61
ہرِیش رائے اتے اُس دی سںسّتھا دے سمّتی نال آ رلݨ نال سمّتی دا باہُۄبل کئی گُݨا ودھ گِیا۔
سمّتی جاݨدی سی کِہ سرکاراں نیں بݨدے-ٹُٹّدے رہِݨا ہَے۔ سارے مُکھّ مںتّری اِکۄ تھَیلی دے چٹّے-وٹّے ہن۔ لۄک بھلائی دی ٹیک کِسے اُپر نہِیں رکھّی جا سکدی۔
ہرِیش رائے دے سُجھاء ’تے سمّتی نیں آپݨے ہتھِّیں آپݨا آپے ہی کارج سںوّارݨا شُرُۄ کِیتا۔
پِںڈّاں وِچ پِںڈّ پدھّر ’تے اتے شہِراں وِچ وارڈ پدھّر تے سمجھَۄتا کمیٹِییاں بݨائیِیاں گئیِیاں۔ مسلے دے اُٹھّݨ دی گھُسر-مُسر سُݨدِیاں ہی اِہ اِکائیِیاں دۄہاں دھِراں نال سمپّرک کردِییاں۔ اُہناں نُۄں تھاݨے کچہِری دے نتِیجِیاں تۄں جاݨُۄ کروا کے گھر بَیٹھ کے سمسِّیا نجِٹھّݨ لئی پْریردِییاں۔ دِنۄ-دِن اِہناں اِکائیِیاں دا پْربھاو ودھ رِہا سی۔ لۄک تھاݨے کچہِری دا کھہِڑا چھڈّ کے اِہناں ’تے بھرۄسا کرنلگّے۔
بلاک پدھّر ’تے اِک اُڈݨ دستا بݨائِیا گِیا۔ اِہ دستا واردات والی تھاں ’تے پُلِس نالۄں پہِلاں پہُںچّدا۔ پُلِس دے برابر کھلۄ کے پُلِس نُۄں سچّ جھُۄٹھ دا نِتارا کرن لئی مجبُۄر کردا۔ پُلِس جے منمانی کرن دا یتن کردی تاں دستا آپݨے تَۄر ’تے تفتِیش آرمبھّ دِںدّا۔ اِکٹھّے کِیتے سبُۄتاں نُۄں پتّرکاراں ساہمݨے رکھّدا۔ پتّرکار اخباراں راہِیں گلّ لۄکاں اگّے رکھّدے۔ اُڈݨ دستا دُدھّ دا دُدھّ اتے پاݨی دا پاݨی نِتاردا۔ ناں مُدئّی دھِر نال دھکّا ہۄݨ دِںدّا٬ ناں مُلذم دھِر نال۔ پُلِس مُلذم دھِر دی مدد ناں کر سکے٬ اِس لئی دستا پرچا درج ہۄݨ تک مُدئّی دھِر دے نال-نال رہِںدّا۔ مُدئّی دھِر تتھّاں نُۄں آپݨے ہِتّاں انُسار تۄڑ-مرۄڑ ناں لئے٬ دستا اِس سمبھّاونا دا وی خِیال رکھّدا۔
اُڈݨ دستِیاں دی دخل-اںدّاذی کارن پُلِس دی منمانی گھٹدی جا رہی سی۔ پُلِس تۄں پہِلاں لۄک اُڈݨ دستِیاں نال سمپّرک کرن لگّ پئے۔
ذِلہا پدھّر اُپر چَۄکسی کمیٹِییاں بݨائیِیاں گئیِیاں۔ اِہناں کمیٹِییاں دے کارکُن ذِلہا پْرشاسن دے دفتر دے نال-نال ذِلہا کچہِری اتے جیلہاں دے چکّر وی کٹّدے۔ پیشی بھُگتݨ آئے لۄکاں نُۄں اِکٹھِّیاں کر کے سمجھَۄتِیاں لئی پْریردے۔ وکِیلاں دی سہائِتا نال لۄک-ادالت دا گٹھن کِیتا گِیا۔ اِہ ادالت لۄکاں نُۄں گواہاں اتے سبُۄتاں دے جھںجّٹ تۄں بچا کے آہمݨے-ساہمݨے بِٹھائُںدی۔ دۄہاں دھِراں نُۄں مںذّل ’تے پہُںچّا کے ہی اُٹھّدی۔
چَۄکسی کمیٹی دے مَیمبر آپݨے تَۄر ’تے کَیدِییاں نال سمپّرک کردے۔ اُہناں دے دُکھّ سُݨدے اتے اُہناں نُۄں دُۄر کرن دا یتن کردے۔
