گِیاراں سِرکڈھّ پںجّابی لیکھکاں نال لمِّییاں مُلاکاتاں تے ادھارِت ’سِرجݨا تے سںوّاد‘ ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ دی 254 پنِّیاں والی پُستک پںجّابی ساہِتک جگت نُۄں٬ اِک اِتِہاسک٬ دستاویذی٬ یادگاری اتے سامبھݨ یۄگ دیݨ ہَے۔ اِس پُستک وِچّ پْرِں: اَیس.اَیس. امۄل٬ پْرِں: سُجان سِںگھّ٬ پْرۄ: پْرِیتم سِںگھّ٬ پْرۄ: پِیارا سِںگھّ پدم٬ ڈا: کِرپال سِںگھّ٬ ڈا: کرنَیل سِںگھّ تھِںدّ٬ پْرۄ: پِیارا سِںگھّ بھۄگل٬ جسوںتّ سِںگھّ وِردی٬ ڈا: ستِیانںدّ سیوک٬ سْرِیمتی بچِںتّ کَۄر اتے نذِیر کہُۄٹ نال پِچھلے پںدّراں ورہِیاں دے سمیں دَۄران کِیتِییاں مُلاکاتاں نُۄں کلمبںدّ کِیتا گِیا ہَے۔ کِسے وی لیکھک دے سمُچّے جِیون نُۄں جانݨ, اُسدے رچنا-جگت دی تھاہ پائُݨ, اُسدی سِرجݨا-کلا اتے لِکھݨ-پْرکِریا نُۄں بھلی-بھاںتی سمجھݨ-وِچارن لئی٬ ’مُلاکاتاں‘ دی کلا دا آپݨا اِکّ وِشیش ستھان ہَے۔

پںجّابی وِچ مُلاکاتاں دی شْریݨی ادھِین ہُݨ تکّ لگپگ ’ادھّی‘ درجن تۄں اُپرّ پُستکاں مِلدِییاں ہن رگھبِیر سِںگھّ سِرجݨا دی ’مُلاکاتاں‘, جسبِیر بھُلّر دی ’گُفتگُۄ تے لِکھݨ ویلا‘, گُربچن بھُلّر دی ’بچن بِلاس‘ اتے بلدیو سِںگھّ دی ’وارتالاپ‘, ڈا: اُمِںدّر جَۄہل دی ’سمِیکھِیا سںوّاد‘ اتے بلبِیر پروانا دی ’کلا جِںدّگی تے نکسلی لہِر‘ اِسے مُلاکاتاں دی سُۄچی وِچّ آئُںدِییاں ہن۔ ہُݨے ہُݨے چھپی ’ترسیم‘ دی پُستک ’رُۄ-ب-رُۄ‘ اُپرںتّ سمُچّے پںجّابی ساہِت دے اِکّ وڈے اںگّ جاں کِسے وِشیش پُستک دے ادھِئَن تۄں بائد وِستھار وِچّ ’مُلاکاتاں‘ دا انۄکھا رںگّ جے کر ویکھݨ نُۄں مِلدا ہَے تاں اُہ ہَے ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ رچِت نوِیں پُستک ’سِرجݨا تے سںوّاد‘ راہِیں۔ اِہ پُستک مُلاکات دی کلا نُۄں اگہاں تۄردی ساڈا وِشیش دھِیان کھِچّہدی ہَے۔ ہتھّلے یتن وِچّ اِس پُستک دے کُجھ دِلچسپ پہِلُۄیاں اُتے ہی نِگاہ مارن دی کۄشِش کِیتی گئی ہَے۔

پہِلی گلّ: اِہ پُستک مُلاکاتاں دی ہَے۔ ڈا: کَیمبۄ نیں پُستک دا ناں ’سِرجݨا تے سںوّاد‘ رکھِّیا ہَے۔ پُستک سِرلیکھ ’سِرجݨا تے سںوّاد‘ دے نال ہی٬ سپشٹ کرن لئی٬ ذرا کُ چھۄٹے اکھّراں وِچّ ’برَیکٹاں‘ اںدّر ’لیکھکاں نال لمِّییاں مُلاکاتاں‘ وی لِکھِیا گِیا ہَے۔ اُںجھ جے کر لیکھک سپشٹِیکرݨ دیݨ لئی برَیکٹاں ادھِین کُجھ ناں وی لِکھدا تاں وی گلّ سپشٹ ہی سی۔ سںوّاد دا شابدِک ارتھ ہَے گلّبات٬ گلّ-کتھّ٬ وارتالاپ٬ گُفتگُۄ (کنورسیشن)۔ اِںجھ ڈا: کَیمبۄ اتے گِیاراں لیکھکاں وِچکار اِہ گلّبات٬ وارتالاپ جاں سںوّاد ہی تاں ہَے۔ دُۄجے بنّے اِہ مُلاکاتاں٬ سِرجݨا وی ہن اتے سِرجݨ کلا دا اُتّم نمُۄنا وی۔ کِئُںکِہ مُلاکاتِییاں اتے مُلاکات کرن والے دی دُولّی گلبات تۄں ہۄںد وِچّ آئی رچنا دے ’رچناتمک‘ پہِلُۄ نُۄں ناں تاں اکھّۄں اُہلے ہی کِیتا جا سکدا ہَے اتے ناں ہی اݨگَۄلِیا وی۔ پُستک وِچلے سُیال اتے اُہناں دے جواب پڑھن اُپرںتّ پُستک دا ناں ہۄر وی سارتھک اتے ارتھ-بھرپُۄر ہۄ جاںدا ہَے۔

