سَۄ جُڑِیا سی۔ اُہ ساری رکم اُس نیں ڈِپٹی اگّے ڈھیری کر دِتّی سی۔ اِنی کُ رکم بابُۄیاں دے نکّ ہیٹھ ناں آئی۔

جیلہ نِئماں انُسار مِسل دے مُکھّ دفتر پُجّݨ دے اِک مہِینے دے اںدّر-اںدّر رِہائی دا ہُکم ہۄݨا ذرُۄری سی۔ بابُۄیاں نیں مۄٹے شِیشِیاں والِییاں اَینکاں لا کے مِسل گھۄکھی۔ بسںتّ دا رِکارڈ شِیشے واںگ ساف سی۔ اُس دے ہِسٹری ٹِکٹ  اُپر اِک وار وی لال سِیاہی دا پْریۄگ نہِیں سی ہۄئِیا۔ بابُۄیاں دے سِرتۄڑ یتناں دے باوجُۄد مِسل سارِییاں اَۄکڑاں پُۄرِییاں کر کے آئی.جی. ساہِب دی میذ تک پہُںچّ گئی سی۔ ساہِب نیں کۄئی نخرا نہِیں سی کرنا۔ گھُگّی مار کے مِسل واپس بھیج دیݨی سی۔ اِںج کَیدی نیں بِناں بابُۄیاں دی سیوا کرے رِہاء ہۄ جاݨا سی۔ بابُۄیاں نُۄں ڈر سہے دا نہِیں٬ پہے دا سی۔ اِںج مُفت رِہائیِیاں ہۄݨ لگِّییاں تاں بابُۄیاں نُۄں متھّا ٹیکݨ کِسے نہِیں سی آئُݨا۔ مہِںگّائی دے اِہناں دِناں وِچ اُہناں بھُکھّے مر جاݨا سی۔

بابُۄیاں نیں متا پکائِیا٬ “آپݨی رۄذی-رۄٹی بچائُݨ لئی سانُۄں رِہائی وِچ کۄئی ناں کۄئی رۄڑا اٹکائُݨا چاہِیدا ہَے۔”

آخری مَۄکا دیݨ لئی بابُۄیاں نیں اِک وار پھیر ڈِپٹی سُپرڈَیںٹ نال سمپّرک کِیتا۔ اگّے مِسل پِچھّۄں آئُںدی سی۔ کَیدی دے وارِس پہِلاں پُجّ جاںدے سن۔ بہُتے کیساں وِچ لَیݨ-دیݨ ڈِپٹی راہِیں ہُںدّا سی۔ اُہ آپے پَیسے اُگراہ کے اُہناں تکّ پُجّدے کر دِںدّا سی۔ اِس وار اُہ چُپّ سی۔

ڈِپٹی نیں کَیدی دا پکھّ پُۄرِیا۔ اُس کۄل جۄ سی اُہ بھیج چُکّا سی۔ “ستّ گھر ڈَیݨ وی چھڈّ دِںدّی ہَے۔ گئۄُ ’تے رہِم کرۄ۔ اگلے مہِینے دے اخِیر کَیدِییاں دی رِہائی ہۄݨ والی ہَے۔ مَیں بھاںگا اُتھۄں کڈھوا دیواںگا۔”

بابُۄ پتا نہِیں کِس مِٹّی دے بݨے ہۄئے سن۔ ٹسّ تۄں مسّ ناں ہۄئے۔

“بابُۄ جانݨ, کَیدی جاݨے۔” سۄچ کے ڈِپٹی چُپّ کر کے بَیٹھ گِیا۔

رݨجِیت سِںگھّ منۄں چاہُںدّا سی کِہ بسںتّ دی رِہائی ہۄ جاوے۔ بسںتّ نُۄں بہُتِییاں مُیافِییاں اُسے نیں دِتِّییاں سن۔ اُسے نیں اُس دی اگائۄُں رِہائی دی سِفارش کِیتی سی۔ اُہ چاہُںدّا سی کِہ گھٹّۄ-گھٹّ پَیسے دی گھاٹ کارن کۄئی اڑِکّا ناں لگّے۔

رݨجِیت سِںگھّ تۄں چُپّ ناں بَیٹھِیا گِیا۔ آتھݨ-اُگّݨ اُہ بسںتّ نُۄں آپݨے کۄل بُلائُںدا۔ اُس نُۄں سمجھائُںدا٬ “اِہ بابُۄ بڑی ماڑی کَۄم ہَے۔ کِدھرے کۄئی پںگّا ناں پا دیوے۔”

بسںتّ اُس نال سہِمت ہُںدّا۔ پَیسے دیݨا چاہُںدّا٬ پر پَیسے آئُݨ کِتھّۄں؟

اِک وار بسںتّ نیں اکھّاں بھر کے پُچھِّیا سی٬ “کی مَیں آپݨی کِڈنی جاں اکھّ ویچ سکدا ہاں۔”

اُس دے اِس پْرشن اگّے نِرئُتّر ہۄئے ڈِپٹی دے وی گلیڈُۄ بھر آئے سن۔

اُس دِن تۄں دۄہاں نیں ڈۄری ربّ اُتّے چھڈّ دِتّی۔

جدۄں رݨجِیت سِںگھّ وی گھیسل وٹّ گِیا تاں بابُۄیاں نیں پھیر مِیٹِںگّ بُلائی۔

دفتر دا پْربںدھّکی افسر٬ بذُرگ اتے سبھ تۄں ودھ تجربیدار سی۔ سۄچ-وِچار بائد اُس نیں سُجھاء دِتّا۔

“بسںتّ کۄلۄں پُۄری کَید کٹائُݨ دا اِکۄ راہ ہَے۔ اُس نُۄں کِسے نویں مُکدّمے وِچ اُلجھائِیا جاوے۔ اُہ لڑن-جھگڑن والا نہِیں ہَے۔ اِس لئی کِسے وفادار کَیدی نُۄں اُس نال لڑا کے بَیرک وِچ دںگّا کرائُݨا مُشکل ہَے۔ جیلہ وِچ نشا-پتّا آم وِکدا ہَے۔ اُس دی جیب وِچ افِیم پوائی جاوے۔ اِںج ہۄݨ نال اِکۄ تِیر نال دۄ نِشانے پھُںڈّے جاݨگے۔ نشا-پتا اںدّر لِیائُݨا جیلہ اپرادھ بݨدا ہَے۔ اِس تہِت کَیدی نُۄں پہِلاں مِلِییاں رِیائِتاں بںدّ ہۄ سکدِییاں ہن۔ نشِیلے پدارتھ کبذے وِچ رکھّݨا اِک وکھّرا جُرم ہَے۔ نشِیلے پدارتھاں دی تسکری نال نجِٹھّݨ والے کانُۄن تہِت اِس نُۄں مُڑ سذا کرائی جا سکدی ہَے۔”

بابُۄیاں دی یۄجنا نُۄں سِرے چڑھائُݨ لئی مُڑ رݨجِیت سِںگھّ نُۄں چُݨِیا گِیا۔ اُہ دھکّڑ کِسم دا افسر سی۔ بسںتّ ورگا کَیدی سالاں بائد اُس دی دئِیا-دْرِشٹی دا پاتر بݨدا سی۔ بہُتِیاں اُپر اُہ اتِّیاچار ہی کردا سی۔ اُس دِییاں شِکائِتاں مُکھّ دفتر پُجّدِییاں ہی رہِںدِّییاں سن۔ جے ساڈی اُس ’تے مِہر ناں ہۄوے تاں اُہ آتھݨ نُۄں گھر پُجّ جاوے۔ اُس نُۄں اہِسان چُکائُݨ لئی آکھِیا جاوے۔

پہِلاں رݨجِیت سِںگھّ نیں آنا-کانی کِیتی۔ جدۄں بابُۄ آپݨی ذِدّ ’تے اڑ گئے تاں رݨجِیت نُۄں اڑ چھڈّݨی پئی۔ “بابُۄ ٹھِیک کہِںدّے ہن۔ اِہناں دی کِرپا نال مَیں سُۄبے دی سبھ تۄں ودھّ کمائۄُ جیلہ وِچ ٹِکِیا ہۄئِیا ہاں۔ نالے بکّرے دی ماں کدۄں تک سُکھّ منائیگی۔ بابُۄ آپݨی آئی ’تے آئے ہۄئے ہن۔ بسںتّ نیں وڈھِّیا ہی جاݨا ہَے۔ مَیں نہِیں تاں کۄئی ہۄر ہُۄلا پھکّاںگا۔ اِہ کَۄڑا گھُٹّ مَینُۄں ہی بھرنا پئیگا۔ آپݨا وڈھّیگا تاں چھاویں سُٹّیگا۔”

بابُۄیاں دی یۄجنا نُۄں سِرے چاڑھن لئی املِییاں دی بَیرک دی تلاشی دی یۄجنا بݨی سی۔

بسںتّ کبُۄتر واںگ اکھّاں مِیچ کے بِلّی دے جھپٹݨ دا اِںتذار کرن لگّا۔

دُپہِر دی بںدّی سمیں اُہۄ ہۄئِیا٬ جِس دی پہِلاں سُۄچنا مِلی سی۔

دگڑ-دگڑ کردے چار-پںجّ وارڈر٬ دۄ سہائِک درۄغے اتے ڈِپٹی بَیرک وِچ آ دھمکے۔ آئُںدے ہی کَیدِییاں نُۄں ہُکم ہۄئِیا۔

“جِتھے ہۄ اُتھے ہی ہتھّ کھڑے کر کے کھڑے ہۄ جاوۄ۔”

کَیدی کھڑے ہۄ گئے۔

وارڈر بَیرک وِچ جا وڑے۔ ٹرںکّ٬ پِیپے اتے جھۄلے ڈھیر کر لئے۔ کِدھرۄں کُجھ  نہِیں سی مِل رِہا۔

اِک کَیدی دے جھۄلے وِچۄں نُۄتن دی فۄٹۄ والا گۄل شِیشا مِلِیا۔ چِیف وارڈر نیں اُہ ذبت کر لِیا۔ “شِیشے نُۄں تۄڑ کے دُۄجے کَیدِییاں نُۄں سٹّ مارن لئی اِس دی ورتۄں ہۄ سکدی ہَے۔” اِس دا کارن اُس نیں اِہ دسِّیا۔

اِک کَیدی کۄل پگّ ہیٹھلے وال ٹھِیک کرن والا باج سی۔ “باج ڈھِڈّ پاڑن لئی ورتِیا جا سکدَے۔” اِہ آکھ کے دُۄجے وارڈر نیں باج ذبت کر لِیا۔

گھںٹّا تلاشی ہُںدّی رہی۔ کۄئی وی اِتراذ یۄگ وستُۄ ناں مِلݨ کارن مُہِمّ اسفل ہُںدّی نذر آئُݨ لگّی۔

ڈِپٹی نُۄں ہیٹھلے سٹاف ’تے غسّا چڑھِیا۔ اُہناں نُۄں گالہاں کڈھّدا اُہ خُد تلاشی کرن لگّا۔

پہِلے ہلّے ہی شِکار ہتھّ لگّ گِیا۔

بسںتّ نیں آپݨے پجامے دے نیفے وِچ مۄمی کاغذ دی لمبّی ٹِئۄُب چھُپا رکھّی سی۔ ٹِئۄُب دی گھۄکھ ہۄئی۔ اُس وِچلا مادا افِیم سی۔

“لئۄ٬ مُخبر جھُۄٹھ نہِیں سی بۄل رِہا۔ پھڑی گئی ناں افِیم۔”

آکھدا رݨجِیت بسںتّ نُۄں گلۄں پھڑ کے ڈِئُڑی ولّ لَے تُرِیا۔

“مَیں نِردۄش ہاں۔ تُہانُۄں پتا ہَے مَیں نشا نہِیں کردا۔ اِہ بہُت مہِںگّا ہَے٬ میری پہُںچّ تۄں باہر ہَے۔”

اُس دی پُکار ناں کِسے سُݨنی سی٬ ناں سُݨی۔

“پھڑے جاݨ ’تے ہر مُلذم اِہ آکھدا ہَے”, آکھدا ڈِپٹی پُلِس نُۄں جیلہ بُلائُݨ لئی فۄن کرن لگّا۔

پُلِس نال جاݨ تۄں پہِلاں بسںتّ ڈِپٹی دے پَیراں ولّ جھُک کے اِک وار پھیر گِڑگِڑائِیا۔

“تُہانُۄں پتا ہَے مَینُۄں کِئۄں پھسائِیا جا رِہا ہَے؟ میرے ’تے رہِم کرۄ۔”

“پتا ہَے۔ پر مَیں کی کراں ہُکم دا بجھّا ہاں۔” گلا بھر آئُݨ کارن اِس تۄں ودھّ ڈِپٹی تۄں کُجھ ناں بۄلِیا گِیا۔

دُۄسرے مُلاذم رݨجۄدھ سِںگھّ دی کمذۄری ناں بھامپ لَیݨ, اِس لئی کھںگھّݨ دے بہانے اُس نیں مُۄںہ رُمال نال ڈھکّ لِیا۔

ہوالات وِچ پِیا بسںتّ ساری رات آپݨے-آپ نال گھُلدا رِہا۔ “تُۄں شرافت وِچۄں کی کھٹِّیا۔” آپݨے آپ تۄں پُچھّدا رِہا۔

بسںتّ نُۄں ہُݨے-ہُݨے بری ہۄ کے گئے بھۄلُۄ پہِلوان دی یاد آئُݨ لگّی۔ اُہ سۄچݨ لگّا٬ اُس نُۄں وی بھۄلُۄ پہِلوان واںگ کھُلّہ کے کمّ کرنا چاہِیدا سی۔ دۄ-چار بۄرِییاں دی تھاں ٹرکّ بھر کے لِیائُݨا چاہِیدا سی۔ پُلِس کۄلۄں لُکݨ دی تھاں اُس نال وںڈّ کے کھاݨا چاہِیدا سی۔ پھیر اُہ وی بھۄلُۄ واںگ وِیہ ٹرکّاں٬ کۄٹھی٬ کار اتے فارماں دا مالک ہُںدّا۔ اُس دے بچّے وی اںگّریذی سکُۄلاں وِچ پڑھدے۔ پتنی دِئۄر نال بھجّݨ دی تھاں کالِییاں اَینکاں لا کے کلبّاں وِچ جاںدی۔ آپݨا ہِسّا-پتّی لَیݨ آئے تھاݨیدار دراں ’تے کھڑے رہِںدّے۔ ناں کِسے پُلِس والے دی مُکدّما کرن دی ہِمّت پَیںدی٬ ناں کِسے ججّ دی سذا کرن دی۔

جیلہ والِیاں وی شرافت دا کی مُلّ پائِیا؟ مِلّی مُیافی کِسے کمّ ناں آئی۔ ہۄراں واںگ اُس نیں وی جیلہ اںدّر گُںڈّاگردی کِیتی ہُںدّی٬ نشے-پتے ویچے ہُںدّے تاں مَۄج رہِںدّی۔ گھُگُّۄ بݨ کے رہِݨ دی تھاں اُہ کِسے بدماش دا چیلا بݨدا٬ کِسے سِکھاںدرُۄ دا گُرُۄ۔ پہِلاں کِسے وڈّے گِرۄہ دا مَیمبر بݨدا٬ پھیر سرگنا۔ بھُکھّ نںگّ جرن دی ذرُۄرت ناں پَیںدی۔ چیلے آپے ذمانت کروا دِںدّے۔ آپے بری کروا دِںدے۔ جیلہ ’چ رہِݨ کارن کُجھ دیر لئی رُکِیا کمّ پھیر چلوا دِںدّے۔

بسںتّ نُۄں لگّا٬ رِہائی رُکݨ نال چںگّا ہی ہۄئِیا۔ پِںڈّ گئے دے اُس دے ٹِچّراں اتے مِہݨے ہی پلّے پَیݨے سن۔ پِںڈّ وِچ ہُݨ ناں ذمِین سی٬ ناں گھر تے ناں گھروالی۔

“بسّ) بہُت ہۄ گئی شرافت۔” ساری رات وادھِیاں-گھاٹِیاں بائد بسںتّ اِس سِٹّے ’تے پُجّا٬ “ہُݨ مَینُۄں اِس مُکدّمے وِچ نویں سِرِئۄں جیلہ جاݨا پئیگا۔ اِس وار نواں بسںتّ جیلہ جائیگا۔ بسںتّ دا بدلِیا رُۄپ باہر آئیگا۔”

سپّ واںگ پُراݨی کُںجّ لاہ کے نواں نرۄیا بسںتّ مَیجِسٹْریٹ اگّے کِس ترہاں پیش ہۄݨا ہَے٬ اِس دی تِیاری کرن لگّا۔

اِس وار مَیجِسٹْریٹ کۄل ارذ کرن تۄں پہِلاں بسںتّ نیں ناں گل وِچ پلُّۄ پائِیا٬ ناں ہتھّ جۄڑے۔ اُس نیں ہِکّ اکڑا کے گرجوِیں آواذ وِچ آکھِیا٬ “جناب٬ مَیں اِک ارذ کرنی چاہُںدّا ہاں۔”

“کرۄ۔” مَیجِسٹْریٹ جۄ جیلہ وِچ کَیدی کۄلۄں افِیم پھڑے جاݨ ’تے خُد ہَیران ہۄ رِہا سی٬ نیں جھٹّ اُس نُۄں بۄلݨ دی اِجاذت دے دِتّی۔

“جناب٬ مَیں ستّ سال تۄں جیلہ وِچ بںدّ ہاں۔ چار سال ہۄ گئے میرا فَیسلا ہۄئے نُۄں۔ اُس دِن تۄں بائد مَیں اِک وار وی جیلہۄں باہر نہِیں نِکلِیا۔ تِنّ سال تۄں کۄئی میری مُلاکات لئی نہِیں آئِیا۔ پھیر اِس اتی سُرکھِّئت جیلہ دے اںدّر افِیم آئی تاں کِتھۄں؟”