سُۄبا پدھّر ’تے تالمیل کمیٹی بݨائی گئی۔ مِیڈِیئے اتے بھراتری سںسّتھاواں دے سہِیۄگ نال اِہ کمیٹی آپݨی گلّ راشٹری پدھّر تک پہُںچّائُݨ لگّی۔ کانُۄن ماہِراں دی سہائِتا نال کمیٹی پہِلاں لۄک-پکھّی کانُۄن دے کھرڑے گھڑدی٬ پھیر اُہناں نُۄں کِتابچِیاں اتے اخباراں راہِیں لۄکاں تک پہُںچّائُںدی۔ رَیلِییاں اتے گۄشٹِییاں راہِیں لۄکاں نُۄں کانُۄن دے اُدیش سمجھائُںدی۔
سمّتی دِییاں سرگرمِییاں نال افسراں دے نال-نال نیتاواں نُۄں وی گھبراہٹ ہۄݨ لگّی۔ اُہناں دی ہالت اُس سپّ ورگی ہۄ گئی جِس دے مُۄںہ وِچ کۄہڑکِرلی آ گئی سی۔ آپݨے ہمائِتِییاں نُۄں خُش کرن لئی جے کۄئی ادھِکاری کِسے کانُۄن دی اݨدیکھی کردا تاں لۄک گل پَے جاںدے۔ جے سرکار لۄکاں دی گھُرکی تۄں ڈردی تاں ہِمائِتی مُۄںہ مۄٹا کر لَیںدے۔ لۄکاں وِچ آدھار بݨائی رکھّݨ اتے آئُݨ والِییاں چۄݨاں دی تِیاری لئی ہِمائِتِییاں اتے پَیسا دۄہاں دی ذرُۄرت سی۔ سمّتی نیں دۄہاں دی کمی کر رکھّی سی۔
باغِییاں نُۄں کِس ترہاں نتھّ پائی جاوے؟ لکھّ یتن دے باوجُۄد سرکار نُۄں اِس سمسِّیا دا ہلّ نہِیں سی لبھّ رِہا۔
ہال دی گھڑی سرکار دڑھ وٹّݨ وِچ ہی بھلا سمجھ رہی سی۔
62
سمّتی والِیاں تۄں بِناں پالے مِیتے دے کیس وِچ کِسے نُۄں کۄئی دِلچسپی نہِیںسی۔
اُہناں نُۄں اِس مُکدّمے وِچ پھسائُݨ والے مُکھّ مںتّری نُۄں سِیاست تۄں سنِّیاس لَیݨا پَے گِیا سی۔ اجّ-کلّہ اُہ کِتھے باہرلے مُلک وِچ راجدُۄت بݨ کے دِن-کٹّی کر رِہا سی۔
نواں مُکھّ مںتّری پُراݨا ہۄݨ والا سی۔
بںٹّی دے دادا جی سورگ سِدھار چُکّے سن۔ اُہناں ولّۄں کھڑِییاں کِیتِییاں سںسّتھاواں وِچ پھٹّ پَے چکّی سی۔ کھیرُۄں-کھیرُۄں ہۄݨ بائد اُہناں دا بھۄگ پَے چُکّا سی۔
بںٹّی دی ماں نُۄں اِہ وی پتا نہِیں ہۄݨا کِہ دۄشی جیلہ ’چ ہن جاں باہر۔
جاپدا سی ہائی کۄرٹ نُۄں وی اِس کیس وِچ کۄئی دِلچسپی نہِیں سی۔
پِچھلے دس سالاں وِچ سمّتی نیں کئی وار ہائی کۄرٹ دا درواذا کھڑکائِیا سی۔ سَیںکڑے سبُۄت پیش کر کے دۄہاں نُۄں بیکسُۄر سِدھّ کِیتا سی۔ نال مںگّ کِیتی سی۔
“اپِیل دی سُݨوائی جلدی کِیتی جاوے۔ پُۄری سذا بھُگتݨ بائد بری ہۄݨ دا کی ارتھ رہِ جائیگا؟”
ہر وار ہائی کۄرٹ اِکۄ مجبُۄری ذاہِر کردی۔
“ساڈے کۄل لکھّاں کیس سُݨوائی لئی پئے ہن۔ ہذاراں اپِیلاں اِس تۄں وی پُراݨِییاں ہن۔ ادالت لئی سبھ مُلذم برابر ہن۔ اپِیل دی سُݨوائی واری آئُݨ ’تے ہۄئیگی۔”
سمّتی دُۄجی بینتی کردی۔
“فَیسلے تک ذمانت اُپر رِہاء کر دِئۄ۔”
ہائی کۄرٹ پھیر ہتھّ کھڑے کر دِںدّی۔
“اِہ مُکدّما اتِوادی گتِیوِدھِییاں نال سمبّںدھّت ہَے۔ اتِوادِییاں نُۄں ذمانت نہِیں مِل سکدی۔”
بدلے ہالات وِچ سمّتی پھیر پہِلی مںگّ دُہرائُݨ لگّی۔
“اتّواد نُۄں ٹھلّہ پَے چُکّا ہَے۔ اسل اتِوادی وِیہ-وِیہ مُکدّمِیاں وِچۄں بری ہۄ کے گھراں نُۄں جا چُکّے ہن۔ اِہناں ’تے رہِم کرۄ۔”