’سِرجݨا تے سںوّاد‘ دا دُۄجا پہِلُۄ اِہ ہَے کِہ اِہ سارِییاں مُلاکاتاں نُۄں ہتھّلے رُۄپ وِچّ آئُݨ لئی بہُت ذِیادا سماں لگِّیا۔ اِتنا لمّا سماں کِویں اتے کِئۄں لگِّیا؟ اِہناں مُلاکاتاں نُۄں مُکمّل ہۄݨ وِچّ ساری ’پرکرِیا‘ کی رہی؟ اگہاں کُجھ تتھّ ہاذر ہن:

(1) گِیاراں لیکھکاں نال کِیتی گلّبات جاں مُلاکات کیول ہر لیکھک دے سادھارن جِیون ویروے تکّ نُۄں ہی نہِیں درسائُںدی سگۄں ہر لیکھک دے رچنا سںسّار دی تہِ تکّ نُۄں وی٬ ہر کۄݨ تۄں پھرۄلدی ہَے۔ ڈا: کَیمبۄ نُۄں اِہناں سارے لیکھکاں دِییاں لگپگ سارِییاں ہی رچناواں نُۄں چںگّی ترہاں پڑھنا پِیا۔ ڈا: کَیمبۄ نیں گِیاراں وِچّۄں دسّ مُلاکاتی لیکھکاں دِییاں گھٹّۄ گھٹّ 10-10 پْرمُکھّ رچناواں (پُستکاں) اتے گِیارہویں لیکھک دِییاں دۄ پُستکاں نُۄں بہُت ہی گمبھِّیرتا نال پڑھِیا اتے وِچارِیا۔ اِسدے نال ہی ڈا: کَیمبۄ نیں اِہناں اِکّ سَۄ وِیہ پُستکاں تۄں بِناں ہر لیکھک سبںدھّی ناں کیول ہۄر لۄڑِیںدی جاݨکاری ہی پراپت کِیتی سگۄں چرچا وِچّ آئیِیاں رچناواں سبںدھّی وی ہۄر اُپلبھّد سامگری پڑھی-وِچاری۔ پھِر اِہناں سارِییاں پُستکاں نُۄں آدھار بݨا کے ڈھُکویں پْرشن تِیار کرکے وارتالاپ دا آدھار بݨائِیا۔ گلبات دَۄران جِہڑے وی ہۄر نُکّتے ساہمݨے آئے اُہناں نُۄں وی چرچا دا وِشا بݨائِیا۔

(2) پر آکھِیا جا سکدا ہَے کِہ شائِد ہر مُلاکاتاں دی پُستک لئی اِنا کُ کمّ تاں کرنا ہی پَیںدا ہَے۔ بِلکُل ٹھِیک۔ پر آم تَۄر تے مُلاکاتاں لئی ’اِںٹروِیئۄُ‘ لَیݨ والا لیکھک کُجھ پْرشناں دی سُۄچی تِیار کردا ہَے اتے سمبّںدھِّت لیکھک نُۄں پہُںچّا دِںدّا ہَے۔ اُہ لیکھک آپݨی سَۄکھ نال جدۄں وی سماں مِلے جواب لِکھّ کے بھیج دِںدّا ہَے۔ بس اِںٹروِیئۄُ تِیار۔ پر—–