“تُۄں ہی دسّ کِتھۄں آئی؟” مَیجِسٹْریٹ اِسے پْرشن دے اُتّر دی تلاش وِچ سی۔

نِدھڑک ہۄئے بسںتّ نیں جیلہ اںدّر ہُںدّے سارے کالے کارنامِیاں دی کتھا سُݨا دِتّی۔

“میری اِک ہۄر ارذ ہَے۔”

“اُہ وی دسّ۔”

“مَیں چاہُںدّا ہاں٬ جیلہ وِچ تھۄک دے بھاء وِکدے نشِیاں-پتِّیاں دی اُچّ-پدھّری جاںچ ہۄوے۔ اُس جاںچ وِچ مَینُۄں شامِل کِیتا جاوے۔”

مَیجِسٹْریٹ وی اِہۄ چاہُںدّا سی۔

جھٹّ اُس نیں بسںتّ دا بِیان لِکھِیا۔ اُس اُپر اُس دے دستخت کرائے۔ پھیر اُس آپݨی ٹِپّݨی کِیتی۔

“ماملا بہُت گمبھِّیر ہَے۔ اُچّ-پدھّری جاںچ ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ اُچِت کاروائی لئی ماملا سَیشن ججّ ساہِب کۄل بھیجِیا جاںدا ہَے۔”

مۄدن اتے ہیما دے ماملِیاں دے نال-نال ہُݨ ساری جیلہ وِچ اِہ وی چرچاہَے۔

“اِس ماملے دی سَیشن ججّ ولّۄں وڈّے پدھّر ’تے پڑتال ہۄݨ والی ہَے۔”

 

 

47

اِک ہفتے اںدّر سَیشن ججّ دے ناں آئِیا اِہ تِیجا خت سی۔ پہِلے دۄ ختاں وِچ کَیدِییاں نیں آپݨے دُکھڑے رۄئے سن۔ تِیجے وِچ اُہناں نیں ہِردیپال اُپر ہی چِکّڑ سُٹّ دِتّا سی۔

اِس وِچ کسُۄر کَیدِییاں دا نہِیں سی۔ مِتّر-مۄہ وسّ سَیشن ججّ نیں آپݨے فرذاں تۄں کُتاہی کِیتی سی۔

جیلہ اںدّرۄں نشا-پتّا جاں چاکُۄ برامد ہۄݨا آم جِہی گھٹنا سی۔ مُکدّمے درج ہُںدّے سن اتے رفا-دفا ہۄ جاںدے سن۔

اِہ پہِلی وار سی جدۄں اِک کَیدی سارے کاںڈ دی جاںچ دی پڑتال لئی اڑِیا ہۄئِیا سی۔ اُہ کہِںدّا سی۔

“جیل‘ دے چپّے-چپّے اُپّر سُرکھِّیا دستے لگّے ہُںدّے ہن۔ جیلہ ادھِکارِییاں دی مرذی تۄں بِناں جیلہ اںدّر چِڑی وی پر نہِیں مار سکدی۔ پھیر اںدّر افِیم پُجّی تاں کِس ترہاں؟”

مائِیا نگر دے سَیشن ججّ ہِردیپال نیں جدۄں اِہ پڑتال آپݨے ہتھّ لئی سی تاں اُس سمیں اُس دا مکسد آپݨے مِتّر جیلہ سُپرڈَیںٹ نُۄں کِسے سںکّٹ وِچۄں بچائُݨاسی۔

اُہ اتے رݨجۄدھ سِںگھّ لںگّۄٹِیئے یار سن۔ دۄویں شِکار دے شَۄکِین سن۔ ہفتا-ہفتا اِکٹھّے شِکار کھیڈݨ جاںدے سن۔ پرِوارِک سمبّںدھّ ستھاپِت ہۄ چُکّے سن۔ مہِینے وِچ گھٹّۄ-گھٹّ اِک وار اِکٹھّے کھاݨا کھاںدے سن۔ کدے اِدھر٬ کدے اُدھر۔

ہِردیپال جاݨدا سی کِہ اِس کاںڈ وِچ جیلہ سُپرڈَیںٹ دی کۄئی بھُۄمِکا نہِیں سی۔ پھیر وی ماتہِت دی بیوکُۄفی کارن اُس دی پْربںدھّکی کارج-کُشلتا اُپر دھبّا نہِیں سی لگّݨا چاہِیدا۔

کِسے دا چُکِّیا بسںتّ پڑتال دی مںگّ کر رِہا سی۔ سَیشن ججّ نُۄں پڑتال کرنی پَیݨی سی۔ جے پڑتال سہی ڈھںگّ نال ہۄئی تاں ادھِکارِییاں دا بچݨا مُشکل سی۔  اِسے مُشکل نُۄں ہلّ کرن لئی ہِردیپال نیں جیلہ پْرشاسن نُۄں اگائۄُں سُچیت کردِیاں آکھِیا سی۔

“ماملا گمبھِّیر ہَے۔ سِیاݨپ نال نجِٹھّۄ۔”

مسلا سُلجھائُݨ لئی جیلہ سُپرڈَیںٹ نیں اِک ہفتے دا سماں مںگِّیا۔ نالے یکِین دِوائِیا۔

“ہفتے دے اںدّر-اںدّر مَیں بسںتّ دی رِہائی منذُۄر کروا دیواںگا اتے اُس نُۄں سمجھا-بُجھا کے شِکائِت وی واپس کروا دیواںگا۔”

ہفتا لںگھّائُݨ لئی سَیشن ججّ نیں جیلہ پْرشاسن نُۄں کارن دسّۄ نۄٹِس جاری کِیتا۔ سپشّٹِیکرن دیݨ لئی دساں دِناں دا وکت دِتّا۔

ہِردیپال نیں سۄچِیا سی کِہ اِںج کر کے اُہ آپݨے کانُۄنی اتے اِخلاکی فرذاں تۄں مُکت ہۄ گِیا ہَے۔

پر اگلے دِن اُس نُۄں اِک ہۄر سمسِّیا نیں آ گھیرِیا۔

سَیشن ججّ دی ادالت دے باہر رکھّے شِکائِتاں والے ڈبّے وِچ اِک درخاست آ ڈِگّی۔

“چھڑِیاں دی بَیرک دے اِںچارج وارڈ نیں اِک وڈّا جُرم کِیتا ہَے۔ دۄشی نُۄں سذا دیݨ دی تھاں جیلہ سُپرڈَیںٹ٬ ڈاکٹر اتے پُلِس نیں مِل کے کَیدی تۄں ذبردستی ہری اۄم دے ہکّ وِچ بِیان دِوا دِتّا ہَے۔ اُس جھُۄٹھے بِیان دے آدھار ’تے پُلِس نیں کیس رفا-دفا کر دِتّا ہَے۔ سَیشن ججّ دخل دیوے۔ ہری اۄم اُپر مُکدّما درج ہۄوے۔ اُس نُۄں سذا مِلے۔”

بھۄلیپݨ وِچ ہِردیپال نیں اِس شِکائِت بارے وی آپݨے مِتّر نُۄں دسّ دِتّا۔ نال سلاہ دِتّی۔

“کۄئی گھر دا بھیتی لںکّا ڈھاہُݨ ’تے تُلِیا ہۄئِیا ہَے۔ جلدی تۄں جلدی بھبِیشن دی پہِچاݨ کرۄ۔ نہِیں تاں لںکّا اتے لںکّیش دۄہاں دا وِناش تَیء ہَے۔”

رݨجۄدھ سِںگھّ نیں اِس شِکائِت دی کۄئی پْرواہ نہِیں سی کِیتی۔ مۄدن کدۄں دا بھاݨا منّ چُکّا سی۔ اُس نیں کدے وی ہری اۄم دی شِکائِت نہِیں سی کِیتی۔ اِہ شِکائِت کِسے شرارتی کَیدی نیں کِیتی سی جاں ہری اۄم نال ساڑا کرن والے کِسے جیلہ کرمچارِینے۔

“اِس شِکائِت دی جدۄں مرذی پڑتال کرۄ۔ پہاڑ ہیٹھۄں چُۄہا وی نہِیں نِکلݨا۔”

اُس نیں سۄچِیا٬ “اگلے ہفتے جیلہ دے دَۄرے ’تے چلّاںگے۔ پڑتال دی اُپچارِکتا نِبھا کے درخاستاں کھارج کر آواںگے۔ اِدھر مُکدّمِیاں دی بک-بک تۄں بچ جاواںگے٬ اُدھر جیلہ وِچ بَیٹھ کے مَۄج میلا کراںگے۔”

جیلہ دَۄرے دی تارِیخ نِشچِت ہۄݨ تۄں پہِلاں ہی ڈاکِییا اِک رجِسٹری پھڑا گِیا۔

اِہ فرِیاد ذنانا جیلہ وِچ بںدّ کَیدݨ ہیما شرما ولّۄں سی۔

“بری کرائُݨ دا جھاںسا دے کے سہائِک درۄغے سںتّۄکھ سِںگھّ نیں مَینُۄں پھُسلائِیا۔ پھیر گربھوتی کِیتا اتے ساری جیلہ وِچ بدنام کِیتا۔ مَیں بچّا جمّݨا چاہُںدّی سی٬ اُہ گربھ گِرائُݨا چاہُںدّا سی۔ مَیں درخاست راہِیں ذِلہا مَیجِسٹْریٹ کۄل دُہائی پائی۔ درخاست دی سُۄہ مِلدِیاں ہی سںتّۄکھ سِںگھّ نیں سِول ہسپتال دے ڈاکٹراں نال مِلی-بھُگت کِیتی۔ بچّا ستویں مہِینے پَیدا کروا کے مروا دِتّا۔ تِنّاں دِناں بائد چھُٹّی کروا کے مَینُۄں ہنیری کۄٹھڑی وِچ سُٹّ دِتّا۔ میرے ذخم الّہے ہن۔ اںدّرۄں خُۄن وہِںدّا ہَے۔ مکھِّییاں٬ مچھّر اتے کھٹمل مَینُۄں چَین نہِیں لَیݨ دِںدّے۔ دوائی بُۄٹی نہِیں ہۄ رہی۔ پہِلاں میرے گربھ دا سبُۄت مِٹائِیا گِیا۔ ہُݨ مَینُۄں مِٹائُݨ دا یتن ہۄ رِہا ہَے۔ درۄغا کہِںدّا ہَے٬ ’ناں رہیگی ہیما٬ ناں رہیگا کۄئی سبُۄت۔‘ *پا کرکے میری جان بچائی جاوے”

فرِیاد پڑھ دے ہِردیپال نیں من بݨائِیا۔

“اِس شِکائِت بارے ناں جیلہ ادھِکارِییاں نُۄں سُۄچِت کرنا اُچِت ہَے ناں پڑتال نُۄں لٹکائُݨا۔”

اُہ تُرںتّ کاروائی کرن بارے سۄچ ہی رِہا سی کِہ شِکائِتاں والے ڈبّے وِچۄں نواں سپّ نِکل آئِیا۔

کُجھ گُمّنام کَیدِییاں ولّۄں ججّ دے ناں خت لِکھِیا گِیا سی۔

“مُجرم نُۄں کِیتے گُناہاں دی سذا بھُگتݨ اتے سُدھرن دا مَۄکا دیݨ لئی جیلہ بھیجِیا جاںدا ہَے۔ کَید ہۄ کے مُجرم پُۄری ترہاں سرکار دا غُلام نہِیں بݨ جاںدا۔ کَید دَۄران اُس دے کُجھ مُڈھّلے ادھِکار ہی کھُسّدے ہن۔ اُس دی منمرذی کھُسّدی ہَے٬ سماج اتے پرِوار نالۄں سمبّںدھّ ٹُٹّدے ہن٬ منمرذی دا کمّ کرن دا ادھِکار نہِیں رہِںدّا۔ اِس سبھ کُجھ دے باوجُۄد اُس دا پڑھن-لِکھݨ, آپا پْرگٹائُݨ, کِتّا یۄگتا ہاسل کرن٬ پاٹھ پُۄجا کرن اتے دھارمِک رسمۄ-رِواج نِبھائُݨ دے ادھِکار سُرکھِّئت رہِںدّے ہن۔ کَیدی دے اِہناں ادھِکاراں دی رکھِّیا کرنا سرکار دا فرذ ہَے۔ بدکِسمتی نال جے سرکار دے نُمائِںدے جیلہ ادھِکاری ہی اِہناں ہکّاں ’تے چھاپے مارن تاں ادالتاں نُۄں مُۄک درشک بݨ کے تماشا نہِیں دیکھدے رہِݨا چاہِیدا۔ اُہناں نُۄں جیلہ پْرشاسن وِچ دخل دیݨا چاہِیدا ہَے۔ جیلہ پْرشاسن نُۄں کَیدی نال آپݨی مرذی نال جِئۄُݨ اتے باہری دخل اُپر پابںدّی دا سِدھاںت کدۄں دا سماں وِہا چُکّا ہَے۔ ادالتاں نُۄں کسُۄروار جیلہ ادھِکارِییاں دے کنّ کھِچّݨ دا ادھِکار ہَے۔ کُمبھّکرنی نِیںد سُتِّییاں سرکاراں کۄل کَیدِییاں دی سار لَیݨ اتے نِئماں وِچ سۄدھ کرن دا وکت نہِیں ہَے۔ پر ادالتاں نُۄں آپݨے فرذ پہِچانݨے چاہِیدے ہن۔ سمیں دی لۄڑ انُسار پُراݨے نِئماں دی وِیاکھِیا کر کے نویں سماج دے نِرماݨ وِچ بھُۄمِکا نِبھائُݨی چاہِیدی ہَے۔ جیلہاں اُچِّییاں دِیواراں اتے لۄہے دِییاں سلاخاں والے خامۄش کھِتّے ہن۔ ناں اِہناں اںدّر باہرۄں کۄئی جھاک سکدا ہَے٬ ناں اںدّرلا آپݨی چِیخ-پُکار باہرلِیاں نُۄں سُݨا سکدا ہَے۔ بہُتے کَیدی انپڑھ٬ غرِیب اتے وکت دے مارے ہۄئے ہن۔ اِہناں گُۄںگے-بہِرے٬ اناتھاں دی پُکار ادالت نُۄں سُݨنی چاہِیدی ہَے۔ مُجرم نُۄں جے بںدّا نہِیں بݨائُݨا تاں ناں بݨائۄ پر گھٹّۄ-گھٹّ ہَیوان تاں ناں بݨائۄ۔

“سانُۄں آس ہَے٬ تُہانُۄں اںتّر-راشٹری کانُۄن٬ کَیدِییاں دے ہکّاں سمبّںدھّی ہۄئیِیاں کَۄماںتری کنوَیشناں وِچ پاس کِیتے متِیاں٬ سماج سُدھارکاں اتے جرائِم وِگِیانِییاں ولّۄں پیش کِیتے سِدھاںتاں دا گُۄڑھا گِیان ہۄئیگا۔ اِہ سُدھار لاگُۄ نہِیں کر سکدے ناں کرۄ۔ گھٹّۄ-گھٹّ سوا سَۄ سال پہِلاں اںگّریذ ہکُۄمت ولّۄں آپݨے غُلاماں نُۄں کابُۄ رکھّݨ اتے آپݨے ہِتّاں دی ہِفاذت لئی بݨائے کانُۄن اتے جیلہ مَینُۄئل ہی پڑھ لئۄ۔ جیلہ دا دَۄرا سَیشن ججّ لئی مہِذ اُپچارِکتا جاں سَیر-سپاٹے لئی نہِیں ہَے۔ سَیشن ججّ نیں کَیدِییاں دِییاں بَیرکاں٬ کھاݨے٬ کپّڑے اتے کمّ-کاج والِییاں تھاواں دا نِرِیکھݨ کرنا ہُںدّا ہَے۔ کَیدِییاں دِییاں مانسِک اتے سرِیرک لۄڑاں دا دھِیان رکھّݨا ہُںدّا ہَے۔ اُہناں نال ہُںدّے دھکّے اتے پکھّپات نُۄں دُۄر کرنا ہُںدّا ہَے۔

“ہُݨ تک کِیتے دَۄرِیاں دَۄران تُسِیں اِہناں وِچۄں اِک وی فرذ نہِیں نِبھائِیا۔ تُہاڈی دَۄرے ’تے آئُݨ دی تارِیخ جیلہ ادھِکارِییاں نُۄں پہِلاں پتا ہُںدّا ہَے۔ ہفتا پہِلاں جیلہ نُۄں وِیاہ مںڈّپ واںگ سجائُݨا شُرُۄ کر دِتّا جاںدا ہَے۔ چھِڑکا کِیتا جاںدا ہَے۔ چُۄنا پائِیا جاںدا ہَے۔ پخانے ساف کِیتے جاںدے ہن۔ کِیٹناشک دوائیِیاں چھِڑکِییاں جاںدِییاں ہن۔ وِہڑے وِچ تمبُّۄ لائے جاںدے ہن۔ مہاراجے واںگ تُہانُۄں وڈّی کُرسی ’تے بِٹھائِیا جاںدا ہَے۔ دربارِییاں واںگ افسر تُہاڈے چارے پاسے پہِرا دیݨ لگّدے ہن۔ کۄئی کَیدی آپݨی فرِیاد کرے تاں کِس ترہاں؟ تُہانُۄں اُہۄ کَیدی مِلائے جاںدے ہن٬ جِنہاں نُۄں ادھِکاری مِلائُݨا چاہُںدّے ہن۔ تُہانُۄں اُسے بَیرک وِچ لِجائِیا جاںدا ہَے جِتھے اُہ لِجاݨا چاہُںدّے ہن۔ اُہناں فرِیادِییاں نُۄں تُہاڈے اگّے پیش کِیتا جاںدا ہَے جِنہاں نُۄں ادھِکاری رِیائِتاں دوائُݨِییاں چاہُںدّے ہن۔ ادھِکاری جۄ سُجھاء دِںدّے ہن تُسِیں جھٹّ منّ لَیںدے ہۄ۔