ہائی کۄرٹ پھیر جھۄٹے واںگ سِر مار دِںدّی۔
جدۄں اپِیل دی واری آئی٬ پھیر اُہۄ باہاں اُہۄ کُہاڑا رہِݨ لگّا۔
پہِلے دِن سُپرِیم کۄرٹ دے اِک ججّ دی مَۄت ہۄ گئی۔ ہائی کۄرٹ وِچ چھُٹّی ہۄ گئی۔
دُۄسری وار اِک ججّ نُۄں وِیاہ ’تے جاݨا پَے گِیا۔ سُݨوائی پھیر ٹل گئی۔
وکِیلاں نیں نٹھّ-بھجّ کر کے کیس تِیجی وار سُݨوائی ’تے لوائِیا۔
اِس وار سُݨوائی والے ججّ کِسے ہۄر اہِم ماملے وِچ اُلجھ گئے۔
جںگّلی جِیواں دے ہکّاں دی رکھِّیا لئی اِک نوِیں سںسّتھا بݨی سی۔ اِس اُدیش دی پْراپتی لئی اُس نیں ہائی کۄرٹ وِچ اِک پٹِیشن دائِر کِیتی سی۔ اِس سںسّتھا نُۄں سرکساں دے چھاںٹے کھاںدے شیراں٬ پِںجّرِیاں وِچ بںدّ تۄتِیاں اتے مدارِییاں دے اِشارِیاں ’تے نچّدے رِچھّاں نال ہمدردی سی۔ سںسّتھا دی مںگّ سی کِہ اِہناں جانوراں نُۄں ذُلماں تۄں مُکتی دِوائی جاوے۔
مِیڈِییا اِس ماملے وِچ خُۄب دِلچسپی لَے رِہا سی۔ رِٹ والے دِن تۄں لَے کے اجّ تکّ ہائی کۄرٹ وِچ ہۄݨ والی ہر چھۄٹی-وڈّی کاروائی اخباراں وِچ پہِلے پنّے ’تے چھاپ رِہا سی۔
جانوراں لئی مسِیہا بݨے ججّ اتے سںسّتھا دے کارکُنّ جںگّلات مہِکمے دے افسراں دے نال جا-جا پِںجّرِیاں وِچۄں تۄتے٬ مدارِییاں کۄلۄں باںدر اتے سپیرِیاں کۄلۄں سپّ آذاد کروا رہے سن۔ اِس شُبھ کارج سمیں لئیِیاں گئیِیاں تسوِیراں وی اخباراں وِچ مُکھّ تھاں پْراپت کر رہِییاں سن۔
سمّتی والِیاں نیں سِٹّا کڈھِّیا۔ ججّاں نُۄں کیول اُہناں کیساں وِچ دِلچسپی ہَے جِنہاں دی چرچا مِیڈِیئے وِچ ہُںدّی ہَے اتے جِنہاں دے آدھار ’تے اُہناں نُۄں لۄک-ہِتَیشی اتے اگاںہ-ودھُۄ آکھِیا جاںدا ہَے۔
سمّتی دا جںگّلی جِیواں نال کۄئی وِرۄدھ نہِیں سی پر اُس نُۄں بںدِّیاں نالۄں جانوراں نُۄں ترجِیہ دیݨ ’تے اِتراذ سی۔
ججّاں نُۄں سبک سِکھائُݨ لئی سمّتی نیں اِس سمسِّیا دے دُۄجے پکھّ نُۄں اُگھاڑنا شُرُۄ کِیتا۔
سمّتی نیں بیرُذگار ہۄئے مدارِییاں٬ سپیرِیاں اتے تۄتِیاں والِیاں نال مُلاکاتاں کِیتِییاں۔ اِہ جانور اِہناں دے رۄذگار دے سادھن تاں سن ہی٬ نال گھر دے مَیمبراں واںگ وی سن۔ اِک پاسے اِہناں دے بچّے آپݨے بچپن دے ساتھِییاں دے کھُسّ جاݨ ’تے دُکھی سن۔ دُۄجے پاسے اِہناں ہی کارناں کارن جانور چِڑِییا گھراں وِچ بھُکھّ ہڑتال کری بَیٹھے سن۔ سمّتی والِیاں نیں اِہناں اُداس چِہرِیاں دِییاں فۄٹۄیاں کھِچِّییاں۔ ہر رۄذ بُچّڑخانِیاں وِچ مارے جاںدے مُرغِیاں اتے بکّرِیاں دے اںکّڑے اِکٹھّے کِیتے۔ پھیر ہائی کۄرٹ اگّے کئی پْرشن رکھّے۔ مُرغِیاں اتے تۄتِیاں٬ بکّرِیاں اتے رِچھّاں وِچ کی فرک ہَے؟ مُرغِیاں اتے بکّرِیاں دے کتلییام ’تے پابںدّی کِئۄں نہِیں لگّدی؟ جانور اتے رۄذگار دے سادھن دے کھۄہے جاݨ بائد بیرُذگار ہۄئے پرِوار دے بدلویں رُذگار دا پْربںدھّ کَۄݨ کریگا؟