(3) ڈا: کَیمبۄ نیں اِہ سُکھالی وِدھّی نہِیں ورتی۔ لیکھک نیں رُۄ-ب-رُۄ ہۄ رہے ہر لیکھک دے سارے جواباں نُۄں آپݨے سوالاں سمیت ’ٹیپ-رِیکارڈ‘ کِیتا ہَے۔ پھِر ٹیپ تۄں ساری اِںٹروِیئۄُ نُۄں کاغذ اُپّر لِکھِیا۔ پھِر ہر لیکھک دے اِںٹروِیئۄُ دا کھرڑا تِیار کرکے ہر لیکھک نُۄں بھیجِیا تاں جۄ سمبّںدھّت لیکھک آپݨے آکھے نُۄں جاںچ-پڑتال دی بھٹھّی وِچّ پا کے لۄڑِیںدی گھاٹ-وادھ کر سکے۔ اِس سارے کمّ وِچّ ہی کئی کئی مہِینے اتے ورہے وی لںگھّ گئے۔ اِسدے نال ہی جِویں جِویں اِہ اِںٹروِیئۄُذ تِیار ہُںدِّییاں گئیِیاں اِہ سمیں سمیں سِر وکھّ وکھّ پرچِیاں وِچّ پْرکاشِت ہۄئیِیاں٬ چرچا دا وِشا بݨِییاں اتے اِہناں نُۄں بھرواں ہُںگّارا مِلِیا۔ اِہۄ کارن ہَے کِہ اِہناں مُلاکاتاں نُۄں ہتھّلے رُۄپ وِچّ آئُݨ لئی اِنا سماں لگِّیا۔

ڈا: کَیمبۄ نُں اِس گلّ دا ملال نہِیں کِہ اِہناں مُلاکاتاں نُۄں نیپرے چاڑھن لئی اِنے ورہے لگّ گئے۔ اُہ لِکھدا ہَے:

’مَینُۄں بڑی دِلی کھُشی ہۄ رہی ہَے کِہ اِہ مُلاکاتاں کر کے مَیں اُپرۄکت لیکھکاں دی وِچاردھارا٬ بھاوناواں٬ اکھاںکھِیاواں اتے گُجھّے رہّساں نُۄں پںجّابی ساہِت دے سرمائے وجۄں اںکِّت کر سکِیا ہاں۔‘

اِسدے نال ہی ’کُجھ آپݨے ولۄں‘ لِکھے مُکھّبںدھّ وِچّ ڈا: کَیںمبۄ نیں بھاویں سپشٹ کِیتا ہَے کِہ اُسنے نِٹھّ کے کِسے سکِیم ادھِین اِہ مُلاکاتاں نہِیں کِیتِییاں پر پھِر وی اُہ آپݨا مکسد اِہ کہِںدِّیاں سپشٹ کر دِںدّا ہَے:

’لیکھکاں نال سںوّاد رچائُݨ دا بھاو اِہ وی ہُںدّا ہَے کِہ اُہ بھاوناواں٬ وِچاراں اتے گُںجھّلاں جۄ پاٹھک رچناواں ’چۄں سِدھّے نہِیں پکڑ سکدے٬ اُہ سںوّاد راہِیں کھُلہ جاںدِییاں ہن۔‘

ہُݨ جے کر اِس پُستک وِچّ شامل سارِییاں مُلاکاتاں اُتے نذر مارِیئے تاں سہِجے ہی دْرِشٹی-گۄچر ہۄ جاںدا ہَے کِہ ڈا: کَیمبۄ نیں ’سںوّاد‘ لئی پںجّابی ساہِت دے وکھّ وکھّ رُۄپاں دی پْرتِینِدھّتا کر رہے ساہِتکاراں نُۄں چُݨِیا۔ اِہناں وِچّ آلۄچک٬ وارتاکار٬ کھۄجی اتے پتّرکار تاں ہن ہی پر اِسدے نال ہی کوی٬ کہاݨِیکار٬ گلپکار٬ ناٹککار اتے لۄکیانک وِگِیانی٬ پںجّابی بۄلی٬ اِتِہاس٬ دھرم اتے سبھِیاچار نال پِیار رکھّݨ والے لیکھک وی شامل ہن۔ نال ہی پاکِستانی ساہِت نال جُڑِیا اتے پںجّابی ادب نال پِیار رکھّدا لیکھک وی اِس ’سںوّاد‘ پُستک وِچّ شامل ہَے۔

سںکھّیپ وِچّ کُجھ اِںٹروِیئۄُذ سبںدھّی:

پہِلی اِںٹروِیئۄُ پْرِںسِّیپل اَیس.اَیس. امۄل جی نال ہَے۔ اُدار تے مانو-وادی وِچاراں دے ہامی پْرِں: امۄل جی نال کِیتی مُلاکات جِتھّے اُہناں دی پںجّابی ساہِت نُۄں دِتّی دیݨ دا اہِساس کرائُںدی ہَے اُتھے ’لیکھک‘ دی پْرتِیبدھّتا اتے مَۄلِکتا سبںدھّی وی کُجھ سپشٹِیکرݨ دِںدّی ہَے۔ نِبںدھّاں بارے پُچھّے گئے اِکّ سوال دے جواب وِچّ امۄل جی کہِںدّے ہن: ‘—-مَۄلِکتا آپݨے کۄلۄں نہِیں آ جاںدی٬ پڑھن نال ہی آئُںدی ہَے۔ دھِیان نال دیکھݨ تے پڑھن نال ہی مَۄلِکتا آئُںدی ہَے۔‘