“تُہاڈے سبھ تۄں پہِلے دَۄرے دَۄران تُہانُۄں ڈائِنِںگّ ہال وِچ بِٹھا کے چھتّی پْرکار دا بھۄجن کرائِیا گِیا۔ سُیادی بھۄجن کھا کے تُسِیں رسۄئیِیاں ’تے خُش ہۄ گئے۔ رسۄئیِیاں دِییاں ذمانتاں منذُۄر کر دِتِّییاں۔ تُہانُۄں پرۄسِیا گِیا کھاݨا کَیدِییاں نُۄں دِتّے جاںدے کھاݨے دا نمُۄنا نہِیں سی۔ ادھّا کھاݨا ہۄٹل وِچۄں آئِیا سی٬ ادھّا جیلہ سُپرڈَیںٹ دی کۄٹھِیئۄں۔ تُہاڈے ساہمݨے پیش کِیتے گئے رسۄئیِئے دِن-رات لںگّر وِچ ڈھُۄہِییاں دُۄہرِییاں کرن والے لاںگری نہِیں سن۔ اُہناں وِچۄں اِک ٹرَیول ایجںٹّ سی جِس نیں درجناں نَۄجواناں نُۄں وِدیش بھیجݨ دا جھاںسا دے کے کںگّال کِیتا سی۔ دُۄجا بِیسِییاں کُڑِییاں نُۄں اَیکٹرَیساں بݨائُݨ دے سُپنے دِکھا کے کۄٹھِیاں ’تے پہُںچّائُݨ والا دلّا سی۔ اِہناں مُلذماں دے پِچھۄکڑ اتے کارنامِیاں نُۄں دھِیان وِچ رکھّدِیاں سُپرِیم کۄرٹ نیں اِہناں دی ذمانت منذُۄر نہِیں سی کِیتی۔ جیلہ ادھِکارِییاں نیں ذمانت کرائُݨ دے اِوذ وِچ اُہناں کۄلۄں مۄٹی رکم وسُۄلی سی۔ تُہانُۄں کِنّا ہِسّا پجّا٬ اِہ تُسِیں جاݨۄ۔

“جے اسلِیئت دیکھݨی ہَے تاں اِس وار جیلہ دی رسۄئی وِچ جاݨا۔ سالاں تۄں بھٹھّ جھۄک رہے لاںگرِییاں نُۄں مِلݨا۔ اُہناں دی سیک نال کالی پَے چُکّی چمڑی نُۄں گھۄکھݨا٬ دھُۄںئیں نال مدھّم پَے چُکّی اکھّاں دی جۄت نُۄں پرکھݨا۔ آٹے دا نمُۄنا دیکھݨا۔ باراں مہِینے تِیہ دِن ورتائی جاںدی دال دا سواد چکھّݨا۔ ہۄر سچّ جانݨا ہَے تاں اناج والے گُدام وِچ چلے جاݨا۔ گلی-سڑی کݨک٬ کَۄڈِییاں دے بھاء سرکاری گُداماں وِچۄں چُکّ لِیاںدی گئی ہَے۔ ہفتے وِچ اِک دِن آلُۄ بݨدے ہن۔ اُہناں دی شکل دیکھ لَیݨا۔ مٹراں دے داݨِیاں جِڈّے٬ کالے اتے گلے ہۄئے۔ مسالِیاں دی گھۄکھ کر لَیݨا۔ بُۄ-دار ماس دیکھݨا٬ پُچھّݨا٬ کٹّے دا ہَے جاں وچھّے دا۔

“پھیر کَیدِییاں نُۄں دِتّی جاںدی خُراک دا مِلان جیلہ مَینُۄئل ’چ درج دِتّے جاݨے چاہِیدے راشن نال کر لَیݨا۔ بِلّی آپے بۄرے وِچۄں باہر آ جائیگی۔

“اُس تۄں اگلے دَۄرے وِچ تُہانُۄں فَیکٹری دا شۄء-رُۄم دِکھائِیا گِیا سی۔ دۄ کارِیگراں نُۄں مِلائِیا گِیا سی۔ اُہناں دُیارا بݨائے گئے شالاں٬ غلِیچِیاں اتے میذاں دا گُݨگاݨ کِیتا گِیا سی۔ کلا-کِرتاں نیں تُہانُۄں خُش اتے ہَیران کِیتا سی۔ تُہاڈی پسںدّ ’تے پھُلّ چڑھائُںدِیاں اُہ سبھ چِیذاں جھٹّ تُہاڈے لئی پَیک کروا دِتِّییاں گئیِیاں سن۔ شائِد تُہانُۄں پتا نہِیں ہَے۔ اُہناں کارِیگراں نیں کدے تیسی آری دا مُۄںہ نہِیں دیکھِیا۔ خُش ہۄ کے تُسِیں کارِیگراں دِییا اپِیلاں منذُۄر کر کے باکِییاں دِییاں سذاواں مُیاف کر دِتِّییاں۔ اُہناں وِچۄں اِک ناجائِذ کبذے کرن والے گِرۄہ دا سرگنا دِیپا سی۔ دُۄجا سرکاری لاٹرِییاں دے جائلی ٹِکٹ تِیار کر کے سرکار نُۄں کرۄڑاں دا چُۄنا لائُݨ والا نںدّ لال۔ شال اتے غلِیچے باہرۄں آئے سن۔ بِلّ دِیپے اتے نںدّ لال نیں چُکائے سن۔ باہر جاںدِیا ہی اُہناں نیں مُڑ جال وِچھا لئے ہن۔ نوِییاں گھُگِّییاں پھسا رہے ہن۔

“جے آپݨا سہی فرذ نِبھائُݨا ہَے تاں جیلہ دے آرے وِچ جائۄ۔ سالاں تۄں بھارے-بھارے شتِیر ڈھۄںدے-ڈھۄںدے مۄڈھے گھسا چُکّے کَیدِییاں نُۄں مِلۄ۔ اُہناں دی وِتھِیا سُݨۄ۔ درِییاں کھیس بُݨدِییاں بُڈھِّییاں نُۄں مِلۄ۔ کۄئی راہت دیݨی ہَے تاں اُہناں نُۄں دِئۄ۔ لکّڑ دا سامان بݨائُݨ والے شَیڈّ وِچ جائۄ۔ آرِییاں٬ رںدِّیاں نال اُںگلاں چھِلائی بَیٹھے کَیدِییاں دے ذخماں ’تے ملہم لائۄ۔

“آپݨے آخری دَۄرے وِچ تُسِیں ذنانا وارڈ دے دَۄرے دی اِچھّا پْرگٹائی سی۔ شائِد) تُسِیں سۄچِیا ہۄویگا٬ اُتھے جِیناں اتے سکرٹاں پائُݨ والِییاں کال-گرلذ بںدّ ہۄݨگِییاں۔ اُہ مُسکرا-مُسکرا کے تُہاڈا سواگت کرنگِییاں۔ تُسی گۄپِییاں وِچ *شن بݨ کے سارا دِن بںسّری وجائُگے۔ تُہاڈی نِیئت بھامپ کے جیلہ سُپرڈَیںٹ نُۄں چِںتّا لگّ گئی سی۔ سَۄ سوا سَۄ کَیدݨاں وِچۄں ہیما ورگِییاں مساں چھے-ستّ اُس دے ہتھّ لگِّییاں سن۔ اُہناں نُۄں بݨ-سںوّر کے رہِݨ لئی وِشیش ہدائِتاں دِتِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ اُہناں نُۄں سویرے ہی کھُلّہے پاݨی وِچ نُہائِیا گِیا سی۔ کیساں وِچ کںگھّی کرائی گئی سی۔ بِںدّی سُرخی لوائی گئی سی۔ تُہانُۄں جاݨ بُجھ کے بَیرک وِچ نہِیں سی لِجائِیا گِیا۔ اُہناں نُۄں ہی دفتر بُلا لِیا گِیا سی۔

’چِہرِیاں اُپر جمّے پائۄُڈر کرِیماں وی ہیٹھاں دبّے فِکراں نُۄں نہِیں سی دبا سکے۔ تُسِیں جھٹّ اُپرام ہۄ گئے سی اتے پںجّاں مِںٹّاں بائد اُٹھّ کے تُر پئے سی۔

“اِس وار باکی کَیدݨاں نُۄں دیکھݨا۔ کِسے دی پِٹھّ باہر نُۄں نِکلی ہۄئیگی٬ کِسے دا ڈھِڈّ ودھِیا ہۄئیگا۔ کِسے دے چِہرے ’تے چھائیِیاں ہۄݨگِییاں۔ کِسے دے کۄئِیاں وِچ کالخ۔ کِسے دے مُۄںہ وِچۄں ہواڑ ماریگی اتے کِسے دے دںدّاں ’تے جِلب جمّی ہۄئیگی۔ کِسے دے چڈِّیاں ’چ خُرک پئی ہۄئیگی کِسے دے سِر وِچ جُۄںیاں دا گھر۔ کۄئی ٹی.بی. دا شِکار ہۄئیگی٬ کۄئی دمے دی۔ کۄئی پاغلاں واںگ رۄںدی ہۄویگی٬ کۄئی کِسے نُۄں گالہاں کڈھّ رہی ہۄئیگی۔ کۄئی آپݨی گھرۄں بھجّی دھی دا دُکھّ چھیڑ دے بَیٹھ جاویگی٬ کۄئی کتل ہۄئے جوان پُتّ دا۔

“ذرا بَیرک دے اںدّر جا آئُݨا۔ مُردِیاں واںگ پئیِیاں کَیدݨاں نُۄں جھںجّۄڑنا۔ کۄٹھڑِییاں وِچ جھاتی مارنا٬ کَیدݨاں دے من وِچ جھاتی مارنا۔

“اِک ارذ ہۄر۔ جیلہ دی نُکّر وِچ بݨِییاں تنہائی کۄٹھڑِییاں وِچ ذرُۄر جاݨا۔ اُہناں کَیدِییاں نُۄں مِل لَیݨا٬ جِنہاں دے ہتھّکڑِییاں لگِّییاں اتے بیڑِییاں پئیِیاں ہۄئیِیاں ہن۔

“اِہناں کَیدِییاں دے ہِسٹری ٹِکٹاں نُۄں گھۄکھݨا۔ دیکھݨا اُہ جیلہ کٹّݨ کِنہاں جُرماں کارن آئے ہن؟ پُچھّݨا٬ ہتھّکڑِییاں اتے بیڑِییاں دی سذا کِنہاں جُرماں کارن مِلی ہَے؟

“تُہاڈی جاݨکاری لئی اُہناں کۄٹھڑِییاں وِچ بںدّ کُجھ کَیدِییاں دی جاݨ-پہِچاݨ کرائُںدے ہاں۔

“امرناتھ نُۄں پںدّراں دِن لئی تنہائی وِچ رکھّݨ دی سذا سُݨا کے اُس نُۄں کۄٹھڑی نمبّر اِک وِچ بںدّ کِیتا گِیا ہَے۔ اُس اُپر بَیںک تۄں جائلی کاغذاں اُپر کرذا منذُۄر کرائُݨ اتے کرذے دی رکم نُۄں ہڑپّݨ دا دۄش سی۔ اُس دی پتنی وی مُلذم ہَے۔ اُہ ذنانا وارڈ وِچ بںدّ ہَے۔ رِٹائِر ہۄݨ تۄں پہِلاں امرناتھ پْرائِمری ادھِیاپک سی۔ ساری اُمر دھکّے کھا کے وی اُہ اِک کچّا کۄٹھا کھڑا نہِیں سی کر سکِیا۔ مساں دال-پھُلکا چلّدا سی۔ نَۄکری دِییاں تںگِّییاں-تُرشِییاں تۄں تںگّ آئے امرناتھ نیں آپݨے مُںڈّے نُۄں کارۄبار وِچ پائُݨ دا من بݨائِیا سی۔ پلّے بہُتی پُۄںجی نہِیں سی۔ جِہڑی پَینشن گرَیچُٹی مِلی سی٬ اُہ دھی دے وِیاہ ’تے لگّ گئی سی۔ دۄستاں-مِتّراں دے آکھݨ اتے اخباراں وِچ سستے وِیاذ دراں ’تے مِلدے کرذے نُۄں اِشتِہار پڑھ کے اُس نیں بَیںک تۄں کرذا منذُۄر کروا لِیا اتے مُںڈّے نُۄں سابݨ دا کارخانا کھُلہوا دِتّا۔ تجربے اتے پُۄںجی دی گھاٹ کارن اُتپادن شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں کارخانا بںدّ ہۄ گِیا۔ بَیںک دِییاں کِشتاں ٹُٹّ گئیِیاں۔ لَیݨداراں دی نِتّ دی اکاباذی تۄں تںگّ آ کے مُںڈّے نیں گڈّی ہیٹھاں سِر دے دِتّا۔ مُۄل ناں مُڑدا دیکھ کے بَیںک والِیاں نیں امرناتھ اتے اُس دی بِیوی اُپر دھۄکھادھڑی دا پرچا درج کروا دِتّا۔ ہُݨ مِییاں بِیوی دۄویں جیلہ وِچ ہن۔ دۄہاں جِییاں نُۄں پہِلاں ہی وِیہ-وِیہ بِیمارِییاں نیں گھیرِیا ہۄئِیا ہَے۔ اُپرۄں بدنامی٬ جوان مُںڈّے دی مَۄت اتے جیلہ دے سخت جِیون۔ دُکھّ-سُکھ کرن دی ساںجھ وی جاںدی رہی۔ دۄویں نِیم پاغل ہُںدّے جا رہے ہن۔ امرناتھ نیں جیلہ ادھِکارِییاں نُۄں درخاست دِتّی۔ اُس نُۄں ذنانا وارڈ دے نال لگّدے وارڈ وِچ بدل دِتّا جاوے۔ مِییاں-بِیوی نُۄں اِک گھںٹّے لئی ہر رۄذ مِلݨ دِتّا جاوے۔ پہِلاں کئی کَیدی جۄڑِیاں نُۄں اِہ سہُۄلت ہاسل سی۔ سہائِک درۄغے نیں لمبِّییاں-چَۄڑِییاں مںگّاں رکھّ دِتِّییاں۔ جے پَیسے ہُںدّے تاں اِہ دِن کِئۄں دیکھݨے پَیںدے۔ گھر نُۄں بَیںک نیں جِںدّا لا دِتّا سی۔ دھی-جوائی تھۄڑھی دیر پَیروی کردے سن۔ اُہناں دی مالی ہالت امرناتھ ورگی سی۔ آخر اُہ اُسے دے دھی-جوائی ہن۔ اُںجھ وی امرناتھ دھی دے گھر دا پَیسا خرچائُݨ لئی تِیار نہِیں سی۔ اکّ کے امرناتھ نیں پِچھلی پیشی ’تے ججّ نُۄں درخاست دے دِتّی۔ ججّ نیں درخاست منذُۄر کر دِتّی۔ دۄہاں جِییاں نُۄں دۄ گھںٹّے ہر رۄذ مِلݨ دی اِجاذت مِل گئی۔ سہائِک درۄغے دے سِینے ’تے سپّ لِٹݨ لگّا۔ ادالتاں دے ہُکم نال مُلاکاتاں ہۄݨ لگِّییاں تاں اُہناں نُۄں کَۄݨ پُچھّیگا؟ جھٹّ اُس نیں یۄجنا گھڑی۔ چَۄتھے دِن امرناتھ اُپر آپݨی پتنی راہِیں مرد کَیدِییاں دے ذنانا کَیدِییاں نُۄں گُپت سُنیہے بھیجݨ دا دۄش لگّ گِیا۔ دۄش سابت ہۄ گِیا۔ کئی گواہ امرناتھ دے اُلٹ بھُگتے۔ پہِلاں اُس دِییاں مُلاکاتاں بںدّ کِیتِییاں گئیِیاں۔ اُس نیں لگّے دۄشاں دا وِرۄدھ کِیتا تاں سٹاف نال ودھّ-گھٹّ بۄلݨ اتے ہۄر کَیدِییاں نُۄں دںگّے لئی اُکسائُݨ دا یتن کرن کارن اُس نُۄں تنہائی وِچ رہِݨ دی سذا دِتّی گئی ہَے۔

“دۄ دِناں بائد امرناتھ دی کۄٹھڑی وِچۄں اجِیب-اجِیب آواذاں سُݨائی دیݨ لگِّییاں سن۔ پہِلاں اُہ آپݨے مۄئے پُتّ نُۄں یاد کر-کر کے کِیرنے پائُںدا سی۔ ہُݨ آپݨے آپ نُۄں گالہاں کڈھّدا ہَے کِہ مَیں مُںڈّے نُۄں امِیر بݨائُݨ دا سُفنا دیکھݨ دا اپرادھ کِیتا۔ مُںڈّے دی مَۄت لئی مَیں ذِمّیوار ہاں۔ کدے اُہ سہائِک درۄغے نُۄں گالہاں کڈھّدا ہَے۔ کدے آپݨی پتنی نُۄں ہاکاں ماردا ہَے۔ تُۄں میرا ’کہِݨا نہِیں منّدی‘ آکھ کے اُس نُۄں گالہاں کڈھّدا ہَے۔

“تِنّ دِناں وِچ اُس دا اِہ ہال ہَے۔ پںدّراں دِناں بائد کۄٹھڑی وِچۄں کی نِکلیگا؟ سَیشن ججّ نُۄں کِیاس لا لَیݨا چاہِیدا ہَے۔

