“ناں ناں … بسّ بس … ٹھِیک اےَ …۔” اِہ آکھدِیاں میرے سہُرا سابہ نیں پَیر پِچھاںہ کھِچّ لئے۔ اںدّرۄں بیئِذّتی وی مہِسُۄس ہۄئی تے اِس ترہاں وی لگِّیا جِویں مںدّر جاں گُردُیارے وِچّۄں باںہ تۄں پھڑ کے کِسے نیں پِچھاںہ ولّ نُۄں دھکّ دِتّا ہۄوے۔ پر … … ستِ سْری اکال دا جواب اُہناں ذرُۄر دے دِتّا۔ بی جی نیں پَیراں نُۄں ہتھّ تاں لوا لئے پر اسِیس کۄئی ناں دِتّی۔ اُہ بائد وِچّ پتا لگِّیا کِہ اُہناں دا سُبھاء نہِیں اسِیساں دیݨ والا۔ کئی بذُرگاں دا سُبھاء ہُںدّا ہَے کِہ پاݨی دا گلاس پھڑا دِئۄ تاں وی اسِیساں دِییاں جھڑِییاں لا دیݨگے۔ پر اسِیساں دیݨ دے ماملے وِچّ بی جی نیں ساری اُمر کںجُّۄسی ہی کِیتی ہَے۔

وِیاہ تۄں دۄ کُ دِن بائد ہی آںڈھݨاں گُیاںڈھݨاں دِییاں گلّاں میرے کنِّیں پئیِیاں٬ “ہَیںء کُڑے اِہ پَیرِیں ہتھّ لا دِیا کرُۄ؟ پڑھی لِکھی نُۄںہ لَے لی۔”

“پَیرِیں ہتھّ ناں کِتے … … دُۄرۄں ای ساسری ’کال ہۄئِیا کرُۄ‘ ہی … ہی … ہی۔” اُہ ہسِّییاں۔ مَیں سۄچِیا کِہ آہ کی گلّ ہۄئی؟ اِہ تاں کِتے وی نہِیں لِکھِیا کِہ پڑھے لِکھے آدر ستِکار نہِیں کردے ہُںدّے۔ ربّ دا شُکر کِیتا کِہ اِہ گلّاں میرے کنِّیں پئیِیاں۔ نہِیں تاں کی پتا ہَے مَیں وی اِہی سۄچ لَیںدی کِہ من وِچّ ستِکار ہۄݨا چاہِیدا ہَے٬ دِکھاوا کرن دا کی پھائِدا۔ پر ہُݨ میری سۄچ تھۄڑھی بدلی٬ من کِہڑا کۄئی پھرۄل کے دیکھدا٬ کُجھ اِس ترہاں دے کمّ ہۄݨے چاہِیدے ہن کِہ پتا لگّے تُسِیں ستِکار کردے اۄ۔ اِہ وی کہِ لواں کِہ تھۄڑھا دِکھاوے والا پھرذ نِبھا لَیݨ وِچّ کۄئی ہرذ نہِیں۔ باپُۄ جی دا پِچھاںہ نُۄں پَیر کھِچّݨا مَینُۄں چںگّا نہِیں سی لگّدا۔ اِہی دیکھِیا سُݨِیا سی کِہ پَیر پِچھاںہ کۄئی اُدۄں ہی کھِچّدا ہَے جدۄں پَیرِیں ہتھّ لائُݨ والے نال کۄئی سکھت نراذگی ہۄوے۔ کئی ترہاں دے کھِیال من وِچّ آئُںدے کِہ شائِد میرے پیکِیاں نیں اُمِید نالۄں گھٹّ سمان دِتّا ہۄویگا جاں میرا پڑھی لِکھی ہۄݨا پسںدّ ناں ہۄوے۔ جِویں آم کرکے پِںڈّاں وِچّ پڑھی لِکھی نُۄںہ دا آئُݨا اِہ سمجھ لِیا جاںدا کِہ بذُرگاں دے کرماں وِچّ سُکھ نہِیں۔ اِہ بھرم پالھے ہۄئے ہُںدّے نیں کِہ پڑھی لِکھِییاں نُۄںہاں کمّ نہِیں کردِییاں۔ اُہ آکھدے ہن کِہ ستّ وجے تاں اُہناں دی اکھّ ہی کھُلّہدی ہَے٬ اۄنے نُۄں پِںڈّاں والے ادھّے کمّ نِپٹا لَیںدے ہن۔ بھاویں ہر کِسے ’تے اِہ گلّ لاگُۄ نہِیں ہُںدّی۔ ساڈے بی جی نیں تاں وِیاہ تۄں تھۄڑھے کُ دِناں بائد مَینُۄں سُݨا وی دِتّا سی٬ “تیرا ماما کہِںدّا٬ میری بھَیݨ دے کرماں وِچّ سُکھ نہِیں … … تاں ہی پڑھی لِکھی نُۄںہ لَے لئی۔” مَیں بڑی ہَیران ہۄئی کِہ جِہڑا بںدّا مَینُۄں چںگّی ترہاں جاݨدا ہی نہِیں اُس نیں اِہ کِویں کہِ دِتّا۔ اِہ تاں بائد وِچّ پتا لگِّیا کِہ جدۄں دھی نُۄںہ بݨ کے کِسے دے گھر چلی جاںدی ہَے تاں اُہنُۄں بتھیرے اِس ترہاں دے سرٹِیپھِکیٹ وی مِل جاںدے نیں جۄ اُہنے سۄچِیا وی نہِیں ہُںدّا۔ چلۄ اِہ گلّ تاں وکھّری اےَ۔ چِںتّا تاں باپُۄ جی دی نراذگی دی سی۔