آلۄچنا سبںدھّی ڈا: کَیمبۄ پُچھّدے ہن: ’اجّ دی آلۄچنا وِچ شبد-جال ذِیادا بُݨِیا جاںدا ہَے۔ کی اِہ شبد-جال آلۄچنا پْرݨالِییاں نال ہۄئِیا ہَے جاں سِرف رۄہب پائُݨ دی گلّ ہَے؟

جواب وِچّ پْرِں:امۄل جی کہِںدّے ہن: ‘—اَۄکھی بۄلی اۄدۄں ہی لیکھک ورتدا ہَے٬ جدۄں لیکھک آپ سپشٹ ناں ہۄوے۔ سانُۄں تکنِیکی شبداں دی ورتۄں تاں ذرُۄر کرنی چاہِیدی ہَے تے کُجھ شبد آپݨی لۄڑ انُسار دُۄجِییاں بۄلِییاں تۄں وی لَے لَیݨے چاہِیدے ہن٬ پرںتُّۄ جاݨ-بُجھّ کے بھاشا نُۄں اَۄکھے نہِیں بݨائُݨا چاہِیدا۔‘

دُۄجی مُلاکات پْرِں: سُجان سِںگھّ جی نال ہَے۔ بھاویں پْرِں: سُجان سِںگھّ کُجھ سُیالاں دے جواب وِچّ کہِںدّے ہن: ’مَیں جماںدرُۄ لیکھک نہِیں ہاں‘ جاں ’جدۄں مَیں کہاݨِییاں لِکھݨِییاں شُرُۄ کِیتِییاں٬ اُدۄں مَینُۄں ناں ہی مارکسواد دا پتا سی تے ناں ہی پْرگتِیواد دا‘ پر ‘—مَیں گھۄر گرِیبی دا جِیون کٹِّیا ہَے۔ میرے آلے-دُیالے غرِیبی پسری ہۄئی سی۔ مَیں اِہناں دے کارناں دی لبھّ-بھال کردا آپݨِییاں کہاݨِییاں وِچ اِہناں غرِیباں دے جِیون نُۄں چِتردا سی۔ جدۄں مارکسوادی لیکھکاں نیں اِہناں کہاݨِییاں نُۄں پڑھِیا تاں اُنہاں کِہا کِہ اِہ تاں مارکسوادی لیکھک ہَے تے پْرگتِیوادی ہَے۔‘

پر جدۄں اِہناں لیکھکاں نیں مارکسوادی آلۄچناتمِک ساہِت پڑھن لئی پْرِں: سُجان سِںگھّ نُۄں پْریرِیا تاں پْرِں: ہُراں اِس گلّ نُۄں اِس کارݨ نہِیں سوِیکارِیا کِہ اِس نال اُہناں دی مَۄلِکتا جاںدی رہیگی۔ ہاں٬ اِہ گلّ وکھّری ہَے کِہ ہّئٹ سِ ںئّرݨسِم بے اۄملِے پڑھن تے لیکھک نُۄں اِہ آبھاس ہۄئِیا کِہ لۄک کِتھّے پُجّ گئے ہن۔ اُس سمیں تۄں ہی پْرِں: سُجان سِںگھّ نیں نِٹھّ کے مارکسوادی پْربھاو والِییاں کہاݨِییاں لِکھݨِییاں آرمبھّ کِیتِییاں۔

ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ ولۄں ’پْرتِیبدھّتا’سبںدھّی پُچھّے گئے اِکّ پْرشن دا اُتّر دِںدِّیاں پْرِں: سُجان سِںگھّ کہِںدّے ہن: ’میری پْرتِیبدھّتا کِسے اِذم نال نہِیں ہَے٬ بلکِہ مانوتاواد نال ہَے۔ مَیں منُکھّ نُۄں چںگّی ہالت وِچ ویکھݨا چاہُںدّا ہاں تے اُہناں دی سہائِتا کرنا چاہُنّا٬ جِہڑے اِس دُنِییاں نُۄں منُکھّاں دے رہِݨ یۄگ بݨائُݨ دا اُپرالا کر رہے ہن۔‘

تِیجی مُلاکات: پْرۄ: پْرِیتم سِںگھّ نال کِیتی مُلاکات٬ پںجّابی بھاشا اتے گُرمُکھّی لِپی نال سبںدھّت کئی سُیالاں دے نِیائ-سںگّت اُتّر دیںدِیاں ساڈی سۄچ دی پدھّر نُۄں اُچِیائی بخشدی ہَے۔