“مۄٹھُۄ نُۄں جیلہ تۄڑ کے بھجّݨ دی تِیاری کرن دے سںگِّین جُرم وِچ دس دِناں لئی تنہائی کۄٹھڑی وِچ بںدّ کِیتا گِیا سی۔ اِک ہفتا پہِلاں چِیف وارڈر  نیں تلاشی دَۄران اُس دے پِیپے وِچۄں اِک پیچکسّ اتے اِک لۄہا کٹّݨ والا بلیڈ برامد کِیتا سی۔

“بںتّ سِںگھّ اُپر کتل دا دۄش ہَے۔ پںدّراں دِناں بائد اُس دے کیس وِچ گواہِییاں ہۄݨِییاں ہن۔ سلاہ-مشورے لئی وکِیل نُۄں جیلہ آئُݨا پَیںدا سی۔ وکِیل اُس نُۄں اِکاںت وِچ مِلݨا چاہُںدّا سی۔ اِہ اُس دا کانُۄنی ادھِکار سی۔ کِسے تِیجے وِئکتی ولّۄں سُݨِییاں گلّاں بںتّ سِںگھّ لئی گھاتک سِدھّ ہۄ سکدِییاں سن۔ مُلاکاتی ڈِئُڑی والا وارڈر وکِیل دی گلّ نہِیں سی منّ رِہا۔ اُہ کُرسی ڈاہ کے پِچھّے جا بَیٹھدا سی۔ کنّ لا کے گلّاں سُݨن دا یتن کردا سی۔ بںتّ نیں مۄٹی رکم دی پیشکش وی کِیتی پر اُس دے کنّ ’تے جُۄں ناں سرکی۔ بںتّ نُۄں شکّ ہۄ گِیا کِہ اُہ دُۄجی دھِر نال مِلِیا ہۄئِیا ہَے۔ اُںج وی اُہ اُس اُپر سختی ورتدا  سی۔ وکِیل چاہُںدّا تاں ادالت کۄلۄں اِکاںت وِچ گلّبات کرن دا ہُکم کروا سکدا سی٬ پر اُہ آپݨے سائِل نُۄں وادھُۄ پْریشانی وِچ نہِیں سی پائُݨا چاہُںدّا۔ نراذ ہۄئے وارڈر نیں اُس نُۄں تںگّ-پْریشان کرنا سی۔ سبر دا گھُٹّ بھر کے اُہ ہر وار بیرںگّ مُڑدا رِہا۔ سۄچدا سی دۄ-چار دِناں بائد اُس دی ڈِئۄُٹی بدل جائیگی۔ اُہ کیس دی تِیاری پھیر کر لئیگا٬ پر تارِیخ دے سِر ’تے آئُݨ تک وی جدۄں وارڈر نیں پِچھّا ناں چھڈِّیا تاں ہِرکھے وکِیل نُۄں کانُۄنی چاراجۄئی کرنی پئی۔ ادالت دی دخل اںدّاذی نال وکِیل دا مکسد ہلّ ہۄ گِیا پر جیلہ ادھِکارِییاں نُۄں وٹّ چڑھ گِیا۔ وارڈر نیں سہائِک درۄغے دے کنّ بھرے٬ درۄغے نیں ڈِپٹی دے۔ ڈِپٹی نیں سُپرڈَیںٹ کۄل مُخبری کِیتی۔ ’اِس وار پیشی ’تے گئے بںتّ نیں واپس نہِیں مُڑنا۔ اُہ بخشی-خانِئۄں بھجّݨ دِییاں تِیارِییاں کر رِہا ہَے۔ وکِیل اُس نال مِلِیا ہۄئِیا ہَے۔ یۄجنا سِرے چاڑھن وِچ مدد کر رِہا ہَے۔‘ ڈِپٹی نیں سمسِّیا دا ہلّ پیش کِیتا٬ ’بںتّ نُۄں ہتھّکڑِییاں دے نال بیڑِییاں پائُݨ دا ہُکم فرمائِیا جاوے۔

“ہتھّکڑِییاں اتے بیڑِییاں وِچ جکڑے بںتّ دی ہالت ترسیۄگ ہَے۔

“کِس-کِس دی وِتھِیا سُݨائی جاوے؟

“تُہاڈے ’تے شائِد اِس وِتھِیا دا کۄئی اسر ناں ہۄوے۔ تُہاڈا جھُکاء فرذاں دی تھاں آپݨے مِتّراں ولّ ہَے۔ تُسِیں آئیِیاں فرِیاداں دی سُۄچنا اُہناں نُۄں پہُںچّا دِتّی ہَے۔ اُہناں نیں کَیدِییاں دِییاں واگاں کسّ دِتِّییاں ہن۔ جیلہ ادھِکاری چُکنّے ہۄ گئے ہن۔ ہری اۄم نیں مۄدن کۄلۄں ہلفِییا بِیان تسدِیک کروا کے کۄل رکھّ لِیا ہَے۔ ہسپتال دا رِکارڈ بدل چُکّا ہَے۔ ہیما مرن کِنارے ہَے۔ اُس دے مرن بائد جیلہ ’چ کی کرن آئُگے؟ بسںتّ نُۄں لالچ دِتّے جا رہے ہن۔ کی اُس دے مُکرن دا اِںتذار کر رہے ہۄ؟

“کِرپا کر کے آپݨے فرذاں نُۄں پچھاݨۄ۔ مُۄک دُکھڑے سہِںدّے کَیدِییاں دے دسَۄںدے کٹّۄ۔”

ہِردیپال نیں خت کئی وار گھۄکھِیا۔ لِکھݨ والِیاں دا ناں-پتا کِدھرے درج نہِیں سی۔

اِک وار اُس نُۄں لگّا اِہ خت کِسے کَیدی نیں اُس نُۄں اُکسائُݨ اتے جیلہ ادھِکارِییاں وِرُدھّ بھڑکائُݨ لئی لِکھِیا ہَے۔ کَیدِییاں نال اینا دھکّا نہِیں ہۄ سکدا۔

پھیر اُس دی سۄچ بدلی۔ خت وِچ کَیدِییاں دے ناں٬ کِیتے جُرماں اتے مِلِییاں سذاواں دا پُۄرا ویروا درج ہَے۔ اُس دے آپݨے دَۄرِیاں بارے وی ٹِپّݨِییاں سن جۄ درُست سن۔ ہِردیپال کاروائی کرن تۄں پہِلاں تتھّاں دی گھۄکھ کر سکدا سی۔ اُس نُۄں سدّا وی تتھّ گھۄکھݨ دا دِتّا گِیا سی۔

پھیر اُس نُۄں سمجھ آئی۔ لِکھݨ والے نیں آپݨا ناں جاݨ-بُجھ کے گُپت رکھِّیا ہَے۔ متلب اُہ کۄئی کَیدی ہَے۔ آپݨی پہِچاݨ دسّ کے اُہ بلا گل نہِیں پا سکدا۔

ہِردیپال نُۄں ہۄر سمجھ آئی۔ لِکھݨ والا کۄئی وی ہۄوے٬ ہَے لۄک-ہِتائِشی۔ خت پڑھ کے ہِردیپال نُۄں آپݨی اݨگہِلی ’تے شرم آئی۔ اُہ سَیشن ججّ بݨ چُکّا ہَے۔ کئی وار جیلہ دا دَۄرا کر چُکّا ہَے۔ اُس نُۄں پتا ہی نہِیں کِہ اِہناں جیلہ دَۄرِیاں دا مکسد کی ہَے؟ کَیدِییاں دِییاں سمسِّیاواں اتے جیلہ پْربںدھّ دِییاں بارِیکِییاں نُۄں سمجھݨ لئی گہِر-گمبھِّیر ادھِئَن کی کرنا سی٬ اُس نیں ہالے تک جیلہ مَینُۄئل تک نہِیں پڑھِیا۔

“مَینُۄں آم لۄکاں دی ذِںدّگی بارے بہُتا گِیان نہِیں۔” اُس نُۄں آپݨی گھاٹ مہِسُۄس ہۄئی۔

اُہ امِیر گھر جمِّیا ہَے۔ سُرت سمبھّالدے ہی پڑھن لئی سناور سکُۄل چلِیا گِیا۔ باکی پڑھائی دِلِّیئۄں کِیتی۔ وکالت چںڈِّیگڑھۄں۔ ماما ہائی کۄرٹ دا ججّ سی۔ ججّی اُس نیں بھاݨجے نُۄں تشتری وِچ پرۄس کے دِتّی۔ اجّ تک اُہ گۄل-مٹۄل مُںڈِّیاں اتے سُنکھِّییاں اِسترِییاں وِچ گھِرِیا رِہا۔ سائُݨ دے انّہے واںگ اُس نُۄں ہر تھاں ہرا نذر آئُںدا ہَے۔ اجّ تک اُس نیں کِسے اَۄکڑ دا ساہمݨا نہِیں کِیتا۔ اِسے لئی اُس نُۄں دُۄجِیاں دِییاں اَۄکڑاں دا اہِساس نہِیں۔ ناں اُہ کدے کِسے پِںڈّ رِہا ہَے٬ ناں اُس نیں کِسے مذدُۄر کِسان نُۄں مِٹّی نال مِٹّی ہُںدّے دیکھِیا ہَے۔

شائِد اُس دی کِسے اگِیانتا دا جیلہ ادھِکارِییاں نیں فائِدا اُٹھائِیا ہَے۔ اُس نُۄں دھۄکھے وِچ رکھّ کے منمرذی کِیتی ہَے۔

ہِردیپال نیں فَیسلا کِیتا۔ اُہ کلّہ ہی جیلہ جائیگا۔ پہِلاں والے سَیشن ججّ واںگ نہِیں٬ اِک نویں اوتار وِچ۔

پھیر ہِردیپال نیں دفتر دے سُپرڈَیںٹ نُۄں بُلائِیا۔ اُس نُۄں ہُکم سُݨائِیا۔

“تُۄں تُرںتّ لائِبریری جا۔ جیلہ مَینُۄئل دے نال-نال جیلہ سُدھاراں سمبّںدھّی سارِییاں کِتاباں کڈھوا لِیا۔ مَیں کُجھ ادھِئَن کرنا ہَے۔”

پھیر اُس نیں آپݨے مِتّر جیلہ سُپرڈَیںٹ نُۄں فۄن کِیتا۔

“کلّہ نُۄں اَیتوار ہَے۔ سارا دِن میرے لئی خالی رکھّݨا۔ ناشتا میرے نال کرنا۔ پھیر آپاں اِک مِشن ’تے نِکلاںگے۔”

پھیر اُہ اگلے دِن دی تِیاری وِچ رُجھ گِیا۔

 

 

48

جیلہ سُپرڈَیںٹ نُۄں سَیشن ہائۄُس آئِیاں اِک گھںٹّا ہۄ گِیا سی۔ ناشتا ختم ہۄ چکّا سی۔ اِس سمیں دَۄران ہِردیپال نیں چُپّ دھار لئی سی۔ پہِلاں واںگ اِک وار وی اُہ کھُلّہ کے نہِیں سی ہسِّیا۔ رݨجۄدھ سِںگھّ نُۄں اُبّلچِتّی لگّ گئی۔ آخر ماجرا کی ہَے؟

آنے-بہانے اُس نیں کئی وار اگلے پْرۄگرام بارے پُچھِّیا٬ پر کُجھ پلّے  ناں پِیا۔ گھر بَیٹھݨ دی تِیاری نہِیں سی جاپدی۔ ناں لال بتّی والی کار گَیرجۄں باہر نِکلی سی٬ ناں کِدھرے ڈرائیِور نذر آئُںدا سی۔

“اجّ کِدھر چڑھائی کرنی ہَے؟” جدۄں رݨجۄدھ سِںگھّ دے سبر دے کڑ پاٹ گئے تاں اُس نیں سِدھّا ہی پُچھّ لِیا۔

“اجّ آپاں تیری جیلہ دا غَیر-رسمی دَۄرا کراںگے۔ اںدّر کی واپردا ہَے؟ مَیں اِہ جانݨا چاہُںدّا ہاں۔ اِس کھۄج وِچ میری مدد کر۔ میرے نال وائدا کر٬ کِسے کرمچاری نُۄں دَۄرے دی سُۄچنا نہِیں دیویںگا۔ کۄئی تِیاری نہِیں کریںگا۔ جۄ مَیں پُچھّاںگا اُس دا سہی-سہی اُتّر دیویںگا۔”

مِتّر دے ذۄر پائُݨ ’تے ہِردیپال نیں رہسّ کھۄلہِیا۔

“کۄئی نواں پُیاڑا پَے گِیا؟” من دا تَۄخلا دُۄر کرن لئی رݨجۄدھ سِںگھّ نیں سپشّٹِیکرن مںگِّیا۔

“نہِیں٬ اجِہی کۄئی گلّ نہِیں۔ کلّہ جیلہ جِیون بارے میرے ہتھّ اِک کِتاب لگّگئی۔ اُس کِتاب وِچ جیلہ اںدّر واپر رہے گھِنائُݨے سچّ نُۄں وِستھار نال چِترِیا گِیا ہَے۔ مَینُۄں اُہناں گلّاں ’تے یکِین نہِیں آ رِہا۔ بسّ کُجھ تتھّاں دی پرکھ کرنی ہَے۔ نالے جِہڑِییاں شِکائِتاں آئیِیاں ہۄئیِیاں ہن٬ اُہناں دا نِپٹارا کر دیواںگا۔‘

رݨجۄدھ سِںگھّ وائدا کرن تۄں سِوا کُجھ نہِیں سی کر سکدا۔ مجبُۄری-وسّ اُس نیں ہتھّ مِلائِیا۔

آم شہِرِییاں واںگ اُہناں نیں جیلہ وِچ پْرویش کِیتا۔

اُس سمیں کَیدِییاں لئی سویر دا کھاݨا لِجائِیا جا رِہا سی۔ اِس کمّ لئی سائیِکل ریہڑِییاں دی ورتۄں ہۄ رہی سی۔

سَیشن ججّ دے آکھݨ ’تے جیلہ سُپرڈَیںٹ نیں اِک ریہڑی رُکوا لئی۔

ریہڑی وِچ مݨ-مݨ دی سمرتھّا والے دۄ دُدھّ والے ڈھۄل سن۔ ڈھۄلاں وِچ دال سی۔ نال دۄ-دۄ لۄہے دِییاں بالٹِییاں سن۔ بالٹِییاں وِچ کڑچھے سن۔ اہاتے وِچ جا کے دال نُۄں پہِلاں بالٹِییاں وِچ پلٹِیا جاݨا سی٬ پھیر کڑچھِیاں راہِیں کَیدِییاں نُۄں ورتائِیا جاݨا سی۔ ڈھۄلاں دے نال اِک دُۄجے اُپر رکھّے ٹۄکرے سن۔ نال چھِکُّۄ سن۔

پہِلاں جدۄں اُہ دَۄرے ’تے آئُںدا سی تاں کَیدِییاں نُۄں ورتائے جاںدے کھاݨے دی پڑتال وکھّرے ڈھںگّ نال کرائی جاںدی سی۔ جیلہ دے وڈّے وِہڑے وِچ اِک میذ سجائِیا جاںدا سی۔ میذ اُپر دۄ وڈّے سٹِیل دے ڈبّے رکھّے جاںدے سن۔ اِک وِچ دال٬ دُۄجے وِچ سبذی ہُںدّی سی۔ نال ساف-سُتھرے پۄݨے وِچ لپیٹِییاں رۄٹِییاں پئیِیاں ہُںدِّییاں سن۔ کۄل تکّڑی ہُںدّی سی۔ تکّڑی دے اِک پلّڑے وِچ وٹّے ہُںدّے سن۔ اِہ دَۄرے ’تے آئے افسر لئی اِشارا ہُںدّا سی۔ جے شکّ ہۄوے تاں اُہ رۄٹی دا وذن کر سکدا سی۔ کَیدی نُۄں چار رۄٹِییاں مِلدِییاں ہن۔ ہر رۄٹی دا بھار سَۄ گرام ہُںدّا ہَے۔

پِچھلے دَۄرے سمیں سُپرڈَیںٹ نیں آپݨے ہتھِّیں کَۄلِییاں وِچ دال سبذی پائی سی۔ رۄٹی دی اِک بُرکی خُد کھادھی سی۔ دُۄجی سَیشن ججّ نُۄں پیش کِیتی سی۔

دال سبذی دا رںگّ٬ اُپر تردا گھِئۄ اتے مسالِیاں دی مہِک سُیاد دِیسُۄہ دیݨ لئی کافی سی۔ رۄٹی ساف-سُتھری اتے پُۄری ترہاں سِکی ہۄئی سی۔ وذن وی پُۄراسی۔

ہِردیپال بِناں سواد چکھِّیاں نمُۄنا پاس کرنا چاہُںدّا سی٬ پر لۄکاں وِچ اِک مِتھّ پْرچلِت ہَے کِہ ’مَۄکا مِلدے ہی جیلہ دی رۄٹی کھا لَیݨی چاہِیدی ہَے۔‘ کہِںدے ہن٬ اِس ترہاں کرن نال کِسمت وِچ لِکھِییاں جیلہ دِییاں رۄٹِییاں دی گِݨتی گھٹ جاںدی ہَے۔

رݨجۄدھ سِںگھّ نیں اُس نُۄں دُۄسری بُرکی تۄڑدے نُۄں رۄک کے آکھِیا سی٬ “اِس نُۄں چھڈّۄ۔ تُہاڈے کھاݨے دا پْربںدھّ وکھّرے تَۄر ’تے کِیتا گِیا ہَے۔”