سمّتی دی اِس نُکتاچِینی نال ججّاں دے کنّ کھڑے ہۄ گئے۔
اخباراں دِییاں سُرخِییاں وِچ رہِݨ دا لالچ تِیاگ کے اُہ آم مُکدّمِیاں ولّ دھِیان دیݨ لگّے۔
63
پالے مِیتے ہۄراں دی اپِیل سُݨن لئی اِک دِن راکھواں رکھِّیا گِیا۔
پہِلِییاں تِنّ پیشِییاں ’تے سمّتی دے بہُت سارے کارکُنّ کاروائی دیکھݨ آئے سن۔ سُݨوائی دے وار-وار ٹلݨ کارن اُہناں دا اُتشاہ مٹھّا پَے چُکّا سی۔ اِس وار اُہناں نُۄں گھر بَیٹھ کے اُڈِیکݨ لئی آکھِیا گِیا سی۔
وکِیلاں نال اِس وار اِکلّا بابا آئِیا سی۔
گُرمِیت٬ پِیارے لال اتے ہرِیش دے نال-نال ہاکم نیں وی کالا کۄٹ پائِیا ہۄئِیا سی۔ سمّتی دی وکِیلاں نُۄں کاروائی دے شُرُۄ ہۄݨ دی بیسبری نال اُڈِیک سی۔
اپِیل دی سُݨوائی دۄ ججّاں دی پِیٹھ کر رہی سی۔
سُݨوائی شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں ججّ مِسل گھۄکھݨ لگّے۔
مِسل پڑھ-پڑھ ججّاں دے دِل دھڑکݨ لگّے۔ سمّتی والے ٹھِیک دُہائی پا رہے سن۔ مِسل ’تے دۄشِییاں نُۄں کاتل سِدھّ کرن والا اِک وی سبُۄت نہِیں سی۔
جیلہ ادھِکارِییاں دی سِفارش وی مِسل نال نتھّی سی۔ کَید دے دَۄران اُہناں دا چال-چلݨ ’اتی اُتّم‘ رِہا سی۔ آپݨے ودھِییا وِوہار کارن اُہناں نیں ڈھیر سارِییاں مُیافِییاں کمائیِیاں سن۔
مِسل دے نال دۄشِییاں نُۄں ہۄئی اتے کٹّی جا چُکّی سذا دا چِٹھّا وی لگّا سی۔ اُہناں نُۄں اُمر کَید ہۄئی سی۔ اُمر کَید دا متلب چَۄداں سال دی کَید سی۔ مِلِییاں مُیافِییاں نُۄں چَۄداں سالاں وِچۄں گھٹائِیا جاݨا سی۔ ہِساب کِتاب تۄں پتا لگّا سی کِہ اُہناں دی رِہائی وِچ چار مہِینے باکی سن۔
ججّ سمجھ گئے۔ سمّتی دی لڑائی چِنّہاتمک ہَے۔ اُہ دۄشِییاں نُۄں بری کروا کے اُہناں دے متھّے ’تے لگّے کلںکّ نُۄں دھۄݨا چاہُںدّی ہَے۔
دۄ بیکسُۄر بںدِّیاں تۄں کتل دے جُرم جِنّی سذا کٹوا کے اُہناں نُۄں بیکسُۄر گھۄشِت کرن نال کانُۄن دے مُۄںہ ’تے جۄ کالخ ملی جائیگی٬ ججّ اُس بارے سۄچݨ لگّے۔
اِک وار ججّاں دا من بݨِیا کِہ فَیسلا پْربھاوشالی اتے وِستھار نال لِکھِیا جاوے۔ فَیسلِیاں دے سالاں-بدھّی لٹکدے رہِݨ لئی کانُۄن اتے سرکار دۄویں ذِمّیوار ہن۔ دی بھرپُۄر نِںدِّیا کِیتی جاوے۔ سرکار نُۄں ہدائِت دِتّی جاوے۔ ادالتاں دی گِݨتی تُرںتّ ودھائی جاوے۔ ہیٹھلِییاں ادالتاں نُۄں ہُکم دِتّا جاوے مُکدّمے دی سُݨوائی چھے مہِینے اںدّر مُکمّل ہۄݨی یکِینی بݨائی جاوے۔ ہِۄئے نُکسان لئی پالے مِیتے نُۄں بھرپُۄر مُیاوذا دِوائِیا جاوے۔