چَۄتھی مُلاکات: اِںجھ ہی پْرۄ: پِیارا سِںگھّ پدم نال کِیتی مُلاکات راہِیں گُرمُکھّی لِپی دے پُراتن سرۄت اتے بہُت سارے ہتھّ-لِکھت کھرڑِیاں دے رُۄ-ب-رُۄ ہُںدِّیاں پںجّابی ساہِت دے خذانے بھرپُۄر ہُںدّے ویکھدے ہاں جِس نال کھۄجارتھِییاں نُۄں بہُت سہائِتا مِلدی رہیگی۔

پںجّوِیں مُلاکات: ڈا: کِرپال سِںگھّ نال کِیتی گئی مُلاکات سپشٹ کردی ہَے کِہ کِویں اُہناں سارا جِیون٬ پںجّاب تے سِکھّ اِتِہاس سبںدھّی اݨگَۄلے پکھّاں نُۄں کھۄجݨ, نویں تتھّاں نُۄں لبھّݨ, پںجّاب دی وںڈّ بارے سرکاری رِیکارڈ دے ہوالے نال اںگّریجی سرکار اتے راجنِیتک پارٹِییاں دے رۄل نُۄں بِناں کِسے ڈر-سںکّۄچ دے٬ پْرگٹائُݨ وِچ لگائِیا ہَے۔ پںجّاب دی وںڈّ سبںدھّی پُچھّے گئے سُیال اتے جواب کِسے وی مہتّوپُۄرن اِتِہاسک دستاویذ نالۄں گھٹّ نہِیں۔

چھیوِیں مُلاکات: ڈا: کرنَیل سِںگھّ تھِںدّ ہُراں نال کِیتی گئی مُلاکات سپشٹ کردی ہَے کِہ ڈا: تھِںدّ بھاویں لۄکیان کھیتر دے اُگھّے وِدوان منّے جاںدے ہن پر اُہ پںجّابی بۄلی تے ساہِت دے سمُچّے وِکاس نال وی پُۄری تندیہی نال جُڑے ہۄئے ہن۔ ادھِیاپن اتے اکادمِک کمّاں دے نال ہی نال اُہ ساہِتک سرگرمِییاں٬ ساہِتک کھۄج٬ پںجّابی سبھِیاچار اتے پاکِستانی پںجّابی ساہِت دے مسلِیاں نُۄں وی نجِٹھّ رہے ہن۔ ڈا: کَیمبۄ ولۄں ’اِلَیکٹْرانِک مِیڈِیئے‘ کارن پُستک سبھِیاچار دی گھاٹ سبںدھّی پُچھّے گئے اِکّ سُیال دے جواب وِچ اُہ کہِںدّے ہن: ’ٹھِیک ہَے پُستک سبھِیاچار دی گھاٹ ہَے۔ اسِیں پاٹھکاں اںدّر پڑھن دی بھاونا پَیدا کرن تۄّں اسمرتھ رہے ہاں۔ ساڈے ٹاکرے ’تے بںگّال٬ مدراس٬ گُجرات٬ کیرلا آدِ وِچ پڑھن دی رُچّی بہُت ہَے۔ پَیرۄں نںگّے٬ پاٹی ہۄئی دھۄتی٬ پر ہتھّ وِچّ کِتاب٬ رِسالا جاں اخبار ذرُۄر ہۄویگی۔ اںکّڑے دسدے ہن کِہ اِلَیکٹْرانِک مِیڈِیئے دے آئُݨ نال پُستکاں چھپݨ دی گِݨتی وِچ وادھا ہۄئِیا ہَے۔ پر پںجّاب اِس پکھّ تۄں پچھڑِیا ہۄئِیا ہَے۔‘

ستّوِیں مُلاکات: پْرۄ: پِیارا سِںگھّ بھۄگل ہُراں نال کِیتی مُلاکات راہِیں بہُ-پکھّی لیکھک پْرۄ: بھۄگل ہُراں دے رچناتمک ساہِت دی وِلکھّݨتا دا پتا لگدا ہَے۔ ساہِت دِییاں وکھّ وکھّ ونّگِییاں دا ذِکر جاݨکاری والا ہَے پر سِرجݨاتمک لِکھّݨ پْرکِرِیا سبںدھّی پُچھّے گئے سُیالاں دے نچۄڑ وجۄں کُجھ سںکھَّیپ جواب ہر لیکھک دا دھِیان مںگّدے ہین:

(1) سِرجݨاتمک کمّ من دِییاں شکتِییاں دے کیںدرِیکرن دی مںگّ کردا ہَے۔

(2) آم تَۄر تے لیکھک کہِںدّے ہن کِہ لِکھݨ لئی ماہَۄل چاہِیدا ہَے۔ مَیں لِکھݨ لئی ماہَۄل نہِیں اُڈِیکدا۔ مَینُۄں بَیٹھݨ لئی تھاں٬ کاغذ تے پَینّ چاہِیدے ہن۔