ہُݨ ستھِتی ہۄر سی۔ اُس دے من وِچ خت وِچ درج دال رۄٹی دا دْرِش گھُمّ رِہا سی۔

اُس دے ساہمݨے پئیِیاں رۄٹِییاں اِک پُراݨے مَیلے اتے دال دے چھِٹِّیاں نال ڈبّ-کھڑبّے ہۄئے کپّڑے نال ڈھکِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ کپّڑے اُپر بَیٹھِییاں سَیںکڑے مکھِّییاں ہملے لئی تِیار سن۔

سچّ تۄں پردا چُکّݨ لئی ہِردیپال نیں رۄٹِییاں اُپر پِیا کپّڑا ہٹا دِتّا۔ رۄٹِییاں نُۄں ہتھّاں وِچ چُکّ کے اُلٹِیا پلٹِیا۔ کۄئی رۄٹی کچّی سی٬ کۄئی جلی ہۄئی۔ کِسے دا بھار ادھّا سی٬ کِسے دا پَۄݨا۔ کئی رۄٹِییاں دے کںڈھّے سخت سن جِویں باسِییاں ہۄݨ۔

“ذرا دال دے درشن کرائۄ۔”

جھِجکدے کَیدی نیں ڈھۄل دا ڈھکّݨ کھۄلہ دِتّا۔ وِچۄں پِیلا پاݨی نِکلِیا۔

“دال کڈھّۄ۔”

کَیدی نیں ڈھۄل دے تھلّے تک دال دی بھال کِیتی۔ مساں ادھّا کڑچھا دال دا بھرِیا۔

“دُۄجے ڈھۄل وِچ کی ہَے؟”

“اُہ وی دال ہَے۔”

“سبذی نہِیں بݨائی؟”

“نہِیں جناب٬ بسّ دال ہی بݨدی ہَے۔”

“ٹھِیک ہَے۔” آکھ کے سَیشن ججّ نیں کَیدی نُۄں ریہڑی اگّے لِجاݨ دا ہُکم دِتّا۔

“اِس دال وِچ دال دے داݨے تاں لّبھے ہی نہِیں۔ سارا سال دال ہی بݨائی جاںدی ہَے؟ ہری سبذی کدے نہِیں بݨدی؟ جیلہ مَینُۄئل ہر رۄذ ہری سبذی پکائُݨ دا ہُکم دِںدّا ہَے۔”

“مُڈھّ تۄں اِہۄ رُٹِین چلِیا آ رِہا ہَے۔”

“جیلہ فارم وِچ پَیدا ہُںدّی سبذی کِتھے جاںدی ہَے؟”

“مَیں سچّ بۄلݨ دا بچن دِتّا ہَے۔ اِس لئی جھُۄٹھ نہِیں بۄلاںگا۔ ادھّی سبذی مُلاذماں دے گھر جاںدی ہَے٬ باکی سبذی مںڈّی۔ آمدن وںڈّی جاںدی ہَے۔”

“بہُت خُۄب۔” کھِجھے ہِردیپال نیں سُچجّے پْربںدھّ لئی سُپرڈَیںٹ نُۄں داد دِتّی۔

پِںڈّ دی پہِچاݨ گۄہارِیاں تۄں ہۄ جاںدی ہَے۔ رسۄئی وِچ کی پکّ رِہا ہۄئیگا؟ اِس دا اںدّاذا ہِردیپال نُۄں لگّ چُکّا سی۔ پھیر وی ہِردیپال سبھ کُجھ اکھِّیں دیکھݨا چاہُںدّا سی۔

“پہِلاں لںگّر ولّ چلِّیئے؟”

ہۄئے کُشگن ’تے رݨجۄدھ سِںگھّ نمۄشی مہِسُۄس کر رِہا سی۔ اگّۄں کی ہۄݨ والا ہَے٬ اُس نُۄں پتا سی۔ اُہ کِسے ناں کِسے بہانے جیلہ وِچۄں بھجّݨا چاہُںدّا سی۔ پر ہال دی گھڑی سمبھّو نہِیں سی۔

سُست کدمِیں اُہ ہِردیپال نُۄں لںگّر ولّ لِجاݨ لگّا۔

ٹِین دِییاں چادراں ہیٹھ بݨے اِک وڈّے سارے براںڈے اُپر ’رسۄئی گھر‘ بۄرڈ لٹک رِہا سی۔ دھُۄئیں کارن بۄرڈ دا رںگّ پِیلا پَے چُکّا سی۔ سَیشن ججّ نیں مُشکل نال کالخ ہیٹھ چھُپے اکھّر اُٹھائے۔

براںڈے دے چارے پاسے چار پھٹّ اُچِّییاں جالِیدار کںدھّاں سن۔ وِچکار کںدھّۄلی کر کے براںڈے نُۄں دۄ ہِسِّیاں وِچ وںڈِّیا گِیا سی۔ کھبّے پاسے وِچ سِیمِںٹّ دا ٹُٹّا-پھٹّا فرش لگّا سی۔ فرش اُپر چار ٹبّ پئے سن۔ ہر ٹبّ وِچ مݨ دے لگبھگ گُنّہِیا ہۄئِیا آٹا سی۔ پںجّویں وِچ آٹا گُنّہِیا جا رِہا سی۔ ٹبّ وِچ وڑے دۄ کَیدی  آٹے نُۄں پَیراں نال اِئۄں گُنّہ رہے سن جِویں گارے دی گھاݨی رلا رہے ہۄݨ۔ کَیدِییاں دِییاں تیڑاں وِچ مَیل نال بھرے کچھّے سن۔ گلاں وِچ پسِینے وِچ گچ کھدّر دِییا بنَیݨاں۔ چُلّہِیاں دی تپش اتے کڑی مِہنت کارن اُہناں دے متھّے تۄں لَے کے لکّ تک پسِینا وہِ رِہا سی۔ کئی وار پسِینے دے تُپکے آٹے وِچ وی جا رلدے سن۔ اِک بالٹی وِچ آٹے وِچ پائُݨ لئی پاݨی پِیا سی۔ پاݨی لںگّر دی نُکّر وِچ بݨی ڈِگّی تۄں لِیاںدا گِیا سی۔ ہِردیپال نیں ڈِگّی ولّ نذر دَۄڑائی۔ ڈِگّی دِییاں کںدھّاں مَیلے ہتھّ لگّ-لگّ کالِییاں ہۄئیِیاں پئیِیاں سن۔ جاپدا سی ڈِگّی دی کدے سفائی نہِیں ہۄئی۔ تھاں-تھاں ہری کائی اِس وِچار دی پُشٹی کر رہی سی۔ دۄ چِڑِییاں ڈِگّی دی مݨ ’تے بَیٹھِییاں پِیاس بُجھا رہِییاں سن۔ گلہِری ہُݨے-ہُݨے پںجّ اِشناناں کر کے گئی سی۔

چھیویں ٹبّ وِچ آٹا ڈھیری کِیتا جا رِہا سی۔

اگاںہ ودھ کے ہِردیپال نیں آٹے دی مُٹھّی بھری اتے ہتھیلی اُپر کھِںڈّا لئی۔ آٹے وِچ پھِردی سُسری اُس دے گُٹّ تھاݨِیں ہۄ کے کُۄہݨی ولّ ودھݨ لگّی۔ ہِردیپال نیں آٹا اُلٹِیا تاں میںگݨاں آپݨی پہِچاݨ کرائُݨ لگِّییاں۔ آٹے وِچۄں ہواڑ آ رہی سی۔ اِہ کِس چِیذ دی ہواڑ ہَے؟ اِہ گھۄکھݨ لئی اُہ آٹا آپݨے نکّ کۄل لَے گِیا۔ اُس نُۄں ہواڑ دے دۄ کارن سمجھ آئے۔ اِک کارن کݨک دا سڑی ہۄݨا سی۔ دُۄجا کِیٹناشک دوائیِیاں دی ورتۄں۔ آٹا پِیسݨ تۄں پہِلاں کݨک نُۄں ناں دھۄتا گِیا سی٬ ناں ساف کِیتا گِیا سی۔

کھبّے پاسے دا جائِذا لَیݨ بائد ہِردیپال سجّے پاسے نُۄں ہۄئِیا۔

دۄ چُلّہِیاں اُپر کُئِںٹل-کُئِںٹل دے دیگچِیاں وِچ دال رِجھّ رہی سی۔ کالخ اتے کںڈھِّیاں اُپر دی ڈُلّہ رہی دال کارن اِہ اںدّاذا نہِیں سی لگّ رِہا کِہ اُہ پِتّل دے ہن جاں لۄہے دے۔ جاپدا سی جدۄں دے اِہ بݨے سن٬ چُلّہے اُپر ہی پئے سن۔ اگلے دۄ چُلّہِیاں اُپر دۄ وڈِّییاں-وڈِّییاں توِییاں سن۔ اُہناں اُپر رۄٹِییاں سیکِییاں جا رہِییاں سن۔ توِییاں اُپر رۄٹِییاں سُٹّݨ والے چار سن۔ اُہناں نُۄں تھلّݨ والا اِک۔ تھلّݨ والے دے رۄٹِییاں کابُۄ نہِیں سن آ رہِییاں۔ باکِییاں دے کدم نال کدم مِلائُݨ دی کاہل کارن کدے کچّی رۄٹی چُکّ کے ٹبّ وِچ سُٹّ دِںدّا سی٬ کدے دھِیان دُۄجے پاسے ہۄݨ کارن رۄٹی مچّ جاںدی سی۔ رۄٹی کچّی رہِںدّی ہَے جاں سڑدی ہَے٬ جاپدا سی اِس دا کَیدی نُۄں فِکر نہِیں سی۔ اُس نُۄں اِکۄ چِںتّا سی کِہ ٹبّ جلدی تۄں جلدی رۄٹِییاں نال بھر جاوے۔

ہِردیپال نیں لاںگرِییاں دِییاں شکلاں سُۄرتاں دا جائِذا لِیا۔ سچّمُچّ اُہ اُہۄ جِہِییاں سن جِہۄ جِہِییاں خت وِچ درج سن۔

لںگّر دے نال ہی اناج بھںڈّار سی۔ لگّدے ہتھّ ہِردیپال نیں اُس وِچ وی جھات مارنی ٹھِیک سمجھی۔

بھںڈّار دا جِںدّا کھُلّہدے ہی بِیسِییاں چُۄہِیاں نیں اُہناں دا سواگت کِیتا۔ کۄئی چُۄہا بۄری کُترن وِچ مست سی٬ کۄئی ڈلّہی کݨک دا آنںدّ مانݨ وِچ۔

بھںڈّار وِچ پئی دال دی ستھِتی اُہۄ سی٬ جۄ خت وِچ درج سی۔

“ذرا دالاں وِچ پائے جاݨ والے گرم مسالے تاں دِکھائۄ۔”

ہِردیپال نُۄں خت پڑھن بائد پتا لگ چُکّا سی۔ مسالِیاں دے ناں ’تے نمک٬ ہلدی اتے مِرچ دا پْریۄگ ہُںدّا سی۔ دھنِیئے٬ ذِیرے٬ سُںڈّ دا ناں-نِشان نہِیں سی لبھّݨا۔

“جناب اُہ اجّ ہی ختم ہۄئے ہن۔” گُدام دے مُنشی نیں گھڑِیا-گھڑائِیا اُتّر سُݨائِیا۔

“گُڑ اتے بھُجّے چھۄلے کِتھے ہن؟”

“اِہ مَیں گُدام وِچ کدے نہِیں دیکھے۔” مُنشی اِک سال تۄں اِتھے ڈِئۄُٹی دے رِہا سی۔ تِنّ سال تۄں سذا کٹّ رِہا سی۔ کَیدِییاں نُۄں گُڑ اتے چھۄلے دِتّے جاںدے ہن٬ اِہ اُہ پہِلی وار سُݨ رِہا سی۔

“کی کہِںدّا ہَے اِہ؟” ہَیران ہۄئے ہِردیپال نیں سُپرڈَیںٹ کۄلۄں پُچھِّیا۔

“ٹھِیک کہِںدّا ہَے۔ چھۄلے بداماں دے بھاء ہۄ گئے ہن۔ اِہ کدۄں جیلہ آئُݨے بںدّ ہۄئے ہن٬ مَینُۄں نہِیں پتا۔ مَینُۄں اینا پتا ہَے کِہ میری نَۄکری دَۄران اِہ اِک وار وی گُدام ’چ نہِیں آئے۔”

“گُڑ اتے چھۄلے کَیدِییاں نُۄں تاکت دِںدّے ہن اتے ویلے-کُویلے لگّی بھُکھّ وی مِٹائُںدے ہن۔ کۄئی بدلواں پْربںدھّ کِیتا گِیا ہۄݨا ہَے؟”

“میرے دھِیان وِچ نہِیں۔”

“ٹھِیک ہَے۔” آکھدا ہِردیپال مُڑ لںگّر ولّ آ گِیا۔

“تُۄں کِنّے چِر تۄں ایتھے ہَیں؟” اُس نیں آٹا گُنّہ رہے اِک نَۄجوان کَیدی کۄلۄں پُچھِّیا۔

“جی٬ اِک سال تۄں۔”

“کِنّے وجے ڈِئۄُٹی ’تے آئُںدا ہَیں؟”

’جی٬ سویرے چار وجے آئُںدا ہاں۔ رات نُۄں گِیاراں وجے جاںدا ہاں۔ سارا دِن لںگّر چلّدا جۄ رہِںدّا ہَے۔”

“تُۄں کِنّا پڑھِیا ہَیں؟”

“جی٬ بی.اے. پاس ہاں۔”

“اِس تۄں کۄئی ہۄر کمّ کِئۄں نہِیں لَیںدے؟ اِک گْرَیجُۄئیٹ نُۄں بھٹھّ جھۄکݨ ’تے کِئۄں لائِیا ہۄئِیا ہَے؟”

ہِردیپال نُۄں پہِلی وار کھِجھ چڑھی سی۔ آپݨی کھِجھّ نُۄں چھُپائُݨ وِچ اسفل رہِݨ کارن اُہ کھِجھّ کے بۄلِیا۔

ہِردے نُۄں خت وِچ درج اُس مُںڈّے دی وِتھِیا یاد آئی جِس نیں اٹھّ مہِینے بھٹھّ جھۄکݨ بائد آپݨی ڈِئۄُٹی بدلݨ دی بینتی کِیتی سی۔ بینتی نُۄں گُستاخی سمجھ کے اُس نُۄں ہتھّکڑی پہِنا دِتّی گئی۔ اُہ مُںڈّا اَیم.اے. پاس سی اتے  اُس نُۄں اِنی سخت مِہنت دی آدت نہِیں سی۔

“ہُݨے بدل دِںدّے ہاں۔” رݨجۄدھ سِںگھّ کۄل کۄئی ڈھُکّواں اُتّر نہِیں سی۔ کھہِڑا چھُڈائُݨ لئی اُس نیں ہتھِیار سُٹّݨے ٹھِیک سمجھے۔

“سڑِیا-بلِیا اناج کِئۄں خرِیددے ہۄ؟ فارم وِچ پَیدا ہُںدّا اناج کِتھے جاںدا ہَے؟”

“مںتّرِییاں اتے وڈّے افسراں دے گھر۔” کھِجھِیا رݨجۄدھ سِںگھّ سچّ اُگلݨ لگّا۔

“ہۄر کُجھ نہِیں دے سکدے٬ گھٹّۄ-گھٹّ اناج تاں ساف-سُتھرا دِئۄ۔” لںگّر دے پْربںدھّ تۄں نِراش ہۄئے سَیشن ججّ نیں آپݨی نراذگی پْرگٹائی۔

“میرے ہتھّ بجھّے ہۄئے ہن۔ مَیں اُہۄ ورت سکدا ہاں جۄ مَینُۄں مِلدا ہَے۔”

لںگّرۄں باہر نِکلدا رݨجۄدھ سِںگھّ آپݨی سفائی دیݨ لگّا۔

 

 

49

“ہُݨ کۄئی ہۄر بَیرک دِکھائۄ۔”

“دسّۄ کِہڑی بَیرک چلّݨا ہَے؟‘

“چھڑِیاں دی بَیرک چلّدے ہاں۔ نالے مۄدن دا بِیان لِکھ لواںگے۔”

“جِویں تُہاڈی مرذی۔”

لںگّر تۄں چھڑِیاں دی بَیرک ادھّا کِلۄمِیٹر دُۄر سی۔ جیلہ سُپرڈَیںٹ چاہُںدّا سی جِیپ وِچ چلِّیا جاوے۔ ہِردیپال پَیدل جاݨا چاہُںدّا سی۔ جِیپ ’چ چڑھن نال اُہناں دے دَۄرے ’تے نِکلݨ دا رَۄلا پَے سکدا سی۔ پَیدل جاںدِیاں رستے وِچ بہُت کُجھ سِکھّݨ اتے سمجھݨ نُۄں مِلݨا سی۔

رݨجۄدھ سِںگھّ نُۄں گھبراہٹ ہۄݨ لگّی۔ اَیتوار ہۄݨ کارن اجّ چھُٹّی سی۔ دِن دا سماں سی۔ وِہڑِیاں وِچ بَیٹھے کَیدی مستی کر رہے ہۄݨگے۔ اُس دا من کرن لگّا٬ آپݨا وائدا تۄڑ کے اُہ دَۄرے ’تے نِکلݨ والا گھںٹّا وجا دیوے۔ وارڈراں تے مُنشِییاں نُۄں چَۄکنّے کر دیوے۔ بَیرکاں وِچ ’سفائی‘ کروا دیوے۔ جھٹّ جیلہ سُپرڈَیںٹ دی سۄچ نیں پلٹا کھادھا۔ “اِس وِچ ڈرن والی کِہڑی گلّ ہَے؟ سُۄبے دی ہر جیلہ وِچ اِہۄ جِہا ماہَۄل ہَے۔ کِسے کۄتاہی لئی مَیں نِجّی ذِمّیوار نہِیں ہاں۔ جے اِک سَیشن ججّ سچّ جاݨنا چاہُںدّا ہَے تاں اُہ کھُلّہ کے اُس دے ساہمݨے آئُݨا چاہِیدا ہَے۔ اِس وِچ سبھ دا بھلا ہَے۔”