پھیر ججّاں نُۄں کانُۄن دی اِک ہۄر کمذۄری دا خِیال آئِیا۔ ہائی کۄرٹ دا ہر فَیسلا ہیٹھلِییاں ادالتاں لئی راہ دسیرا ہُںدّا ہَے۔ ہیٹھلِییاں ادالتاں کِدھرے اِس فَیشنے دی غلت ورتۄں ناں کرن لگّ جاݨ۔ دۄشِییاں نُۄں دھڑا-دھڑ بری کرنا اتے سرکار نُۄں ہر کیس وِچ ہرجانا پائُݨا شُرُۄ ناں کر دیݨ۔
“آپݨے دائِرے وِچ رہِ کے فَیسلا کِیتا جاوے۔” اِہ سۄچ کے اُہناں نیں آم واںگ فَیسلا سُݨائُݨا شُرُۄ کِیتا۔
پہِلاں ججّاں نیں کمّ دی بہُتات کارن سُݨوائی دے سالاں-بدھّی لٹکݨ اتے اِس کارن دۄشِییاں نُۄں ہۄئے نُکسان ’تے دُکھّ پْرگٹائِیا۔
پھیر اِہ جتائُݨ لئی کِہ اُہ بِلکُل بیکسُۄر ہن٬ بِناں بہِس سُݨِیاں اُہناں نُۄں بری کرن دا ہُکم فرمائِیا۔
فَیسلا ہکّ وِچ ہۄݨ ’تے وکِیلاں ولّۄں دھنّواد وجّۄں ججّ اگّے سِر جھُکائُݨ دا سدِییاں پُراݨا رِواج ہَے۔
بِناں اِس رسم دی پالݨا کِیتے سمّتی دے وکِیل ادالتۄں باہر آ گئے۔
64
پالے مِیتے دے رِہاء ہۄ کے شام تک شہِر پُجّݨ دی خبر سمّتی سمرتھکاں وِچ جںگّل دی اگّ واںگ پھَیل گئی۔ جِتّ دا جشن منائُݨ لئی اُہ بابا گُردِتّ سِںگھّ دے گھر ولّ وہِیراں گھتّݨ لگّے۔
وڈّی گِݨتی وِچ پُجّ رہے لۄکاں دا چھۄٹے گھر وِچ سواگت کرنا سمبھّو نہِیں سی۔
باکی کارکُنّاں سمیت بابا دُسہِرا گرائۄُںڈ وِچ جا بَیٹھا۔
بُڈھاپے کارن بابے دے سرِیر وِچ پہِلاں والی چُستی پھُرتی نہِیں سی رہی۔ آپݨی آرام کُرسی اُس نیں گرائۄُںڈ دے اِک پاسے ڈہا لئی سی۔ اُتھے بَیٹھا بابا نالے ودھائیِیاں لَیںدا رِہا٬ نالے دُپہِر نُۄں شُرُۄ ہۄݨ والی رَیلی دے پْربںدھّ وِچ جُٹّے کارکُنّاں نُۄں ہدائِتاں دِںدّا رِہا۔
گُرمِیت اُہناں نُۄں لَیݨ مائِیا نگر گِیا ہۄئِیا سی۔ اُہناں دے شہِر پُجّݨ تک رَیلی نیں پُۄرے جۄبن ’تے پجّ جاݨا سی۔ رَیلی بائد اُہناں نُۄں نال لَے کے شہِر وِچ جلُۄس کڈھِّیا جاݨا سی۔ نُکڑ بھاشݨاں راہِیں دِتّے سہِیۄگ لئی لۄکاں دا دھنّواد کِیتا جاݨا سی تے نالے سمّتی دے اگلے پْرۄگراماں بارے اُہناں نُۄں جاݨُۄ کروائِیا جاݨا سی۔
آپݨے پُراݨے سائِلاں دے بری ہۄݨ ’تے مۄہن جی نُۄں خُشی ہۄئی سی۔ خُشی ساںجھی کرن اتے لِیگل سَیلّ دے ساتھی مَیمبراں نُۄں ودھائی دیݨ اُہ دُسہِرا گرائۄُںڈ آئِیا سی۔
سمّتی دے سارے نیتا ڈاڈھے خُش سن۔ رَیلی دی سفلتا لئی اُہ سِرتۄڑ یتن کر رہے سن۔
مۄہن جی بھمبّل-بھُۄسے وِچ پَے گِیا۔ بِناں متلب دس سال کَید کٹّݨ بائد بری ہۄݨ وِچ اینا خُش ہۄݨ والی کِہڑی گلّ سی۔ جے ہائی کۄرٹ فَیسلا اُہناں دے ہکّ وِچ ناں کردی تا وی اُہناں نیں دۄ-تِنّ مہِینِیاں بائد چھُٹّ جاݨا سی۔ لمبّی کَید کٹّݨ دے جۄ نُکسان ہُںدّے ہن اُہ ہۄ چُکّے سن۔ اُس نُکسان دی پُۄرتی لئی ہائی کۄرٹ نیں کۄئی مُیاوذا نہِیں سی دِتّا۔