(3) جدۄں مَیں آپݨے من نُۄں کیںدْرِت کر لَیںدا ہاں تاں مَینُۄں گلّ سُّجھدی رہِںدّی ہَے۔

(4) لِکھݨ لئی پْریرنا من وِچّۄں ہی پَیدا ہُںدّی ہَے۔ جۄ درد نہِیں پہِسُۄس کر سکدا٬ اُہ لیکھک نہِیں بݨ سکدا۔

اٹھّوِیں مُلاکات: کہاݨِیکار جسوںتّ سِںگھّ وِردی نال ہۄئی مُلاکات راہِیں اُسدے ذِںدّگی دے وِشال انُبھوّاں نال اۄتپۄت٬ بہُ-وِستاری گِئن بھرپُۄر اتے گمبھِّیر دْرِشٹی دا پتا لگّدا ہَے۔ سُیالاں اتے اِہناں دے جواباں راہِیں لیکھک دی اَۄکھِیائیِیاں نال بھرپُۄر ذِںدّگی٬ کہاݨی کلا اتے سِرجݨ پْرکِرِیا سبںدھّی٬ پرتاں در پرتاں کھُلہدِییاں جاںدِییاں ہن۔ جسوںتّ سِںگھّ وِردی لگپگ 50 ورہِیاں تۄں لِکھݨ پْرکِرِیا دا ہتھّ پھڑی٬ سُنہِری منُکھّتا دی ’سِرجݨ-کامنا‘ کردِیاں لِکھدے آ رہے ہن۔ جِنّا وِردی ہُراں لِکھِیا جاں لِکھ رہے ہن اُنِیں اُہناں نُۄں مانتا (رٔچۄگنٹِۄِن)نہِیں مِلی۔ اِس سبںدھّی جدۄں ڈا: کَیمبۄ ہُراں سُیال کِیتا تاں مِلے جواب ہر لیکھک لئی راہ-دسیرا بݨ سکدے ہن۔ وِردی ہُراں دے جواب ہن:

(1) ’مَیںں پْرِں: سُجان سِںگھّ ہُراں دی گلّ نال شُرُۄ کردا ہاں۔ اُہ کِہا کردے سن کِہ اِک راہ لِکھݨ ولّ جاںدا ہَے تے دُۄجا راہ اِناماں ولّ نُۄں٬ تُۄں اِکّ راہ چُݨ لَے۔ مَیں لِکھݨ والا راہ چُݨِیا ہَے۔ نِٹھّ کے لِکھِیا ہَے ۔ مَیں اِناماں دی دَۄڑ وِچ نہِیں پِیا۔ میرا رِیکارڈ ہَے کِہ مَیں کِسے سمپّادک کۄلۄں پَیسا نہِیں مںگِّیا٬ ناں ہی لِکھِیا کِہ پَیسا دِئۄ تاں ہی مَیں رچنا بھیجاںگا۔‘

(2) مَیں نہِیں سمجھدا کِہ کۄئی لیکھک اݨگَۄلیاِ رہِ جاںدا ہَے۔‘

(3) مَیں کہاݨی وِچ سوَے-نِکھیدھی دا ترِیکا اپݨائُںدا ہاں۔‘

(4) ’لیکھک دی پْرتِیبدھّتا جِیون نال ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔‘

(5) ’لیکھک نُۄں دبّے-کُچلے لۄکاں دا ساتھّ دیݨا چاہِیدا ہَے۔ کمِٹمَیںٹ کِسے مَینِیپھَیسٹۄ نال نہِیں سگۄں جِیون لئی ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔

(6) لیکھک نُۄں اُسارُۄ کدراں کِیمتاں پْرتی پْرتِیبدھّ ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔

(7) جے کۄئی نہِیں پُچھّدا تاں ناں سہی٬ مَیں آپݨے من دی مَۄج لئی لِکھدا ہاں۔

(8) لیکھک نُۄں آپݨی سۄچ وِچ٬ جِیون ورتارے وِچ سپشٹ ہۄݨا چاہدِا ہَے۔ لیکھک دا کِردار دۄگلا نہِیں ہۄݨا چاہِیدا۔ ساڈے بہُتے لیکھکاں وِچ کہِݨی-کتھنی وِچ اںتّر ہَے۔