سماں بِیتدا رِہا۔ باپُۄ جی دِییاں گلّاں تۄں مَینُۄں کدے وی لالچ دی بُۄ نہِیں آئی۔ مَینُۄں اُہ کِسے درویش دی ترہاں لگّدے٬ بِلکُل اِکّ رُکھّ واںگ۔ اُہناں آپݨی ذِںدّگی وِچّ بہُت اَۄکھے دِن دیکھے ہۄئے سن۔ ماپے سِر ’تے ہَے نہِیں سن۔ رِشتیدارِییاں وِچّ رہِ کے پلے تے وڈّے ہۄئے سن۔ جدۄں تھۄڑھے وڈّے ہۄئے تاں آپݨے چھۄٹے بھراواں دے وِیاہ وی کِیتے اتے سارِیاں نُۄں برابر دی ذمِین وی بݨا دِتّی سی۔ سکُۄلی پڑھائی تاں اُہناں نہِیں سی کِیتی ہۄئی پر اُہناں ذِںدّگی نُۄں آپݨے آپ نُۄں پڑھے لِکھے سمجھݨ والے لۄکاں نالۄں ودھِییا سُچجّے ترِیکے نال جِیوِیا۔ میرا سچّی چِتّ کردا ہُںدّا سی اُہناں دے پَیراں نُۄں ہتھّ لائُݨ نُۄں۔ پر جدۄں مَیں اُہناں کۄل جا کے جھُکدی اُہ پِچھاںہ ہٹ جاںدے۔ اِہ گلّ میرے دِل ’تے بڑی سٹّ ماردی۔ پِںڈّاں وِچّ نُۄںہ سہُرا آپس وِچّ بہُتِییاں گلّاں نہِیں سن کردے ہُںدّے۔ اِس لئی باپُۄ جی نُۄں پُچھّݨا کِہ اُہ اِدّاں کِئۄں کردے ہن دا تاں سوال ہی پَیدا نہِیں سی ہُںدّا۔ اُہ وَیسے وی بہُت گھٹّ بۄلدے سن۔ وِہڑے وِچّ وی نِیوِیں پا کے وِچارے جِہے بݨ کے مںجّے ’تے بَیٹھے ہُںدّے۔ مَیں بی جی نُۄں پُچھِّیا کِہ باپُۄ جی چُپّ کرکے کِئۄں بَیٹھے رہِںدّے نیں۔ بی جی نیں بڑی ہاسۄہِیݨی گلّ آکھی۔ کہِںدّے٬ “ تیرا باپُۄ تَیتھۄں سںگّدا … … تُۄں پڑھی لِکھی اَیں۔ اُہ کہِںدّا کِہ بہُۄ کی آکھُۄگی … … کِویں بۄلدے نیں۔” اُہناں دی بۄلی وِچّ پُیادھی دا رلیواں سی۔ مَیں سمجھ گئی۔