پالے دا گھر تباہ ہۄ چُکّا سی۔ سمّتی دۄ کُ سال ہی بںتّۄ نُۄں اُس دے گھرۄں بھجّݨ تۄں رۄک سکی۔ جدۄں اپِیل لٹک گئی اتے سبھ نُۄں اِہ یکِین ہۄ گِیا کِہ پالے دی رِہائی جلدی سمبھّو نہِیں ہَے تاں بںتّۄ نُۄں اِکلّی نُۄں کالِییاں-بۄلِییاں راتاںکٹّݨِییاں اَۄکھِییاں ہۄ گئیِیاں۔ بہُتی دیر اُہ پیکِیں رہِݨ لگّی۔ بںتّۄ دے کہِݨ ’تے بںتّۄ دے پیکے پالے دے گھردِیاں ’تے ذۄر پائُݨ لگّے۔ ’کُڑی جوان ہَے۔ نواں گھروسائُݨ دے یۄگ ہَے۔ پالے نُۄں اُڈِیکدے-اُڈِیکدے آپݨی جوانی نہِیں گال سکدی۔ ماملا نِبیڑ لئۄ۔” پالے دے گھردے ڈھِلّ-مِس کردے رہے۔ پھیر بںتّۄ دے ماپِیاں نیں سافکہِݨا شُرُۄ کر دِتّا٬ “کُڑی دے چالے ٹھِیک نہِیں۔ کِدھرے دۄہاں گھراں دا مُۄںہ کالانا کر دیوے۔” اِہ سُݨ کے پالے دے گھردِیاں نُۄں ہتھِیار سُٹّݨے پئے۔ کُڑی پالے دی ماں دی جھۄلی پا کے اُہ کِسے ہۄر دے جا بَیٹھی۔ اِہ پالے دے گھر دے اُجاڑے دی شُرُۄیات سی۔ سارا دِن رۄںدے رہِݨ کارن پالے دی ماں دِییاں اکھّاں دی جۄت جاںدِیرہی۔ اِکلّے رہِ گئے پالے دے باپ نُۄں رۄٹی-ٹُکّ چلائُݨ لئی دِن-رات اِککرنی پئی۔ چَۄوی گھںٹّے مِٹّی-گھٹّے وِچ رہِݨ کارن اُس نُۄں دما ہۄ گِیا۔ پالے دی کُڑی نُۄں وی بُخار چڑھِیا۔ سامبھ-سمبھّال دی کمی کارن اُس نُۄں لکوا ہۄ گِیا۔ ہُݨ اُہ ہتھّاں دے سہارے رِڑھدی سی۔ جے جِیون آڑھتِییا آپݨی ذُبان ’تے پُۄرا ناں اُتردا تاں اِہ پرِوار کدۄں دا مںدّر گُردُیارے اگّے جا بَیٹھا ہُںدّا۔
سمّتی دی پْریرݨا ’تے پالے نیں جیلہ ’چ سِلائی دا کمّ سِکھّ لِیا سی۔ چار سال چںگّی مِہنت کر کے اُہ چںگّا کارِیگر بݨ گِیا سی پر مانسِک تݨاء٬ سخت سرِیرک مِہنت اتے پَۄشٹِک خُراک دی گھاٹ کارن اُس دی نذر کمذۄر ہۄ گئی۔ ہُݨ اَینک لا کے وی اُس تۄں سُۄئی وِچ دھاگا نہِیں پَیںدا۔ ہتھّ کمبّݨ لگّ پئے سن۔ اجّ-کلّہ ناں اُس تۄں ودھِییا سِلائی ہُںدّی سی تے ناں کڈھائی۔
سمّتی نُۄں اُس نُۄں سِںگھّاں ولّۄں اُچاٹ کرن لئی سخت مِہنت کرنی پئی سی۔ آپݨے پَیراں سِر کھڑے ہۄݨ لئی مِیتے نیں ترکھاݨا کمّ سِکھِّیا سی۔ تختے جۄڑِییاں بݨا کے بہُتی کمائی نہِیں سی ہۄݨی۔ اُس نیں فرنِیچر بݨائُݨا سِکھِّیا۔ کئی سال اُس دے کمّ دا چںگّا مُلّ پَیںدا رِہا سی۔
دۄ سال تۄں ٹی.بی. دی بِیماری نیں اُس اُتّے ہملے کرنے شُرُۄ کر دِتّے سن۔ لکّڑ دے بُۄر تۄں اُس نُۄں الرجی ہۄ گئی سی۔ باہر آ کے اُس نُۄں کۄئی ہۄر جُگاڑ کرنا پئیگا۔
دۄہاں دِییاں شکلاں-سُۄرتاں وِچ وی ذمِین-اسمان دا فرک پَے چُکّا سی۔ ہُݨ اُہ تِیہ-پَیںتی سال دے فُرتِیلے نَۄجوان نہِیں سن۔ سٹھّاں-پَیںہٹھاں دے بُڈھّ-بُڈھیل لگّدے ہن۔ اُہناں دے ادھِّیاں نالۄں ودھّ دںدّ نِکل چُکّے سن۔ داڑھی مُچھّاں چِٹِّییاں ہۄ گئیِیاں سن۔ اکھّاں اںدّر دھس گئیِیاں سن اتے جابہاں باہر نِکل آئیِیاں سن۔