نَۄوِیں مُلاکات: ڈا: کَیمبۄ دے پْرشناں دی رَۄشنی وِچ ڈا: ستِیانںدّ سیوک ولۄں مِلے جواباں راہی پتا لگّدا ہَے کِہ ڈا: سیوک ہُراں دا وِشیش کھیتر بھاشا تے سبھِیاچار دا ہَے٬ پر اِسدے نال ہی اُہناں نیں آلۄچنا کِیتی٬ ناٹک کھیڈے تے لِکھے٬ کوِتا وی لِکھی اتے وِشیش کرکے غذل دی رچنا وی کِیتی۔ اںگّریذی دے مُکابلے پںجّابی دی دُردشا دا ذِکر اݨبھۄل ہی ہۄ جاںدا ہَے جدۄں ڈا: سیوک نیں ڈا: کَیمبۄ دے اِکّ سُیال دے جواب وِچ دسِّیا:

’میرے بچِّیاں نیں ساہِت سِرجݨا ولّ دھِیان نہِیں دِتّا٬ پر سبھ تۄں وڈّا لڑکا اروِںدّ اںگّریذی دا اِک کامیاب لیکھک ذرُۄر بݨ گِیا ہَے۔ اُہ وِگِیان٬ وپار٬ سِکھِّیا تے کمپِّئۄُٹر دے وِشِیاں ’تے کِتاباں لِکھدا ہَے۔ اُہ میرے ’تے ہسّدا وی ہَے کِہ میری چںگّی تۄں چںگّی کِتاب دا مُلّ 125/-رُپئے ہَے٬ جد کِہ اُس دِییاں کِتاباں دا مُلّ 500/-تۄں 2000/- رُپئے تکّ ہُںدّا ہَے۔ اُس نیں میرے اںگّریذی دے گِیان دا لابھ تاں اُٹھائِیا ہَے٬ پںجّابی ساہِتک سُۄجھ دا نہِیں۔‘

دسوِیں مُلاکات: سْرِیمتی بچِںتّ کَۄر نال کِیتی مُلاکات اُسدی کہاݨی کلا اتے کوِتا تۄں بِناں اُسدی جِیونی ’پگڈںڈِّییاں‘ تے ادھارِت ہَے۔ سْرِیمتی بچِںتّ کَۄر ڈا: کَیمبۄ دے پہِلے سُیال دے جواب وِچ ہی سپشٹ کر دِںدّی ہَے:

’ساہِت دے جِنّے وی رُۄپاں ’تے مَیں ہتھّ اذمائِیا ہَے٬ اِنہاں سبھناں تۄں ذِیادا میری سوَے-جِیونی ہی ذِیادا چرچِت ہۄئی ہَے۔ بھئسچِئللے مَیں کہاݨِیکار ہاں۔‘

کِسے باہرلے کبُۄلے پْربھاو بھارے جدۄں ڈا: کَیمبۄ نیں پُچھِیا تاں سْرِیمتی بچِںتّ کَۄر ہُراں جوبا دِتّا:

’چاہے لیکھک جاں کۄئی کلاکار ہۄوے جاں سادھارݨ منُکھّ ہی ہۄوے٬ اُہ ہمیشا کِسے ناں کِسے تۄں کُجھ ناں کُجھ سِکھّدا ہی رہِںدّا ہَے۔—–پڑھدے پڑھدے سانُۄں کئی دپھا µُبجٔچٹ وی سُجھّ پَیںدا ہَے اِس ترہاں رچنا اُٹۄمئٹچِئللے ہۄ جاںدی ہَے٬ جۄ پڑھِیا ہُںدّا ہَے٬ اُس دے پْربھاو تۄں کۄئی رچنا جنم دھار لَیںدی ہَے۔ اسِیں سۄچ سمجھ کے پْربھاو تاں نہِیں لِیا ہُںدّا۔‘

لِکھݨ پْرکِرِیا سبںدھّی سْرِیمتی بچِںتّ کَۄر جواب دِںدّی ہَے: ’جدۄں میرا من مجبُۄر کردا ہَے تاں مَیں لِکھدی ہاں۔ جِس ترہاں ماں آپݨے بچّے نُۄں پِیڑاں تۄں پْربھاوِت ہۄ کے جنم دِںدّی ہَے٬ اُسے ترہاں ہی ہَے میری سِرجݨکلا۔—-میری رچنا دے اںتّ وِچ میری گلّ لُکی ہُںدّی ہَے٬ جۄ مَیں کہِںدّی ہاں اُہ میری کہاݨی دے سِرلیکھ وِچ ہُںدّی ہَے۔غلت کِیمتاں بارے تُہاڈی اِک سۄچ بݨ جاںدی ہَے٬ جۄ رچنا وِچ پْرواہمان ہُںدّی ہَے۔