ہَۄلی-ہَۄلی اسِیں باپُۄ جی نُۄں وی گلّاں وِچّ شامل کرن لگّ پئے۔ کئی وار اُہ تھۄڑھا پھرک نال بَیٹھے جدۄں اسِیں بی جی نال گلّاں کردے تاں ساڈِییاں گلّاں سُݨدے رہِںدّے۔ اسِیں باپُۄ جی نُۄں وی کۄئی ناں کۄئی گلّ پُچھّ لَیںدے تاں اُہ دسّݨ لگّ پَیںدے۔ مَینُۄں اِہ تاں تسلّی ہۄ جاںدی کِہ باپُۄ جی نراذ تاں نہِیں۔ پر کۄئی ناں کۄئی اجِہی گھٹنا جۄ مَینُۄں چںگّی ناں لگدی مَینُۄں سۄچݨ ’تے مجبُۄر کر دِںدّی کِہ باپُۄ جی نراذ ہن۔

“بی جی! باپُۄ جی پَیراں نُۄں ہتھّ کِئۄں نہِیں لوائُںدے؟” اِکّ دِن مَیں بی جی نُۄں پُچھِّیا۔

“سارا دِن گلِییاں وِچّ گۄہا مدھّدا پھِردَے۔ جُتِّییاں لِبڑِییاں رہِںدِّییاں گۄہے نال … … تاں نی لوائُںدا ہۄئۄُ کِہ بہُۄ پڑھی لِکھی اےَ کی آکھُۄ؟” بی جی دے جواب ’تے مَینُۄں ہاسا آ گِیا۔ پِںڈّاں وِچّ آم کرکے بذُرگاں دِییاں اِہۄ جِہِییاں گلّاں ہی ہُںدِّییاں ہن۔ اُہ کدے وی پِیار دا دِکھاوا نہِیں کردے ہُںدّے۔

“پر جدۄں اُہ مںجّے ’تے بَیٹھے ہُںدّے نیں اُدۄں کِہڑا لوائُںدے نیں۔” مَیں تھۄڑھا سۄچ کے آکھِیا۔

“اِہ تاں کِسے تۄں وی نی لوائُںدا۔”

مَیں سۄچِیا چلۄ پھیر تاں کۄئی گلّ نہِیں۔ مَیں آپݨی چِںتّا گھٹا لئی اِس پاسِئۄں۔ پر اِکّ دِن پِںڈّ وِچّۄں چاچا جی دی نُۄںہ نیں باپُۄ جی دے پَیرِیں ہتھّ لائے۔ اُہناں چُپّ کرکے لوا لئے تے سِر پلۄسِیا۔ مَینُۄں لگِّیا جِویں کھذانا لُٹِّیا جا رِہا ہۄوے۔ مَیں پھِر بی جی نُۄں پُچھِّیا۔