مۄہن جی نُۄں لگّدا سی کِہ جدۄں لۄک اُہناں دِییاں شکلاں دیکھݨگے٬ اُہناں دی خُشی غمی وِچ بدل جائیگی۔
مۄہن جی دے ذِہن وِچ پالے مِیتے دا بھُۄت اتے بھوِکھّ گھُمّ رِہا سی۔ اکھّاں اگّے کمّاں وِچ رُجھّا ہاکم اتے اُس دا ورتمان سی۔
ہاکم نَۄجوان سی۔ وکالت پاس سی۔ پر اُس دی چال وِچ فُرتی نہِیں سی جۄ اُس ورگے نَۄجوان وِچ ہۄݨی چاہِیدی سی۔ اُلٹا اُس دے چِہرے ’تے اُداسی دی اِک گہِری پرت سی۔
اِس اُداسی دا کارن مۄہن جی تۄں گُجھّا نہِیں سی۔
ہاکم دی چھُٹّی ختم ہۄݨ والی سی۔ اُس نُۄں نرکۄں سُنیہا آئُݨ والا سی۔ مُڑ شُرُۄ ہۄݨ والی غُلامی تۄں ڈردا اُہ جھُۄر رِہا ہۄویگا۔
اُس دی اُداسی دا اِک کارن ہۄر وی ہۄ سکدا ہَے۔ اُس دی اپِیل سُپرِیم کۄرٹ تک ردّ ہۄ چُکّی سی۔ سذا بھُگتݨی پَیݨی سی۔ جیلہ ادھِکارِییاں نیں اُس نُۄں غُستاخ اتے جھگڑالُۄ گردان کے پہِلاں کمائیِیاں مُیافِییاں ردّ کر دِتِّییاں سن۔ نال اِہناں جُرماں بدلے وادھُۄ سذاواں وی دے دِتِّییاں سن۔ بیکسُۄر ہُںدِّیاں ہۄئِیاں وی گھٹّۄ-گھٹّ چار سال ہۄر اُس نُۄں جیلہ ’چ رہِݨا پَے سکدا سی۔
مۄہن جی تۄں من دی گلّ من وِچ ناں رکھّی گئی۔ جِئۄں ہی بابے دے کھبّے پاسے پئی کُرسی خالی ہۄئی٬ اُہ جھٹّ اُس اُپر جا بَیٹھا۔ پھیر پُچھّݨ لگّا۔
“بابا جی٬ کی اسِیں سچّمُچّ جِتّ گئے ہاں؟ کی سچّمُچّ پالا اتے مِیتا بائِذّت بری ہۄئے ہن؟ بتھیرے پالے مِیتے جیلہاں وِچ بںدّ ہن۔ دُۄر جاݨ دی ذرُۄرت نہِیں۔ آہ ہاکم ولّ ہی دیکھ لئۄ۔ اجِہے ہالات وِچ کی جشن منائُݨا جائِذ ہَے؟”
بابے نُۄں پتا سی۔ اِہۄ جِہے پْرشن مۄہن جی دے نال-نال ہذاراں لۄکاں دے مناں وِچ اُٹھّ رہے ہۄݨگے۔ شںکّے دُۄر کرن لئی ہی اجّ دی رَیلی رکھّی گئی سی۔
“اِہ سںگھّرش وِڈھّ کے اسِیں بہُت کُجھ جِتِّیا ہَے۔ پالے مِیتے دے متھّۄں تۄں اِک بچّے دے کاتل ہۄݨ دا کلںکّ لاہِیا ہَے۔ جیلہۄں باہر آ کے اُہناں نُۄں ذِلّت بھری ذِںدّگی جِئۄُݨ دی لۄڑ نہِیں۔ کی اِہ پْراپتی گھٹّ ہَے؟ جے اسِیں سںگھّرش ناں کردے تاں بںٹّی دے اسل کاتلاں دے چِہرے تۄں نکاب ناں لہِںدّا۔ اِک دِن اسِیں ہرمنبِیر نُۄں گْرِفتار کروا کے چھڈّاںگے۔ جے اسِیں سںگھّرش ناں کر رہے ہُںدّے تاں ہاکم ورگا ہۄݨہار نَۄجوان کدۄں دا تنہائی چکّی وِچ دم تۄڑ چُکّا ہُںدّا۔ اِہ وی ساڈی اِک پْراپتِیہَے۔