رݨجۄدھ سِںگھّ دی باراں سال دی نَۄکری ہۄ گئی سی۔ گہِرائی نال اُس نیں کدے وی جیلہ جِیون دا ادھِئَن نہِیں سی کِیتا۔ اُہ جدۄں دَۄرے ’تے نِکلدا سی٬ گھںٹِّییاں کھڑکوا کے نِکلدا سی۔ اُہ جۄ دیکھدا سی اُہ ہیٹھلے مُلاذماں ولّۄں پہِلاں لِپِیا-پۄچِیا ہُںدّا سی۔ اُس نیں ہالے لمبّا سماں نَۄکری کرنی سی۔ اُس نُۄں وی سچّ دا گِیان ہۄݨا چاہِیدا سی۔

اینا سۄچݨ بائد جیلہ سُپرڈَیںٹ سَیشن ججّ دا تندیہی نال ساتھ دیݨ لگّا۔

اہاتے دے مُکھّ گیٹ کۄل پجّ کے سَیشن ججّ نیں ہدائِت کِیتی٬ “ہالے گیٹ ناں کھُلہوائِیا جاوے۔ کُجھ دیر گیٹ پِچھّے چھُپ کے اںدّر ہۄ رہِییاں گتِیوِدھِییاں نُۄں اِن-بِنّ دیکھِیا جاوے۔”

جیلہ سُپرڈَیںٹ جھٹّ اِس تجوِیذ نال سہِمت ہۄ گِیا۔ لںگّر کھادھا جا چُکّا سی۔ دُپہِر دی بںدّی وِچ کُجھ سماں باکی سی۔ اِہ سماں کَیدِییاں دے کھرمستِییاں کرن دا سی۔ اُہ اُہۄ کر رہے سن۔

وِہڑے وِچ رَۄݨکاں لگِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ ٹۄلِییاں وِچ وٹّے کَیدی آپݨے-آپݨے کمّ وِچ رُجھّے ہۄئے سن۔

نِںدّے نمبّردار دی ٹۄلی تاش کُٹّ رہی سی۔ نالے جُۄیا کھیڈ رہی سی۔ پِڑ وِچ پِیا نۄٹاں دا ڈھیر دُۄرۄں دِکھائی دے رِہا سی۔ کُجھ نۄٹ کھِڈارِییاں نیں پَیراں اتے گۄڈِیاں ہیٹھ نپّے ہۄئے سن۔ اُہناں اُپر جھُکے اُہناں دے ہمائِتِییاں وِچ چپّ چھائی ہۄئی سی۔ سبھ دا دھِیان چلّی جاݨ والی اگلی چال اُپر سی۔

“جیلہ مَینُۄئل انُسار جیلہ اںدّر نکدی نہِیں آ سکدی۔ جاپدا ہَے اِتھے کۄئی کمی نہِیں ہَے۔ نکدی اںدّر کِس ترہاں آ گئی؟”

سَیشن ججّ نیں بھاوپُۄرت پہِلا پْرشن پّچھِیا۔

“سرکار دے کئی نِئم بڑے بیتُکے ہن۔ اُہناں وِچۄں اِک اِہ ہَے۔ اںدّر نکدی آوے جاں کُۄپن٬ اِس نال کی فرک پَیںدا ہَے؟”

سَیشن ججّ نِرئُتّر ہۄ گِیا۔

دُۄجی ٹۄلی دا مُکھی سادھُۄ پںجّا اِںچارج سی۔ وڈّی پتِیتی وِچ بھُکّی اُبال کے اُس نیں وِچکار رکھّی ہۄئی سی۔ بارا سِںگھّ کھبّے کنّ ’تے ہتھّ رکھّ کے اُچّی ہیک وِچ مِرذا گا رِہا سی۔ باکی مَیمبر نالے مِرذے دا انںدّ لَے رہے سن٬ نالے بھُکّی دا۔

 

اگلے دْرِش نیں سَیشن ججّ نُۄں جھںجّۄڑنا شُرُۄ کر دِتّا۔

اِک ہٹّا-کٹّا کَیدی اِک ماڑچُۄ جِہے مُںڈّے نُۄں جپھّی پائی کھڑا سی۔ مُںڈّا کُڑِکّی وِچ پھسی چُۄہی واںگ تڑپھ رِہا سی۔ مُشٹںڈّا ہۄر چامبل رِہا سی۔ اُہ مُںڈّے نال اشلِیل ہرکتاں کر رِہا سی۔

ہِردیپال ہَیران ہۄݨ لگّا۔ اِس ہرکت نُۄں کۄئی وی کَیدی گمبھِّیرتا نال نہِیں سی لَے رِہا۔ وارڈر نیں اِک وار اُپر تکِّیا اتے پھیر نِیوِیں پا لئی۔

“اِہ کی ہۄ رِہا ہَے؟ اِک چھۄکرے نُۄں پیشیور مُجرماں وِچ کِئۄں بںدّ کِیتا ہۄئِیا ہَے؟” کَیدِییاں دا ورگِیکرن کِئۄں نہِیں کردے؟”

ہِردیپال نُۄں جیلہ پْرشاسن دی اِس لاپْرواہی ’تے غُسّا آ رِہا سی۔

“اِس وِچ ساڈا کۄئی کسُۄر نہِیں۔ سمرتھّا نالۄں دُگّݨے کَیدی اِتھے تاڑے ہۄئے ہن۔ وادھُۄ کَیدی اِہناں بَیرکاں وِچ ہی تُنّے جاݨے ہن۔ مُںڈّے کَیدِییاں دی گِݨتی تھۄڑھی ہَے۔ اُہناں نُۄں کِسے بَیرک وِچ تاں رکھّݨا ہی ہَے۔ چِڑِییاں نُۄں باذ ہر بَیرک وِچ جھپٹݨگے۔”

“اِہ مسلا آسانی نال ہلّ ہۄ سکدا ہَے۔ مُںڈِّیاں اتے بذُرگاں نُۄں اِک بَیرک وِچ بںدّ کر دیوۄ۔ نالے اِک دُۄجے دے کمّ آئُݨگے٬ نالے یۄن شۄشن تۄں بچݨگے۔”

“تُسِیں ٹھِیک کہِںدّے ہۄ۔ اِہ سُجھاء ہُݨے لاگُۄ کر دِںدّا ہاں۔”

ہِردیپال دے اِس سُجھاء ’تے رݨجۄدھ سِںگھّ ہَیران ہۄݨ لگّا۔ سَیشن ججّ راتۄ-رات سِیاݨا ہۄ گِیا جاپدا سی۔

شیر بکّری نُۄں جباڑے وِچ پھسا کے گُفا ولّ لِجاݨ دا یتن کرن لگّا۔ دۄ ذِمّیوار افسر آپݨے نِجّی فائِدے لئی بکّری دی بۄٹی-بۄٹی ہُںدّی نہِیں سن دیکھ سکدے۔

مُںڈّے دے بَیرک وِچ دھُۄہے جاݨ تۄں پہِلاں سُپرڈَیںٹ نیں آپݨے دَۄرے ’تے آئُݨ دی سُۄچنا دِتّی۔ پھیر سںتّری نُۄں مُکھّ درواذا کھۄلہݨ دا ہُکم سُݨائِیا۔

کَیدِییاں نُۄں اچِںتّے باذ آ گئے سن۔ ہپھڑا-دپھڑی وِچ ہتھّلا سمان تھائیں چھڈّ کے اُہ بَیرک ولّ دَۄڑ پئے۔

پِچھّے رہِ گِیا بھُکّی والا پتِیلا٬ جردا٬ افِیم دِییاں چھۄٹِییاں پۄٹلِییاں٬ کرد٬ تاش اتے نِمّ ہیٹھ پِیا املی۔

وارڈر نیں نِکّ-سُکّ اِکٹھّا کِیتا اتے میذ اُپر سجا دِتّا۔ سَیشن ججّ دے ہُکم ’تے بَیرک دی تلاشی ہۄئی۔ مِںٹّاں وِچ ڈھیر سارا نشا-پتا باہر آ گِیا۔

“اِنی ماترا وِچ ورجِت سامان جیلہ وِچ کِس ترہاں آ جاںدا ہَے؟”

ہِردیپال نیں دُۄجا بھاوپُۄرت پْرشن پُچھِّیا۔

“کُجھ ناں پّچھۄ۔ سمگلراں دے ہتھّ بہُت لمّے ہن۔ اُہ مُکھّ مںتّری تک پہُںچّ رکھّدے ہن۔ جِہڑا افسر اِس بُرائی نُۄں رۄکݨ دا یتن کرے اُس دے گل نُۄں ہتھّ پا لَیںدے ہن۔ بِلّی نُۄں دیکھ کے جِس ترہاں کبُۄتر اکھّاں بںدّ کر لَیںدا ہَے٬ اُسے ترہاں سانُۄں کرنا پَیںدا ہَے۔”

رۄݨ-ہاکا ہۄئِیا رݨجۄدھ سِںگھّ سپشّٹِیکرن دِںدّا شرم مہِسُۄس کرن لگّا۔

“پھیر غرِیب بسںتّ نُۄں جھُۄٹھے مُکدّمے وِچ کِئۄں اڑںگِّیا ہَے؟ مَیں آپݨی پہِلِیپڑتال مُکمّل کر لئی ہَے۔ اُس دا پِٹّݨا وی سچّا ہَے اتے اُہ بیکسُۄر وی ہَے۔”

“مَیں پہِلاں ہی غلتی منّ چُکّا ہاں۔ میرے سٹاف والِیاں نیں اناڑِیپُݨا کِیتا ہَے۔ مَیں اُس دی رِہائی دی سِفارش کر دِتّی ہَے۔ کسُۄروار مُلاذماں نُۄں سذا دِتّی جاویگی۔”

“بسںتّ نُۄں بُلائۄ۔ مَیں اُس نُۄں آپݨی پڑتال دا نتِیجا دسّ دیواں۔ اِہ وی دسّ دیواں کِہ مَیں اُس اُپر درج ہۄئے مُکدّمے نُۄں خارج کرن دی سِفارش کر رِہاہاں۔”

“کِدھرے ساڈے مُںڈّے تاں نہِیں کھِچّے جاݨگے؟”

“نہِیں۔ اُس دا ہلّ مَیں سۄچ رکھِّیا ہَے۔ مَیں جاںچ پڑتال لئی تِنّ مَیمبری کمیٹی بݨاواںگا۔ اِک مَیمبر میرا مَیجِسٹْریٹ ہۄئیگا۔ اِک مَیمبر ڈی.سی. ساہِب کۄلۄں نامذد کرواواںگے۔ تِیجے مَیمبر تُسِیں ہۄوۄگے۔ تُسِیں ہفتے دے اںدّر-اںدّر پڑتال مُکمّل کرنا۔ سِٹّا اِہ کڈھّݨا کِہ پیشی بھُگتݨ گِیا اِک ہوالاتی باہرۄں افِیم لَے آئِیا۔ اُہ بسںتّ نال کھار کھاںدا سی۔ بسںتّ دی اگائۄُں رِہائی رۄکݨ لئی اُہ افِیم اُس نیں بسںتّ دے سامان وِچ لُکا دِتّی۔ پھیر آپ ہی جیلہ سٹاف کۄل مُخبری کر دِتّی۔ تُسِیں بسںتّ نُۄں بیکسُۄر ٹھہِرا دیݨا۔ کِسے پیشیور مُجرم نُۄں بلی دا بکّرا بݨا دیݨا۔ مَیں تُہاڈی رِپۄرٹ نال سہِمت ہۄ جاواںگا۔ پُلِس کپتان نُۄں مُکدّما کھارج کرن دی سِفارش کر دیواںگا۔ سبھ دے ہڈّ چھُٹّ جاݨگے۔”

ہُݨ تک رݨجۄدھ سِںگھّ نُۄں لگّ رِہا سی جِویں ہِردیپال اُس نال سختی نال پیش آ رِہا سی۔ پہِلی وار اُہ اُس نُۄں آپݨا-آپݨا لگّا۔

“اُہ جھۄٹے جِہے نُۄں مُںڈّے نال بدپھَیلی کرن دا یتن کرن بدلے سخت سذا دے کے کِیتی کاروائی دی رِپۄرٹ مَینُۄں بھیج۔”

“ہُݨ اُس سُۄر نُۄں تنہائی کۄٹھڑی وِچ بںدّ کردا ہاں۔ آپے ہفتے وِچ سِرۄں کام اُتّر جُۄ۔ مُڑ ساری اُمر ذنانی ولّ جھاکݨ جۄگا نہِیں رہِݨا٬ مُںڈِّیاں دی گلّ چھڈّۄ۔”

“ہُݨ مۄدن نُۄں بُلائۄ۔ اُس دا بِیان وی کلم-بںدّ کر لئیِئے۔”

مۄدن نیں اُہۄ رٹی-رٹائی مُہارنی پڑھ دِتّی۔

چھڑِیاں دی بَیرک تۄں باہر نِکلدا رݨجۄدھ سِںگھّ ہلکا پھُلّ مہِسُۄس کرن لگّا۔

دُپہِر ڈھلݨ والی سی۔ ہالے تک اُہناں اںدّر پاݨی دی گھُٹّ تک نہِیں سی گئی۔

اِس وِچ کسُۄر دۄہاں دا سی۔

ہِردیپال نُۄں آپݨا کمّ نِبیڑن دی کاہل سی۔ آپݨے مِشن وِچ اُہ کافی ہدّ تک کامیاب ہۄ چُکّا سی۔ ہُݨ تھۄڑھا جِہا سُستائُݨ وِچ کۄئی ہرج نہِیں سی۔ ٹھںڈّا-تتّا لِیا جا سکدا سی۔

پہِلاں رݨجۄدھ سِںگھّ تناء وِچ سی۔ اُس دے من وِچ دھُڑکُۄ سی۔ جیلہ پْرشاسن اُپر گمبھِّیر دۄش لگّے ہن۔ سَیشن ججّ گُپت پڑتال کر رِہا ہَے۔ کھُرچݨ ’تے وی کُجھ دسّ نہِیں سی رِہا۔ اُس نُۄں آئُݨ والی مُسِیبت دی چِںتّا کھا رہی سی۔

ہُݨ اُس نُۄں یکِین ہۄ گِیا سی کِہ سَیشن ججّ سچّمُچّ آپݨی جاݨکاری وِچ وادھا کر رِہا سی۔ منۄں اُہ جیلہ پْرشاسن پکھّی ہی سی۔

فِکراں تۄں سُرخرُۄ ہۄݨ بائد رݨجۄدھ سِںگھّ نُۄں مہِمان-نِواذی دے آپݨے فرذ دی یاد آئی۔

“چلّۄ٬ کۄٹھی چلّدے ہاں۔ بِیئر-شِیئر پِیںدے ہاں۔ چیئرمَین تُہانُۄں یاد کردا رہِںدّا ہَے۔ اُس نال گپّ-شپّ کردے ہاں۔”

اجّ-کلّہ کۄٹھی وِچ چیئرمَین اتے چٹھّا بںدّ سن۔

چیئرمَین نیں آپݨے کارج-کال دَۄران ٹھیکیدار نال مِل کے ہذاراں کِیمتی  درخّت کٹوا دِتّے سن تے کرۄڑاں رُپِیا ڈکار لِیا سی۔ نوِیں سرکار نیں چَۄکسی وِبھاگ راہِیں سارے سبُۄت اِکٹھّے کر لئے سن۔ اِہناں دۄشاں تہِت اُس اُپر مُکدّما چلّ رِہا سی۔

کۄٹھی وِچلے مُلذم تیذی نال بدلدے رہِںدّے سن۔ کۄٹھی دا سبھِیاچار اُہۄ پُراݨا سی۔

پِچھلے دَۄرے سمیں سَیشن جج نیں اِس کۄٹھی وِچ کھاݨا کھادھا سی۔ شام تک مہِفل جمّی سی۔ مہِمان-نِواذی دا اُس نیں خُۄب انںدّ ماݨِیا سی۔

جیلہ سُپرڈَیںٹ اِک وار پھِر اُسے کۄٹھی نُۄں رںگّ-بھاگ لائُݨا چاہُںدّا سی۔

سُپرڈَیںٹ اِتِہاس کۄلۄں سبک سِکھّے جاں ناں٬ سَیشن ججّ سبک سِکھّ چُکّا سی۔

اُس نُۄں آپݨی پہِلی غلتی دا اہِساس ہۄ چُکّا سی۔ اُہ آپݨے من نال فَیسلا کر چُکّا سی کِہ اگّۄں تۄں جیلہ دَۄرے منۄرںجّن دی تھاں فرذاں دی پُۄرتی لئی ہۄݨگے۔

“نہِیں٬ اِک کپّ چاہ اتے کُجھ نمکِین بِسکُٹ کافی ہن۔”

“ہُݨ ذنانا وارڈ ولّ چلّ۔”

تاذا دم ہۄئِیا ہِردیپال نویں پڑاء ’تے پُجّݨ لئی کاہلا پَیݨ لگّا۔

“اُتھے کی ہَے؟ ہیما بِیمار ہَے۔”

تۄرے-پھیرے اتے تناء کارن رݨجۄدھ سِںگھّ تھکِّیا پِیا سی۔ اُہ ہۄر کھِچّۄتاݨ تۄں بچݨا چاہُںدّا سی۔ ٹالݨ لئی اُس نیں بہانا گھڑِیا۔

“اُسے دی سِہت دا پتا کرنا ہَے۔”