“اِہدِییاں اِہی جاݨے۔” بی جی نیں سَۄ دی اِکّ سُݨا دِتّی۔

اِکّ وار مَیں تے میرے پتی رِشتیدارِییاں وِچّ گھُمّ کے چار کُ دِناں بائد گھر آئے۔ باپُۄ جی گھر نہِیں سن۔ اُہ ذِیادا سماں گُردُیارا ساہِب دے براںڈے وِچّ بَیٹھے بذُرگاں کۄل ہی بِتائُںدے۔ اُتھّے لگّے رُکھّ بُۄٹِیاں نُۄں پاݨی پا دِیا کردے سن۔ چاہ رۄٹی دے سمیں ہی گھر آئُںدے۔ سارے بذُرگ ہی چاہ رۄٹی آپݨے آپݨے گھر آ کے ہی کھاںدے۔ اُہ آکھدے کِہ گُرُۄ گھر لئی اِکٹھّا کِیتا دُدھّ اتے انّ پاݨی راہِییاں پاںدھِییاں لئی تے ہۄر لۄڑوںدّاں لئی ہُںدّا ہَے۔

“اجّ جد باپُۄ جی گھر آئُݨگے٬ آپاں پھٹاپھٹ پَیرِیں ہتھّ لا دِیاںگے۔” مَیں آپݨے پتی نُۄں آکھِیا۔

“مَینُۄں سںگّ آئُںدی اےَ٬ اسِیں نی کدے لائے۔ تُۄں پَیرِیں ہتھّ لائُݨ دے اَینا پِچھّے کِئۄں پئی اَیں جِویں شُدائی کردے ہُںدّے نیں۔” اُہناں تھۄڑھی نراذگی نال آکھِیا۔

“لا کے دیکھِئۄ اجّ باپُۄ جی کِنّے کھُش ہۄݨگے۔” مَیں کِہا۔ کافی مِنّت ترلے تۄں بائد اُہ منّ گئے۔ من وِچّ ڈر اتے کھُشی دے بھاو وار وار سِر چُکّدے۔ کدے سۄچاں کِہ اُہناں کۄئی سںکّلپ ناں کِیتا ہۄوے٬ اُہ ناں ٹُٹّ جاوے کِتے۔ کدے سۄچاں اجّ اِکّ پاسا ہۄ جائۄُ٬ جے باپُۄ جی گُسّے ہۄئے تاں پُچھّ لئۄُں کِہ میرا کی کسُۄر اےَ؟ میری گلتی دسّۄ۔ کی پڑھے لِکھے ہۄݨا ای گُناہ اےَ میرا؟ بسّ اںدّر وِچار آ جا رہے سن۔ دھُڑکُۄ لگِّیا پِیا سی۔ اِہ تاں پتا سی کِہ باپُۄ جی نیں پَیر پِچھاںہ کھِچّ لَیݨے نیں۔ پھِر ہُݨ کی کرِیئے؟ سۄچِیا لُک کے اِکدم ساہمݨے آ جاواںگے اُہناں نُۄں پتا ای ناں لگّے کِہ کی ہۄئِیا؟

باپُۄ جی دے آئُݨ دا پتا تاں لگّ ہی جاںدا ہُںدّا سی۔ جدۄں باپُۄ جی گھر آئُںدے تاں گلی وِچّ سُتّے کُتّے اںگّڑائیِیاں لَے لَے اُٹھّدے تے اُہناں دے پَیراں وِچّ لِٹݨ لگّ پَیںدے۔ باپُۄ جی آکھدے٬ “اۄ بسّ … اۄ تیری … بسّ بس … اۄ بسّ پُتّ … بسّ کرۄ ہُݨ۔” اِہی آکھدِیاں باپُۄ جی اںدّر آ جاںدے۔ کُتّے واپس مُڑ جاںدے۔ جدۄں باپُۄ جی دی آواذ آئی اسِیں درواذے پِچھّے لُک گئے۔ اُہ آئُݨ سار ساہمݨے کںدھّ ’تے لگّی گھڑی ’تے سماں دیکھدے ہُںدّے سن۔ اُہناں دی نِگاہ اُپّر گھڑی ولّ٬ اسِیں اُہناں دے پَیراں وِچّ۔ اِکّ پاسے مَیں دُۄجے پاسے اُہناں دا پُتّر۔ اِہ سبھ کُجھ اچانک ہۄ گِیا۔ باپُۄ جی نیں میرے سِر ’تے ہتھّ رکھّ دِتّا۔ آپݨے پُتّر نُۄں جفّی وِچّ لَے لِیا۔ پِئۄ پُتّ کِنّی دیر جپھِّییاں پائی گئے۔ باپُۄ جی بہُت کھُش سن۔ کہِݨ لگّے٬ “اجّ تاں تُسِیں جِتّ گئے بئی۔” مَیں وی کھُش سی چِںتّا نِبّڑی۔ ہُݨ باپُۄ جی پَیر پِچھاںہ نہِیں کھِچّݨگے۔ پتا نہِیں کی من وِچّ آئِیا٬ شام نُۄں باپُۄ جی آپݨے بیٹے نُۄں کہِݨ لگّے٬ “ہُݨ تُسِیں آپݨی کبِیلداری آپ سامبھۄ۔”