گِیاروِیں مُلاکات: پاکِستانی پںجّابی سبھِیاچار نال جُڑے پتّرکار نذِیر کہُۄٹ نال کِیتی گئی اِںٹروِیئۄُ راہِیں پتا لگّدا ہَے کِہ لیکھک پاکِستان وِچ پںجّابی دے ہِتّ لئی لڑ رہے ہن٬ سںگھّرش کر رہے ہن اتے ساہِت-سِرجݨا دے کمّ وِچ وی جُٹے ہۄئے ہن۔ پںجّابی ادبی پرچے نِجّی یتناں سدکے نِکل رہے ہن اتے بںدّ وی ہۄئی جا رہے ہن۔ نِجھّک ہۄ کے اِکّ سوال دے اُتّر وِچ کہُۄٹ ہُرِیں دسّدے ہن کِہ اجّ وی سِںدھّ ’چ پںجّابی نال جبر املی شکل وِچ مَۄجُۄد ہَے اتے پِںڈّاں وِچ رہِںدّے پںجّابِییاں دے وِرُدھ پیںڈُۄ دہِشتگرد کِرِیاشِیل ہَے۔

اِںجھ وکھّ وکھّ لیکھکاں نُۄں پُچھّے گئے پْرشناں اتے اُہناں دے مِلے اُتّراں دے آدھار تے سہِجے ہی آکھِیا جا سکدا ہَے کِہ مُلاکات کرن والے لیکھک ڈا: کَیمبۄ نیں مُلاکاتی لیکھکاں پاسۄں اُہناں دِییاں کِرتاں دے آدھار اُتے پںجّاب٬ پںجّابی بۄلی٬ پںجّابی سبھِیاچار٬ پںجّاب دے اِتِہاس٬ سِکھّ دھرم٬ گُرمُکھّی لِپّی٬ پںجّابی وارتک٬ کہاݨی٬ ناول٬ لۄکیان٬ پتّرکاری٬ مارکسوادی سِدھاںتاں اتے پاکِستانی پںجّابی ساہِتّ سبںدھّی سُیال پُچھّے ہن اتے لۄڑِیںدے جواب پراپت کِیتے ہن۔ ڈا: کَیمبۄ نیں اِہناں سارے لیکھکاں دِییاں ’لِکھݨ بھاوناواں‘, لِکھݨ-مںتّواں اتے لِکھّتاں کارن اُپّجِییاں وکھّ وکھّ گُتھِّییاں نُۄں سُلجھائِیا ہَے۔ اِکّ ترہاں نال اِہ ’مُلاکاتاں‘ اِہناں ’لیکھکاں‘ دِییاں ’لِکھݨ-پْرکِرِیاواں‘ نُۄں وی پاٹھکاں گۄچرے کردِییاں ہن۔ اِںجھ اِہناں مُلاکاتاں دا ہۄر وی ودھّ مہتّو بݨ جاںدا ہَے۔

اُداہرݨا دے دے کے گلّ نُۄں ہۄر وی لمِّیا کِیتا جا سکدا ہَے پر مُکّدی اتے سِرے دی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ ڈا: کَیمبۄ دِییاں اِہناں گِیاراں مُلاکاتاں دی اِہ وِشیشتا ہَے کِہ اُہ ہر پُۄری مُلاکات دے دَۄران سہِج وِچ رہِںدِّیاں کُرید کُرید کے پْرشن کردا ہَے اتے سبںدھّت ساہِتکار دے پُۄرے وِئکتِیتو اتے سمُچِّییاں رچناواں دے گمبھِّیر اتے اݨگَۄلے پہِلُۄیاں نُۄں وی اُجاگر کردا جاںدا ہَے۔ اِہ پہُںچّ جِتھّے مُلاکات کرن والے لیکھک ڈا: کَیمبۄ دی مانسِک پدھّر دے درشݨ کروا دِںدّی ہَے اُتھے پاٹھکاں/لیکھکاں نُۄں سُہج اتے آنںدّ وی پْردان کردی ہَے۔ لِکھݨ-پْرکِرِیا سبںدھّی ٹِپّݨِییاں سِرجݨہارِیاں لئی راہ-دسیرا مسَۄدا ہی تاں ہن۔ ڈھُکوِییاں تسوِیراں٬ جِیون ویروے٬ ڈا کَیمبۄ دِییاں ہر مُلاکات دے آرمبھّ وِچّ ٹِپّݨِییاں٬ ہتھّ لِکھّتاں دے نمُۄنے٬ ہر لیکھک دی آواذ نُۄں رِیکارڈ کرن دا کارج اتے سمبھّال٬ لیکھک دی اِکسار مِہنت اتے اِکّسُر لگن دی لکھائِک ہن۔ پاٹھکاں دے جذبِیاں نُۄں ہلُۄنݨ دی شکتی رکھّدی اِتِہاسک یادگاری پُستک ’سِرجݨا تے سںوّاد‘ لئی ڈا: کَیمبۄ ودھائی دا ہکّدار ہَے۔