بِناں کِسے اُتّر دی اُڈِیک کِیتے٬ سَیشن ججّ ذنانا وارڈ ولّ جاںدی سڑک ’تے جا کھلۄتا۔

“ہیما دی بِیماری دا پتا کرنا ہَے؟ متلب اِس نُۄں اُس دے بِیمار ہۄݨ دا پتا ہَے۔ پھیر اِہ وی پتا ہۄئیگا کِہ اُہ کِئۄں بِیمار ہَے؟”

سۄچدا رݨجۄدھ سِںگھّ پھیر بیچَین ہۄݨ لگّا۔

“تھکّ گئے ہاں۔ ہُݨ گڈّی وِچ چلّاںگے۔ جِپسی مںگّوا۔”

ہِردیپال نُۄں پتا سی کِہ اِتھۄں ذنانا وارڈ کِلّۄمِیٹر دُۄر ہَے۔ تُر کے جاݨ ’تے گھںٹّا لگّݨا سی۔ ہُݨ اُہ گھںٹّا برباد کرن دے رَۄںء وِچ نہِیں سی۔

“سالا۔ میرے نال چلِتّر کھیڈ رِہا ہَے۔ سِدھّا آکھ ذنانا وارڈ چھاپا مارنا ہَے۔”

“اجّ کۄئی سِیاپا پَے کے رہیگا۔” کلپدا رݨجۄدھ سِںگھّ ڈرائیِور والی سِیٹ ’تے جا بَیٹھا۔

“سُݨِیا ہَے کدے اِتھے اِک وکِیل بںدّا ہُںدّا سی۔ کہِںدّے ہن اُس نیں بہُت کَیدِییاں نُۄں رِہاء کروائِیا سی۔ اجّ-کلّہ اُہ کِتھّے ہَے؟”

خت پڑھن بائد سَیشن ججّ نیں اںدّاذا لائِیا سی کِہ اِہ کِسے کانُۄن دے ڈُۄںگھے جاݨکار دا لِکھِیا ہۄئِیا ہَے۔ نالے اُہ جیلہ اںدّر واپر رہِییاں گھٹناواں دا وی جاݨکار ہَے۔ اُس دا من آکھدا سی کِہ اِہ خت اُسے وکِیل دا لِکھِیا ہۄئِیا ہَے۔ وہِم دُۄر کرن لئی اُس نیں پُچھِّیا۔

“ہۄئی ناں اُہۄ گلّ۔ ہُݨ اِہ آکھیگا اُس نُۄں بُلائۄ۔ آ کے اُہ نواں پںگّا پائیگا۔ جیلہ ادھِکارِییاں دے کچّے چِٹھّے کھۄلہیگا۔”

سۄچدے رݨجۄدھ سِںگھّ دا دِل ذۄر-ذۄر دی دھڑکݨ لگّا۔

“اُہ پَیرۄل ’تے گِیا ہۄئِیا ہَے۔” مُسِیبت کھڑی کرن نالۄں رݨجۄدھ سِںگھّ نیں جھُۄٹھ بۄلݨا ٹھِیک سمجھِیا۔ سَیشن ججّ کِہڑا سچّ بۄل رِہا سی۔

ہاکم دے جیلہۄں باہر ہۄݨ دی گلّ سُݨ کے ہِردیپال نُۄں راہت مہِسُۄس ہۄئی۔

پڑتال بائد رِپۄرٹ اُس نیں آپݨے مِتّر دے ہکّ وِچ کرنی سی۔ اِںجھ کرن لئی اُس نُۄں جھُۄٹھ دا سہارا لَیݨا پَیݨا سی۔ اُہ ڈر رِہا سی کِہ ہاکم کِدھرے اُس نُۄں پکھّپاتی آکھ کے اُس دی شِکائِت ناں کر دیوے۔

ہاکم ولّۄں نِشچِںتّ ہۄ کے سَیشن ججّ ذنانا وارڈ دا نِرِیکھݨ کرن لگّا۔

نِئماں انُسار جدۄں کِسے مرد افسر نیں ذنانا وارڈ وِچ پْرویش کرنا ہُںدّا ہَے تاں دس مِںٹّ پہِلاں گھںٹّی کھڑکا کے اِس دی سُۄچنا کَیدݨاں دِتّی جاںدی ہَے۔ پر اِہ وڈّے افسر سن۔ کانُۄن دی اُلںگھّݨا کر کے٬ اچانک بَیرک اںدّر آ دھمکے سن۔ راݨی نُۄں اگّا ڈھکّݨ لئی کَۄݨ کہِ سکدا ہَے؟

ہُݨ تک اَۄرتاں آذادی نال گھُمّ رہِییاں سن۔ کِسے نیں اِکلّا پیٹِیکۄٹ پائِیا ہۄئِیا سی٬ کِسے نیں سلوار۔ کِسے دے کیس کھُلّہے سن۔ کِسے دا بلائۄُذ۔ کَیدݨاں نُۄں آپݨا آپ سمبھّالݨ دا مَۄکا ناں مِلِیا۔

سَیشن ججّ نیں کَیدݨاں دے سرِیراں نُۄں گہُ نال تکِّیا۔ کام-واشنا دی پُۄرتی لئی نہِیں۔ خت وِچ درج تتھّاں نُۄں پرکھݨ لئی۔ ساہمݨے نذر آئُںدے کڈھّویں سرِیر تاں اَۄرت اکھوائُݨ دے وی ہکّدار نہِیں سن۔

ہِردیپال نُۄں کچِیاݨ آئُݨ لگّی۔ پر اجّ اُہ آپݨے فَیسلے ’تے دْرِڑھ سی۔ اُس نیں آپݨی گھۄکھ پڑتال جاری رکھّی۔

اہاتے اںدّر گھُمّݨ والِییاں اَۄرتاں دی گِݨتی تھۄڑھی سی۔ بہُتِییاں بَیرک اںدّر پئیِیاں سن۔

سَیشن ججّ نیں بَیرک اںدّر جاݨا چاہِیا۔

رݨجۄدھ سِںگھّ نیں جھٹّ ورج دِتّا۔

“ساہِب جی٬ بہُتے آدرشوادی ناں بݨۄ۔ ادھِّییاں نالۄں ودھّ کَیدݨاں چھُۄت دِییاں بِیمارِییاں دِییاں شِکار نیں۔ وی.ڈی. کئیِیاں نُۄں ہَے۔ ہۄ سکدا ہَے اِک-دۄ نُۄں ایڈذ وی ہۄوے۔ کِسے بِیماری دا شِکار ہۄ گئے تاں کِس دی ماں نُۄں ماسی آکھاںگے۔ کئی نِیم پاغل ہن۔ کۄئی گالہ کڈھّ سکدی ہَے٬ کۄئی گل ’چ ہتھّ پا سکدی ہَے۔ آپݨی اِذّت بچائۄ۔ کئیِیاں نُۄں نِیںد دے ٹِیکے لا کے مساں سُلائِیا ہَے۔ جاگ پئیِیاں تاں ساری رات مُسِیبت کھڑی کری رکھّݨگِییاں۔ کُجھ دیکھݨا ہَے تاں کھِڑکی راہِیں دیکھ لئۄ۔ اِسے لئی کھِڑکِییاں وڈِّییاں رکھِّییاں ہن۔”

جیلہ سُپرڈَیںٹ دی چِتاونی سُݨ کے سَیشن ججّ ٹھٹھمبّر گِیا۔

جالی راہِیں اُہ اںدّرلے دْرِش دا جائِذا لَیݨ لگّا۔

ہِردیپال نُۄں لگّا٬ جیلہ دی تھاں اُہ نرکاں وِچ کھڑا سی۔ چارے پاسے بُۄ سی٬ رۄݨ-دھۄݨ سی۔ سِسکِییاں سن٬ بِیماری تے بھُکھّمری سی۔

“ادھِّییاں اَۄرتاں دے کپّڑے خُۄن نال لِبّڑے پئے ہن۔ مہاںواری دے دِناں وِچ کاٹن وغَیرا نہِیں دِںدّے؟”

“پْرشاسن نںگّ-ملںگّ ہَے۔ پَیسا ذہِر کھاݨ نُۄں نہِیں ہَے۔”

“ہۄر نہِیں تاں پھٹے-پُراݨے کپّڑِیاں دا پْربںدھّ کر دِیا کرۄ۔ کِسے کباڑِیئے کۄلۄں سَۄ رُپئے ’چ پںڈّ لِیراں دی مِل جاںدی ہَے۔”

“جیلہ سُپرڈَیںٹ نُۄں اِک رُپِیا وی آپݨی مرذی نال خرچݨ دا ادھِکار  نہِیں ہَے۔ سَۄ-سَۄ رُپئے والِییاں اجِہِییاں پںجّاہ چِیذاں دی لۄڑ پَیںدی ہَے۔ لِیراں دی پںڈّ کِتھۄں آوے؟”

“کِسے سماج-سیوی سںسّتھا نُۄں پْریر لوۄ۔”

“کَیدِییاں ولّ کۄئی مُۄںہ نہِیں کردا۔ اُہ اِہناں نُۄں سماج ’تے کلںکّ سمجھدے ہن۔ پھیر وی سُجھاء چںگّا ہَے۔ کۄشِش کراںگے۔”

“کَیدی ’تے کَیدی چڑھا رکھِّیا ہَے۔ گھٹّۄ-گھٹّ اَۄرتاں نُۄں تاں کھُلّہی تھاں وِچ رکھّۄ۔”

“دفتر چلّۄ۔ مَیں آپݨی فائیِل دِکھائُںدا ہاں۔ ہر مہِینے سرکار نُۄں لِکھِیدا ہَے۔ مِیٹِںگّاں وِچ سُجھاء دیئیِدا ہَے۔ جے نوِییاں جیلہاں نہِیں بݨا سکدے٬ اِہناں وِچ ہی نوِییاں بَیرکاں بݨا دِئۄ۔ سرکار اُہۄ رۄݨا رۄݨ لگّدی ہَے٬ بجٹ دی گھاٹ۔”

“اُںجھ کَیدِییاں دِییاں اِہناں سمسِّیاواں لئی سرکار دے نال-نال ادالتاں وی ذِمّیوار ہن۔”

رݨجۄدھ سِںگھّ ججّ دِییاں ٹِپّݨِییاں سُݨ-سُݨ اکّ چُکّا سی۔

مَۄکا مِلدے ہی اُس نیں مۄڑواں وار کِیتا۔

“وِیہ-وِیہ سال مُکدّمے لٹکدے رہِںدّے ہن۔ مُلذم جیلہاں وِچ رُلدے رہِںدّے ہن۔ کَیدخانے بھردے جاںدے ہن۔

“کسُۄر ساڈا نہِیں٬ کانُۄنی ڈھاںچے دا ہَے۔ نِئماں دی پالݨا کردے دیر ہۄ جاںدِیہَے۔”

“بسّ اِسے ترہاں ساڈِییاں مجبُۄرِییاں ہن۔ کسُۄر ناں ساڈا ہَے٬ ناں سۄڈا۔ کسُۄروار کَۄݨ ہَے٬ اسِیں سبھ جاݨدے ہاں۔”

“اِہ گلّاں پھیر کراںگے۔ اِہ دسّ ہیماں کِہڑی کۄٹھڑی وِچ بںدّ ہَے؟”

سُۄرج ڈھلݨ لگّ پِیا سی۔ ہِردیپال نُۄں کمّ نِپٹائُݨ دی کاہل ہۄݨ لگّی۔

“اُہ کِتھے ہَے؟  اُس نُۄں کی ہۄئِیا ہَے؟ اِہ سبھ تُہانُۄں پتا ہَے۔ میرے ماتہِت نُۄں بچائۄ۔ مَینُۄں کی ہُکم ہَے٬ اِہ دسّۄ۔”

“تَینُۄں پتا ہَے؟ تیرے ماتہِت درۄغے نیں کِڈّا وڈّا اپرادھ کِیتا ہَے۔ ہِراست وِچ رہِ رہی اَۄرت نُۄں ورگلا کے گربھوتی کرنا بہُت وڈّا اپرادھ ہَے۔ ستماہا بچّا پَیدا کرنا اتے پھیر اُس نُۄں مارنا کتل دا ہُکم ہَے۔ سخت بِیمار بںدّے نُۄں دوائی-بُۄٹی ناں دیݨا اتے مرن لئی چھڈّ دیݨا پھیر کتل دا اپرادھ ہَے۔ پِچھلے دۄ جُرم وِچ تُۄں وی برابر دا بھائیِوال ہَیں۔ اِہناں جُرماں دی کی سذا ہَے؟ اِہ تَینُۄں پتا ہَے۔”

“مَیں پہِلاں وی دسِّیا سی کۄئی تُہاڈے پِچھّے لگّا ہۄئِیا ہَے۔ تُہاڈی ہر بُرائی ’تے نذر رکھّ رِہا ہَے۔ پہِلاں اُس بھَیڑے انسر دی پچھاݨ کرۄ۔ اُس تۄں کھہِڑا چھُڈائۄ۔ نہِیں تاں میری مدد کۄئی کمّ نہِیں آئیگی۔ اُلٹا مَینُۄں وی اُلجھا لئیگی۔”

“مَینُۄں تُہاڈی نسِیہت پُۄری ترہاں یاد ہَے۔ کاںگِیاری لبھّ لئی گئی ہَے۔ اُس نُۄں ملِییامیٹ کرن دا اِںتذام ہۄ رِہا ہَے۔”

“مَینُۄں لگّدا ہَے تُۄں لۄڑۄں ودھّ آپݨے ماتہِتاں ’تے بھرۄسا کردا ہَیں۔ جۄ کہِںدّے ہن کری جاںدا ہَیں۔ تاں ہی آپݨے لئی مُسِیبت سہیڑ لَیںدا ہَیں۔ کۄئی کدم چُکّݨ تۄں پہِلا ماملا خُد گھۄکھِیا کر۔”

گھبرائے مِتّر دا ہَۄسلا ودھائُݨ لئی اُس دی پِٹھّ تھاپڑدا سَیشن ججّ نسِیہتاں دیݨ لگّا۔

“پںدّراں سَۄ کَیدی ہن۔ ہر کَیدی اِک سمسِّیا ہَے۔ پُۄری گھۄکھ پڑتال نہِیں ہۄ سکدی۔ مُلاذماں ’تے وِشواس کرنا پَیںدا ہَے۔ جیلہ کرمچاری خترناک ہالتاں وِچ وِچردے ہن۔ ہر سمیں جان تلی ’تے رکھّݨی پَیںدی ہَے۔ کۄئی پتا نہِیں کدۄں چھُرا ڈھِڈّ وِچ آ وجّے۔ کدۄں کۄئی کَیدی فرار ہۄ جاوے تے پرچا درج ہۄ جاوے۔ مُلاذماں دا منۄبل اُچّا چُکّݨ اتے کَیدِییاں اُپر اُہناں دا دبدبا بݨائی رکھّݨ لئی کرمچارِییاں دی چںگّی-مںدّی رائ منّݨی پَیںدی ہَے۔ پھیر وی اگّۄں تۄں دھِیان رکھّاںگا۔”

“چںگّا۔ ہُݨ اَیمبُۄلَیںس مںگّوا۔ ہیما نُۄں سِول ہسپتال داخل کروا۔ ڈاکٹراں نُۄں آکھ کے اُس دا چںگّا اِلاج کروا۔ نالے مَینُۄں مِلا۔ کُجھ اُس نُۄں مَیں ہُݨ سمجھاواںگا٬ کُجھ ہسپتال جا کے۔ پھیر اُس تۄں تُہاڈے ہکّ وِچ بِیان دِواواںگا۔ پھیر تُہاڈا اِس بلا کۄلۄں کھہِڑا چھُڈاواںگا۔”

سَیشن ججّ دی تجوِیذ ’تے خُش ہۄئِیا جیلہ سُپرڈَیںٹ ہیما نُۄں ہسپتال بھیجݨ دے اِںتذام وِچ رُجھ گِیا۔

سَیشن ججّ ہیما تۄں اُس دا دُکھڑا سُݨن وِچ۔

دۄویں یار خُش سن۔ اُہ اِک-دُۄجے دے کِنّا کمّ آ رہے سن۔

 

 

50

کُجھ خاس مُدّے وِچارن لئی جیلہ سُپرڈَیںٹ ولّۄں آپݨے ماتہِتاں دی ہںگّامی مِیٹِںگّ بُلائی گئی۔

سبھ تۄں پہِلاں سَیشن ججّ دے دھنّواد دا متا پاس کِیتا گِیا۔ سبھ نُۄں پتا سی جے ہِردیپال سُپرڈَیںٹ دا یار ناں ہُںدّا اتے جے اُہ آپݨے وکار نُۄں داء ’تے لا کے اُہناں دی کھلّہ کے مدد ناں کردا تاں ہُݨ تک سارے جیلہ کرمچارِییاں اُتّے مُسِیبت دا پہاڑ ٹُٹّ چُکّا ہُںدّا۔

پہِلاں اُس نیں بسںتّ دی شِکائِت دی پڑتال کمیٹی بݨائی۔ کمیٹی وِچ آپݨے بںدّے نامذد کِیتے۔ ماملے نُۄں کِس ترہاں نجِٹھّݨا ہَے٬ سبھ نُۄں اِہ سمجھائِیا۔ پھیر رِپۄرٹ نال سہِمتی پْرگٹائی۔ بسںتّ وِرُدھّ ہۄئے مُکدّمے نُۄں خارج کرن دی سِفارش کِیتی۔ پُلِس کپتان نُۄں آکھ کے مُکدّما خارج کرائِیا۔ جیلہ وِبھاگ پہِلاں واںگ ٹںگّ ناں اڑائے اِس لئی اِںسپَیکٹر جنرل نُۄں خت لِکھِیا۔ بسںتّ دی تُرںتّ رِہائی دی سلاہ دِتّی۔ ڈرے بابُۄیاں نیں بِناں چاںدی دے پہِییاں دے مِسل اِکۄ دِن وِچ سارے میذاں اُپرۄں گھُما دِتّی۔ گھر جاݨ تۄں پہِلاں بسںتّ سُپرڈَیںٹ دے گھر آئِیا۔ پَیرِیں پَے کے اُس نیں مُیافی مںگّی۔ اُس دے سارے گِلے-شِکوے دُۄر ہۄ گئے۔