“لَے اَیں کِویں سامبھ لِیئے لاݨیدارا۔ لاݨیداری تاں بذُرگاں ہتھّ ای سۄہںدّی اےَ۔” اُہناں باپُۄ جی دے لکّ نُۄں جپھّی پائُںدِیاں کِہا۔

“ہُݨ سواساں دا کۄئی بھرۄسا نی۔”

“اَیں نی مُکّݨ دِںدّے سواس تھۄڈے۔” اُہناں باپُۄ جی نُۄں ہۄر گھُٹّ لِیا۔

“اۄ بسّ کر ... پسّلِییاں تۄڑیںگا … چھڈّ مَینُۄں … چںگّا پھیر میری اِکّ گلّ منّ لَے٬ جدۄں باݨِیئے دا ہِساب کرنا ہُںدّا اےَ … میرے نال چلِّیا کر۔” اِہناں ہامی بھر دِتّی۔ باپُۄ جی کھُش ہۄ گئے۔ اِہ جماں بچّے بݨ جاںدے سن جدۄں باپُۄ جی نال لاڈ جِہے کردے۔ مَینُۄں بہُت چںگّا لگّدا سی۔ جے ساڈے گھر کِسے گلّ ’تے تکرار ہُںدّی تاں دۄ پارٹِییاں بݨ جاںدِییاں۔ اِہ بی جی ولّ ہۄ جاںدے مَیں باپُۄ جی دی ہاں وِچّ ہاں مِلائُںدی۔ باپُۄ جی بڑے کھُش ہُںدّے٬ جدۄں مَیں اُہناں دا پکھّ لَیںدی۔ اِکّ دِن مَینُۄں پھِر جاݨا پِیا پیکے٬ کُجھ کِتاباں لِیائُݨِییاں سن۔ دُۄسرے دِن واپس آئی۔ باپُۄ جی نیں پھیر پَیر پِچھاںہ نُۄں کھِچّ لئے۔ اُتھّے رُکے وی نہِیں۔ باہرلے گھر چلے گئے۔ مَیں بڑی ہَیران پْریشان ہۄئی۔ گلّ تاں پھیر اُتھّے ہی آ کھڑھی۔ سۄچِیا٬ ’منا چھڈّ کِئۄں دُکھی ہُنَّیں …۔‘ پھیر سۄچِیا٬ اِکّ وار پُچھُّۄں تاں ذرُۄر٬ دیکھی جائۄُ۔ مَیں آپݨی ذِدّ چھڈّ دِئۄُں جِویں اُہناں نُۄں ٹھِیک لگّے٬ اُویں کر لِیا کرُۄں … کِئۄں آپݨے دِماگ ’تے بۄجھ پائِیا ہۄئِیا ہَے۔ کۄئی گلّ ہۄݨی اےَ اُہناں دے من وِچّ٬ تاں ہی اِسے ترہاں کردے نیں۔ چلۄ کدے اݨجاݨپُݨے وِچّ کہی کۄئی گلّ بُری لگّ گئی ہۄئۄُ۔ جاݨ بُجھّ کے بذُرگاں دا دِل دُکھی کراں٬ اِہ تاں سۄچ وی نی سکدی۔