“پتّر٬ اِک گلّ ہۄر سمجھ لَے۔ سںگھّرش نِجّی فائِدِیاں لئی نہِیں٬ اُدیشاں دی پْراپتی لئی وِڈھّے جاںدے ہن۔ اِس سںگھّرش دا آرمبھّ اِک وِئکتی دے من وِچ سُلگھی چِںگّاڑی تۄں بجھّا سی۔ دیکھ ہُݨ اِس نیں کِڈّے بھامبڑ دا رُۄپ دھار لِئَے۔ بِیسِییاں جتھیبںدِّییاں اتے لکھّاں لۄک اِس کافلے وِچ شامل ہۄ گئے ہن۔ ہُݨ تک اسِیں سَیںکڑے لۄکاں نُۄں پُلِس ودھِیکِییاں اتے بِیسِییاں نُۄں جیلہ جاݨۄں بچا چُکّے ہاں۔ لۄک ساڈے ’تے ٹیک رکھّݨ لگّے ہن۔ دِنۄ-دِن اسِیں تکڑے ہُںدّے جا رہے ہاں۔ اسِیں آپݨی مںذّل دے بہُت نیڑے ہاں۔ دسّ٬ کی اِہ خُشِییاں بھرِیا دِن نہِیں ہَے؟ کی ساڈا جشن منائُݨا غلت ہَے؟”
مۄہن جی دے شںکّے دُۄر ہۄݨ لگّے۔ اُس دا من کھِڑن لگّا۔
بابے اتے مۄہن جی نُۄں گلِّیں لگّے دیکھ کے ہاکم وی اُہناں کۄل آ بَیٹھا۔
“بابا جی) مَیں پُۄری ترہاں تںدّرُست ہۄ چُکّا ہاں۔ پالے مِیتے دی اپِیل دا فَیسلا وی ہۄ چُکّا ہَے۔ ہُݨ میرا من جیلہ جاݨ اتے آپݨا ادھُۄرا کمّ پُۄرا کرن نُۄں کرداہَے۔”
“جیلہ تاں جاݨا ہی ہَے٬ پر اِنی کاہل وی کی ہَے پُتّرا؟”
“باہرلے لۄکاں نُۄں راہت دِوائُݨ لئی تُسِیں بہُت لۄک ہۄ۔ اںدّرلِیاں دِییاں آہاں سُݨن والا کۄئی نہِیں۔ اِہناں دِناں وِچ مَیں تُہاڈے کۄلۄں بہُت کُجھ سِکھِّیا ہَے۔ ہُݨ مَیں آپݨا کمّ نویں سِرِئۄں اتے وِگِیانک ڈھںگّ نال وِڈھّاںگا۔ دیکھݨا کِنّے ودھِییا سِٹّے نِکلݨگے۔ مَینُۄں اِس شُبھ مَۄکے بھرے میلے وِچۄں وِدا کرۄ۔”
“اِئۄں ناں آکھ پُتّرا٬ تیری سانُۄں باہر وی بہُت ذرُۄرت ہَے۔ اُںج تیرا فَیسلا بِلکُل ٹھِیک ہَے۔ بھَیڑے دِناں دی گِݨتی اجّ تۄں ہی گھٹݨی شُرُۄ ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ جلدی جائیںگا تاں ہی جلدی واپس آئیںگا۔ سانُۄں تیرا سدا اِںتذار رہیگا۔”
کھڑا ہۄ کے بابے نیں پہِلاں ہاکم دی پِٹھّ تھاپڑی٬ پھیر گھٹّ کے ہِکّ نال لائِیا۔
ہاکم دا اُتشاہ دیکھ کے مۄہن جی نُۄں اُس پْرتی بݨی آپݨی سۄچ ’تے پچھتاوا ہۄئِیا۔ آپݨی غلتی سۄچ کے من ہی من اُس نیں ہاکم اگّے سِر جھُکائِیا۔
ہاکم دے فَیسلے نُۄں دھِیان وِچ رکھّدِیاں پہِلاں اُلِیکے پْرۄگرام وِچ سۄدھاں کِیتِییاں گئیِیاں۔
ہُݨ جدۄں جلسا پُۄرے جۄبن ’تے ہۄویگا٬ اُس سمیں ہاکم دے جیلہ جاݨ دے فَیسلے دا اَیلان کِیتا جاویگا۔
پھیر ہاکم بھاشݨ دیویگا۔
پھیر بابے دی اگوائی وِچ سمّتی دے چۄݨویں سَۄ کارکنّاں دا اِک جتھا جلُۄس دی شکل اختِیار کریگا۔
اِہ جتھا پُۄرے مان-سنمان نال ہاکم نُۄں جیلہ چھڈّ کے آئیگا۔
اُہۄ جتھا جیلہ دے مُکھّ درواذے ’تے پالے مِیتے دا سواگت کریگا۔ پُۄری شانۄ-شَۄکت نال اُہناں نُۄں شہِر لَے کے آئیگا۔
پھیر درۄݨاچارِییا ولّۄں رچے خترناک چکّروِئۄُ نُۄں تہِس-نہِس کرن لئی٬ وِیر ابھِمنیُۄ نُۄں یُدھّ-کھیتر وِچ بھیجے جاݨ دِییاں تِیارِییاں ہۄݨ لگِّییاں۔