ہیما نُۄں سِول ہسپتال وِچ داخل کروا کے دم نہِیں لِیا۔ سِول سرجن دے کنّ کھِچّے۔ ہر رۄذ مرِیذ دی سِہت دی تاذا رِپۄرٹ مںگّدا رِہا۔ دۄ وار مرِیذ دا پتا لَیݨ ہسپتال گِیا۔ گھںٹّا-گھںٹّا ہیما نال گلّاں کِیتِییاں۔ گلِّیں-گلِّیں اُس نُۄں سمجھائِیا۔

“ربّ جۄ کردا ہَے٬ ٹھِیک ہی کردا ہَے۔ جیلہ آ کے تیرا بچّیدانی والا نُکس نِکل گِیا۔ اگّۄں تۄں بچّا پَیدا کرن دے یۄگ ہۄ گئی۔ کِسے دا پاپ کِئۄں جمّے؟ رِہاء ہۄ کے وِیاہ کرا۔ ربّ کۄلۄں دات پْراپت کر۔”

ہیما نُۄں سَیشن ججّ دی گلّ جچ گئی۔ خُشی دے لۄر ’چ اُس نیں سبھ دے گُناہ مُیاف کر دِتّے۔

ہیما نُۄں کۄئی پھیر ناں بھڑکا دیوے٬ اِس لئی بِیماری نُۄں جڑھۄں پُٹّݨ دے اِرادے نال ہِردیپال نیں ہائی کۄرٹ نُۄں چِٹھّی لِکھی۔

“ہیما سخت بِیمار ہَے۔ اُہ آپݨی مرذی دے ہسپتال وِچ اِلاج کرائُݨا چاہُںدّی ہَے۔ اِہ کھُلّہ اُس نُۄں مِلݨی چاہِیدی ہَے۔ اپِیل دی سُݨوائی تک اُس نُۄں ذمانت ’تے چھڈّ دیݨا چاہِیدا ہَے۔”

سَیشن ججّ دی سِفارش منذُۄر ہۄ گئی۔ نوِیں ذِںدّگی شُرُۄ کرن دے سُپنے لَیںدی ہیما جیلہ وِچۄں اُڈاری مار چُکّی ہَے۔

مۄدن دی شِکائِت دا پہِلاں ہی کۄئی مُۄںہ-متھّا نہِیں سی۔ ڈاکٹر رِکارڈ وِچلی کمی-پیشی دُۄر کر چُکّا سی۔ بھُلّے-چُکّے کۄئی مُردا پھیر ناں اُکھاڑ لئے اتے رِکارڈ دا نُکس ناں پھڑِیا جا سکے٬ اِس لئی نویں بݨے رجِسٹراں اُپر اُس نیں سہی پا دِتّی۔

سَیشن ججّ دی سلاہ ’تے ہتھّکڑِییاں اتے بیڑِییاں وِچ جکڑے کَیدِییاں نیں مُیافِینامے لِکھ دِتّے۔ چِتاونی دے کے سُپرڈَیںٹ نیں اُہناں دِییاں ہتھّکڑِییاں لاہ دِتِّییاں۔ تنہائی چکِّییاں وِچ بںدّ کَیدِییاں دی باکی رہِںدّی سذا مُیاف کرا کے اُہ وی واپس بُلا لئے۔

اِس ترہاں جیلہ پْرشاسن نُۄں سارِییاں مُسِیبتاں تۄں راہت دِوا کے سَیشن ججّ نیں آپݨی مِتّرتا نِبھائی سی۔ اُہ جیلہ پْرشاسن دے وِشیش دھنّواد دا پاتر سی۔

اُس دی نسِیہت اُپر پھُلّ چڑھائُݨ دی ہُݨ جیلہ پْرشاسن دی واری سی۔

شِکائِتاں ہاکم نیں کِیتِییاں سن۔ اِہ بھیت کِسے کۄلۄں گُجھّا نہِیں سی۔ اگّۄں تۄں مُسِیبت تۄں بچݨ لئی اِس گںدّے آںڈے دی کھُمبّ ٹھپّݨی ذرُۄری سی۔

کھُمبّ کِس ترہاں ٹھپّی جاوے؟ وِچار والا دُۄجا مُدّا اِہ سی۔

اِس وار سُپرڈَیںٹ اتے ماتہِتاں وِچکار کۄئی متبھید نہِیں سی۔

افسر سِر جۄڑ کے آپݨے-آپݨے وِچار پیش کرن لگّے۔

اِس گھٹنا چکّر وِچ سبھ تۄں ودھّ بدنامی سںتّۄکھ دی ہۄئی سی۔ کِسے نیں اُس دی گھروالی دے کنّ بھر دِتّے سن۔ اُس دِن تۄں اُہ مُۄںہ مۄٹا کری پھِردی سی۔ پِٹھّ دُۄجے پاسے کر کے سَۄںدی سی۔ جھگڑا کھڑا کرن دا بہانا بھالدی رہِںدّی سی۔ سںتّۄکھ دی چںگّی کِسمت) اُس دے سہُرے کمذۄر سن٬ نہِیں تاں اُہ کدۄں دی پیکِیں جا بَیٹھی ہُںدّی۔

اُہ ذہِر دی اِس گںدّل نُۄں جڑھۄں پُٹّݨ لئی کاہلا سی۔ اُس نیں سلاہ دِتّی٬ “نِمّے واںگ کِئۄں ناں اِس نُۄں وی ٹھِکاݨے لا دِتّا جاوے؟”

کُجھ ورہے پہِلاں نِمّے نُۄں وی ہاکم والی بِیماری لگّ گئی سی۔ اُس نُۄں کَیدِییاں دا ’ڈان‘ بݨن دا بھُۄت سوار ہۄئِیا سی۔ بِناں کارن ماڑے کَیدِییاں نُۄں کُٹّ دِںدّا سی۔ وارڈراں نال وی بدتمِیذی کردا سی۔ آپݨی سرداری کائِم کرن لئی اِک ڈِپٹی دے گلمے نُۄں ہتھّ پا لِیا۔ اُس سمیں سںتّۄکھ چِیف وارڈر سی۔ اُس تۄں آپݨے ساہِب دی بیئِذّتی سہار ناں ہۄئی۔ بیئِذّتی دا بدلا لَیݨ دا پْربںدھّ اُس نیں راتۄ-رات کر دِتّا۔

سویرے نِمّے دی لاش٬ لںگّر باہرلی نِمّ نال لٹکدی مِلی سی۔

سبھ نُۄں پتا سی نِمّے نیں ’خُدکُشی‘ کِئۄں کِیتی ہَے؟ پر کِسے دی ذبان کھۄلہݨ دی ہِمّت نہِیں سی پئی۔

مہِینا کُ نِمّے دے وارساں نیں رَۄلا پائِیا۔ پڑتالِییا افسر نِیُکت کرائِیا۔ کُجھ دِن پڑتالِییا افسر نیں جیلہ دے چکّر کٹّے۔ جدۄں کُجھ پلّے ناں پِیا تاں رِپۄرٹ کر دِتّی٬ “نِمّے نیں خُدکُشی کِیتی ہَے۔ اِس وِچ کِسے دا کۄئی ہتھّ نہِیں۔”

مُڑ کئی سال جیلہ وِچ امن رِہا۔

مُڑ امن بہال کرائُݨ لئی اِس وار وی اُہ بِیڑا چُکّݨ لئی تِیارسی۔

“مَیں تِیاری کری بَیٹھا ہاں۔ بدماشاں دی بَیرک والا نِیٹا گرُپّ اِہ کمّ سِرے چاڑھیگا۔ مَۄکا مِلدے ہی اُہ ہاکم نُۄں گھیر لَیݨگے٬ بِناں متلب جھگڑا کرنگے  اتے پھیر اُس دا سِر کھکھّڑی-کھکھّڑی کر دیݨگے۔ بسّ مَینُۄں افسراں دے اِشارے دا اِںتذارہَے۔”

لال-پِیلا ہُںدّے سںتّۄکھ نیں آپݨی یۄجنا پیش کِیتی۔

رݨجۄدھ سِںگھّ ہالے اِنا سخت کدم چُکّݨ دے ہکّ وِچ نہِیں سی۔

کئیِیاں سالاں تۄں ہاکم سِںگھّ سادھارن کَیدِییاں واںگ وِچر رِہا سی۔ نویں کَیدی اُس دا ناں تک نہِیں جاݨدے۔ پُراݨے واکف وی اُس نُۄں بھُل-بھُلا چُکّے ہن۔ اِس لئی جیلہ دے اںدّرۄں ہاکم دے ہکّ وِچ آواذ بُلںدّ ہۄݨ دا کۄئی خترا نہِیں سی۔

پر پہِلاں جِہڑے سَیںکڑے کَیدِییاں نُۄں اُس نیں راہت دِوائی سی٬ اُہناں وِچۄں کُجھ کَیدی گاہے-بگاہے مِلݨ آئُںدے ہن۔ اُہ اںدّرلے ہالاتاں دے بھیتی ہن۔ ہاکم نُۄں وڈّا نُکسان پُجّݨ ’تے اُہ پںگّا پا سکدے ہن۔

اِس لئی رݨجۄدھ سِںگھّ کھُۄہ وِچۄں نِکل کے کھاتے وِچ نہِیں سی ڈِگّݨا چاہُںدّا۔ اُس نیں سلاہ دِتّی۔

“اِہ پڑھِیا-لِکھِیا کَیدی ہَے۔ اِس دا مانسِک سںتُّلن وِگاڑۄ۔ اںگّریذاں دے ’پرذرو دا باڈی٬ کرش دا مائیِںڈ‘ (Preserve the body, crush the mind) دے فارمُۄلے دی ورتۄں کرۄ۔ ہَۄلی-ہَۄلی آپے بِلّے لگّ جائیگا۔”

اِس اُدیش وِچ کِس ترہاں کامیاب ہۄئِیا جاوے٬ پھیر اُہ اِہ سمجھائُݨ لگّا۔

“ہاکم سِںگھّ جیلہ مَینُۄئل دے ہوالے دیݨ دا آدی ہَے۔ اُسے مَینُۄئل دا ہوالا دے کے پہِلاں اُس نُۄں مِلݨ آئُںدے بںدِّیاں دی گِݨتی سِیمت کِیتی جاوے۔ اُس دی مُلاکات لئی مِتّر جاں رِشتیدار نہِیں آئُںدے۔ چۄر-اُچکّے آئُںدے ہن۔ سابکا کَیدِییاں نُۄں مُلاکات دی اِجاذت ناں دِتّی جاوے۔ اُہناں دے اِرادے خترناک ہن۔اُہجیلہ تۄڑ کے کَیدِییاں نُۄں بھجائُݨ دی یۄجنا بݨائُݨ آئُںدے ہن۔ اِس بہانیمُلاکات دی منذُۄری ردّ کِیتی جاوے۔ دھکّے کھا-کھا مُلاکاتی آئُݨۄں بںدّ ہۄ جاݨگے۔ اِس نُۄں اِکلّیپݨ دا اہِساس ہۄویگا۔ آپے لۄک-بھلائی دا بھُۄت سِرۄں لہِ جائیگا۔

“چھُٹّ کے گئے کَیدِییاں دے اِس نُۄں بہُت چِٹھّی-پتّر آئُںدے ہن۔ اُہ اِس نُۄں ربّ واںگ پُۄجدے ہن۔ چِٹھِّییاں پڑھ کے اِہ نویں پںگّے لَیݨ لئی پْریرِت ہُںدّا ہَے۔ اگّۄں تۄں چِٹھِّییاں اُپر سَیںسر لائۄ۔ مہِینے وِچ اِک-دۄ پتّر ہی پُجّدے کرۄ۔ اِںج وی اِس نُۄں اِکلّیپݨ دا اہِساس ہۄویگا اتے اِس دے ہَۄسلے پست ہۄݨگے۔

بی-کلاس دے کَیدِییاں نُۄں سمجھائۄ۔ آنے-بہانے اِس نال مُۄںہ مۄٹا کر لَیݨ۔ بۄل-چال٬ ساںجھا کھاݨ-پِیݨ اتے سَیر-سپاٹا بںدّ کر دیݨ۔ کںدھّاں نال گلّاں کر-کر آپے پاغل ہۄ جاویگا۔”

“کلّہ تۄں اِںجھ ہی ہۄئیگا۔” ماتہِتاں نیں افسر دی سُر وِچ سُر مِلائی۔

“کِسے ناں کِسے ڈھںگّ نال اِس تۄں بی-کلاس کھۄہوۄ۔ اِہ مَۄجاں وی ماردا ہَے اتے رۄہب وی۔”

ڈِپٹی سُپرڈَیںٹ نُۄں اِنا کُجھ ہۄݨ دے باوجُۄد وی اُس دے بی-کلاس وِچ رہِݨ ’تے اِتراذ سی۔

“اِس تۄں وی ذرُۄری ہَے اِس نُۄں دفترۄں کڈھّݨا۔ سارے دِن وِچ اِہ چار اکھّر نہِیں لِکھدا۔ اُلٹا وِہلا ہۄݨ کارن ساڈِییاں گتِیوِدھِییاں ’تے نذر رکھّدا ہَے۔ مَۄکا مِلدے ہی چھُرلی چھڈّ دِںدّا ہَے۔”

سہائِک درۄغے نُۄں اُس دے دفتر وِچ کمّ کرن ’تے اِتراذ سی۔

“کُجھ دِناں لئی اِس نُۄں میرے نال فَیکٹری وِچ بھیجۄ۔ جے تُکّے واںگ سِدھّا ناں کر دِیاں۔ آپے شرارتاں بھُلّ جائیگا۔”

فَیکٹری اِںچارج دھرمپال اُس نُۄں سبک سِکھائُݨ لئی کاہلا پَیݨ لگّا۔

“اِس وِچ کِہڑی مُشکل ہَے۔ پہِلاں اُس اُپر کۄئی گمبھِّیر دۄش لائیِئے۔ پڑتال کرائیِئے٬ پڑتال وِچ دۄشی پائیِئے۔ اِکۄ تِیر نال دۄ شِکار پھُںڈّ لواںگے۔ بی-کلاس وی کھۄہ لواںگے اتے دفترۄں وی کڈھّ دیواںگے۔”

جیلہ سُپرڈَیںٹ نیں ہلّاشیری دِتّی۔

ہاکم اُپر کی دۄش لائے جاݨ? پھیر اِہ وِچاراں ہۄݨ لگِّییاں۔

کئی سُجھاء آئے۔ پْروانگی دفتر دے سہائِک درۄغے کِشۄر کُمار دی تجوِیذ نُۄں مِلی۔

اُس دی سلاہ سی کِہ جِنہاں کَیدِییاں نُۄں اگائۄُں رِہائی لئی سِفارش کرئُݨلئی پُۄرا نذرانا ناں چڑھائِیا ہۄوے اتے اِس کارن جیلہ پْرشاسن اُہناں دی رِہائی ناں چاہُںدّا ہۄوے٬ اُہناں کَیدِییاں دِییاں مِسلاں دا بںڈّل بݨا کے کھُۄںجے سُٹّدِتّا جاوے۔ ہۄ رہی دیری کارن جدۄں کَیدِییاں وِچ ہاہاکار مچّے تاں مِسلاں دے چۄری ہۄݨ بارے تھاݨے رِپۄرٹ درج کرائی جاوے۔ کُجھ دِناں بائد اُہ مِسلاں بی-کلاسدے کُۄڑیدان وِچۄں برامد کرائیِیاں جاݨ۔ چۄری دا دۄش ہاکم ’تے لگّے۔ اِک کَیدی کۄلۄں مِسل تِیار کرن بدلے ہاکم ولّۄں پَیسے مںگّݨ دا دۄش لگائِیاجاوے۔ دُۄجے کۄلۄں اُس نُۄں ’مَیں مِسلاں نُۄں کُۄڑیدان وِچ سُٹّدے دیکھِیا ہَے‘ اِہ اکھوائِیا جاوے۔

تجوِیذ دے پاس ہُںدِّیاں ہی اِس نُۄں سِرے چاڑھن لئی ادھِکاری آپݨِییاں سیواواں پیش کرن لگّے۔

کِشۄر کُمار پہِلاں مِسلاں ہاکم دے ناں چڑھائیگا٬ پھیر گُمّ کرائیگا۔

کُۄڑیدان وِچ مِسلاں سںتّۄکھ سُٹوائیگا۔ پھیر رݨجِیت سِںگھّ نُۄں نال لِجا کے برامد کرائیگا۔

جیلہ سُپرڈَیںٹ گھٹنا دی پڑتال لئی کمیٹی بݨائیگا۔ مُکھی رݨجِیت سِںگھّ ہۄویگا۔ گواہ کِشۄر کُمار بھُگتائیگا۔

ہفتے دے اںدّر-اںدّر رِپۄرٹ سُپرڈَیںٹ اگّے پیش ہۄئیگی۔

سُپرڈَیںٹ رِپۄرٹ نال سہِمتی پْرگٹائیگا۔ ہاکم نُۄں دفترۄں کڈھّ کے مُشکّت لئی فَیکٹری جاݨ دا ہُکم سُݨائیگا۔ تاں کِتے جا کے ہاکم نُۄں سبک سِکھائُݨ دا سِلسِلا شُرُۄ ہۄئیگا۔