کئی دِن مَۄکا بھالدی رہی۔ اِکّ دِن دُپہِر دی چاہ پھڑائُݨ گئی تاں باپُۄ جی اِکلّے ہی مںجّی ’تے بَیٹھے سن۔ مَیں چاہ رکھّ کے اُتھّے ہی مںجّی دی باہی نُۄں ہتھّ پا کے ہیٹھاں ہی بَیٹھ گئی۔ باپُۄ جی ہَیرانی نال دیکھ رہے سن کِہ مَیں اُتھّے کِئۄں بَیٹھ گئی۔ اُہ کُجھ آکھݨ ہی لگّے سن کِہ مَیں آپݨی گلّ شُرُۄ کر دِتّی۔

“باپُۄ جی! اِکّ گلّ پُچھّاں؟ سچّ سچّ دسّݨا مَینُۄں۔”

“اُہدا سُبھاء ای اِہا جا پُتّ … اُہ آپݨے اںدّر بَیٹھی سسّ نُۄں کدے سَۄݨ نی دِںدّی۔ تُۄں اَیویں دِل ’تے ناں لائِیا کر۔”

باپُۄ جی میرے ولّ بِناں دیکھے ہی بۄلے۔ مَیں سمجھ گئی کِہ باپُۄ جی بی جی بارے کہِ رہے ہن۔ اُہ کئی وار دال پاݨی پِچھّے کہِ دِںدّے سن کِہ ناں لُۄݨ ناں مِرچ مِٹّی ورگی سبذی بݨا کے رکھّ دِںدّی ہَے۔ چاہ بارے وی نُکس مار دِںدّے۔ مَیں کِہا٬ “نہِیں باپُۄ جی٬ مَیں بی جی بارے کۄئی گلّ نی آکھݨی٬ مَیں تاں تھۄڈے تۄں پُچھّݨَے کِہ تُسِیں مَینُۄں پَیراں نُۄں ہتھّ کِئۄں نہِیں لائُݨ دِںدّے؟” مَیں کاہلھی نال بۄلی۔

“مَیں تاں تَینُۄں آپݨی نُۄںہ ای نہِیں منّدا۔” اِہ سُݨکے مَینُۄں دھرتی دی گتی تیذ ہۄئی لگّی۔ مَینُۄں لگِّیا اِس تیذ گتی نال ہُݨے ہُݨے رات ہۄ جاویگی۔ اِس رات دی بُکّل وِچّ مُۄںہ لُکۄ کے مَیں بہُت رۄواںگی۔ کُجھ سکِںٹّاں وِچّ ہی اکھّاں مُۄہرے بھمبُّۄ تارے دِسݨ لگّے۔ اَینے نُۄں اُہناں نیں آپݨا ہتھّ پۄلے جِہے میرے سِر ’تے رکھّ دِتّا۔

“مَیں تاں تَینُۄں آپݨی دھی سمجھداں ... دھِییاں تۄں پَیراں نُۄں ہتھّ نی لوائِیا کردے۔”

باپُۄ جی دے سِر ’تے رکھّے ہتھّ نیں سارے سرِیر دا سںتّاپ کڈھّ کے سکُۄن بھر دِتّا۔ مَیں پھیر اُہناں دے پَیراں ولّ نُۄں جھُکی۔ اُہناں پَیر پِچھاںہ کھِچّ لئے۔ آپݨی گلتی ’تے شرمِںدّی ہۄئی مَیں سکُۄن نال بھری اُتھّۄں اُٹھّ کے اںدّر چلے گئی۔ دِل دِماگ الۄکار کھُشی وِچّ جھُۄم اُٹھّے۔