سںتّ سِںگھّ سۄہل ستھاپت ساہِتکار ہَے۔ اُسدِییاں گِیاراں پُستکاں پْرکاشت ہۄ چُکِّییاں ہن٬ جِنہاں وِچّ ستّ گِیت/بال گِیت-سںگّْرہِ٬ اِکّ کاوِ-سںگّْرہِ٬ اِکّ مہاں-کاوِ٬ اِکّ غذل-سںگّْرہِ اتے اِکّ ساکا سرہںدّ شامل ہن۔ سںتّ سِںگھّ سۄہل پںجّابی سبھِیاچار دِییاں پرمپّراواں٬ اِتِہاس اتے مِتھِہاس نال پُۄرا باواستا ہَے۔ مہاں-کاوِ کھۄجی وِدوان ہی لِکھ سکدا ہَے٬ اُہ کھۄجی ساہِتکار ہَے۔ ’مہان جرنَیل بابا بںدّا سِںگھّ بہادر (مہاں-کاوِ)’ اُسدی باروِیں پُستک ہَے۔ مہاں-کاوِ ساہِت دی اُچ کۄٹی دی ونّگی گِݨی جاںدی ہَے۔ اِہ مہاں-کاوِ ساہِت دے سارے نِئماں انُسار اُسدی پرپکّ رچنا ہَے۔ سںتّ سِںگھّ سۄہل دی شبداولی تے شَیلی سرل ہَے۔ مہاں-کاوِ نُۄں اُسنے دس سرگاں (ادھِیائ) وِچّ وںڈِّیا ہَے۔ اِہ مہاں-کاوِ سُر٬ تال٬ لَے دے تُکاںت نال سرۄدی بݨِیاں ہۄئِیا ہَے۔ اُسنے شبداں نُۄں سمیں اتے ستھِتی انُسار تراشِیا ہَے۔ چھںدّ-بںدّی دی پُراتن پرمپّرا انُسار لِکھِیا گِیا ہَے۔ اُسنے اِس مہاں-کاوِ وِچّ دۄہِرا٬ کبِتّ تے بَیںت دی ورتۄں کردِیاں٬ وار-دٹپٹا٬ نِشانی اتے سِرکھںڈّی چھںدّاں دی ورتۄں کِیتی ہَے۔ ورتمان سمیں وِچّ ساہِت دے اِس رُۄپ وِچّ چۄݨویں ساہِتکار ہی لِکھدے ہن٬ کِئُںکِہ اِس وِچّ اِتِہاس گھٹناواں دا ادھِئَن بڑا ذرُۄری ہُںدّا ہَے۔ کوی گُݨی گِیانی ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔

سںتّ سِںگھّ سۄہل دا اِہ مہاں-کاوِ-سںگّْرہِ اُسدی بِہترِین رچنا ہَے۔ اِس وِچّ بابا بںدّا سِںگھّ بہادر دے بچپن تۄں لَے کے شہِید ہۄݨ تکّ دے گھٹناکرم نُۄں ترتِیبوار تتھّاں سمیت اِتِہاسِک پرِپیکھ وِچّ لِکھِیا گِیا ہَے۔ چھۄٹے ساہِبذادِیاں دی شہِیدی دا بدلا٬ سِکھّ راج کائِم کرنا٬ جںگّی کرتواں دی جاݨکاری٬ لۄکاں نُۄں ذمِیناں دے مالک بݨائُݨ اتے دھرم نِپکھّتا دی مِسال کائِم کرن نُۄں کاوِ رُۄپ وِچّ درسائِیا گِیا ہَے۔ اِس وِچّ سِکھّ راج دی ستھاپنا دا مُڈھّ کِویں تے کِہڑِییاں ستھِتِییاں وِچّ بجھِّیا دا کاوِک رُۄپ وِچّ ورݨن کِیتا ہۄئِیا ہَے؟

مںگّلا چرن نال شُرُۄ کرکے٬ پہِلے سرگ (ادھِیائ) وِچّ جمُّۄ کشمِیر دِییاں وادِییاں دی کُدرت دی پْرکْرِتی دا ورݨن٬ لچھمݨ داس دا نِشانچی بݨن٬ ہرنی دے شِکار سمیں اُسدا گربھوتی ہۄݨ دا پتا لگّݨ ’تے وَیراگ جاگݨ, لچھمݨ داس تۄں سادھُۄیاں دے سںگّ جا کے مادھۄداس بݨن٬ جپ-تپُ کرن کرکے سادھنا ہاسل کرن٬ ابھِمان کرن٬ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ نُۄں مِلݨ تۄں بائد بںدّا سِںگھّ بہادر بݨن اتے گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی ولّۄں سِکھّ ساجکے پںجّاب نُۄں سِںگھّاں دے جتھے دا آگُۄ بݨاکے بھیجݨا تے پںجّاب آئُݨ دی وِتھِیا نُۄں چھںدّ-بںدّ کرکے باکمال ڈھںگّ نال لِکھِیا گِیا ہَے۔ دُۄجے سرگ (ادھِیائ) وِچّ مہاراشٹر تۄں واپس پںجّاب آئُںدِیاں بابا بںدّا سِںگھّ بہادر نیں آپݨے ایلچِییاں راہِیں گُرُۄ جی دا سںدّیش پہُںچّائِیا٬ جِسنُۄں سںتّ سِںگھّ سۄہل نیں جۄشِیلے ڈھںگّ نال لِکھِیا٬ جِس نال لۄکاں دے لُۄں کںڈّے کھڑھے ہۄ گئے٬ جۄ اِس پْرکار لِکھِیا ہَے:

ختاں دا سںدّیش٬ ساف گُرُۄ ماری نگری تۄں٬

بدلا ماسُۄما دا ہَے٬ لَیݨا ہِکّ ڈاہِ کے۔

بھیجِیا گُراں نیں بںدّا سِںگھّ جرنَیل تھاپ٬

آ گِیا پںجّاب گُرۄں٬ تھاپڑا جۄ پائِکے۔

گُراں دا ہُکم اُٹھّۄ٬ سامبھۄ ہتھِیار چُکّۄ٬

دھرم دے یُدھّ وِچّ٬ ’کٹھّے ہۄوۄ آئِکے۔

دُۄجے سرگ (ادھِیائ) وِچّ بابا بںدّا سِںگھّ بہادر دا پںجّاب آ کے لۄکاں نُۄں لامبںدّ کرن نُۄں سںتّ سِںگھّ سۄہل نیں سُچجّے ڈھںگّ نال کاوِ رُۄپ وِچّ درسائِیا ہَے کِہ لۄکاں نُۄں گُرُۄ ساہِب دے سںدّیش دا ہوالا دے کے چھۄٹے ساہِبذادِیاں دا بدلا لَیݨ لئی تِیار کِیتا۔ اِہ وی درسائِیا کِہ ذالما نیں ساڈِییاں دھِییاں بھَیݨاں دِییاں اِذّتاں نُۄں رۄلِیا ہَے٬ اِہ لِکھݨ دا بھاو لۄکاں وِچّ بدلا لَیݨ دی بھاونا پَیدا کرنا سی۔ لگان دیݨ تۄں رۄک کے لۄکاں نُۄں آپݨے نال جۄڑن نُۄں سۄہل نیں کمال دے ڈھںگّ نال لِکھِیا ہَے۔ اجِہے ڈھںگّ نال لِکھِیا کِہ لۄکاں دے خُۄن بدلا لَیݨ لئی اُبالا کھاݨ لگّ پئے۔ ذالما دی ہئۄمَے دا پاج اُگھیڑِیا٬ پھِر سِںگھّ بگھِیاڑاں دی ترہاں ذالما ’تے ٹُٹّ کے پَیںدے درسائے گئے ہن۔ اِہ مہاں-کاوِ نُۄں پڑھکے پاٹھکاں دا وی خُۄن کھَۄلݨ لگّ جاںدا ہَے۔ سِںگھّ سرداراں دے دستِیاں دی بہادری بارے باخُۄبی لِکھِیا گِیا ہَے۔ سرگ (ادھِیائ) تِیجے وِچّ پاپ دے بھرے بھاںڈے دی داستاں بِیان کردِیاں وذِیر خاں دے ذبر دا بھاںڈا بھنِّیاں ہَے۔ اجِہی یُدھّ نِیتی بݨائی وِکھائی ہَے٬ جِس نال وَیرِییاں ’تے کِیتے دْرِشٹاںتِک ہملے اِس پْرکار ہن ;

ٹُٹّ کے پَے گئے تۄپاں نُۄں سِںگھّ ہتھِّیں٬ مارے تۄپچی تۄپاں مُۄںہ مۄڑ دِتّے۔

پہِلی باڑ سی ذابر دی تۄڑ دِتّی٬ پنّے سِرج اِتِہاس دے جۄڑ دِتّے۔

اِس گھٹنا تۄں بائد کوی لِکھدا ہَے کِہ سارا کُجھ واہِگُرُۄ دی مِہر سکدا ہۄئِیا ہَے٬ کِئُںکِہ بابا بںدّا سِںگھّ بہادر سْری گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ دی رہِنُمائی تۄں ہی پْریرنا لَیںدا سی :

کھیڈاں سمیں دِییاں آپ کرتار جاݨے٬ اُہدا بھید ناں کِسے نیں پائِیا جی۔

’سںتّ سِںگھّا‘ ہَے ذابراں ہار ہۄئی٬ سِںگھّاں بُرج ہںکّار دا ڈھاہِیا جی۔

چَۄتھے سرگ (ادھِیائ) وِچّ دس گُرُۄ ساہِبان دی ذِںدّگی دی یاترا بارے دسِّیا ہَے کِہ کِویں بھگتی تۄں شکتی دا سپھر شُرُۄ ہۄئِیا۔ بہادُر شاہ راجپُۄتاں دی بگابت دبا رِہا سی٬ دُۄجے پاسے بابا بںدّا سِںگھّ بہادر ذبر دِییاں جڑھاں وِچّ تیل دے رِہا سی۔ اِسنُۄں سںتّ سِںگھّ سۄہل نیں باخُۄبی بِیان کِیتا ہَے۔ بابا بںدّا سِںگھّ بہادر نیں سۄچ وِچار تۄں بائد لۄہگڑھ نُۄں سِکھّ سٹیٹ دی راجدھانی بݨائِیا سی۔ سْری گُرُۄ نانک دیو جی تے سْری گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ دے نام تے سِکّا ذاری کِیتا۔ کوی لِکھدا ہَے کِہ بھاویں بںدّا سِںگھّ بہادر نیں تھۄڑھا سماں راج ماݨِیاں پْرںتُّۄ باکمال رِہا :

تھۄڑھا بھاویں جںگّی راج٬ ماݨِیاں ہَے خالسے نیں٬

’بںدّا سِںگھّ‘ یادگاری٬ ایس ہَے بݨا گِیا۔

وڈّے ذِمِّیداراں کۄلۄں٬ کھۄہ جۄ ذمِینی ہکّ٬

کِرتی نِتاݨِیاں دے٬ نام ہَے لُیا گِیا۔

راج دا وِستار کرکے کرنال تے پاݨِیپت جِتّ لِیا۔ پںجّویں سرگ (ادھِیائ) وِچّ ماجھے دے کئی اِلاکے بٹالا٬ کلانَۄر دی جںگّ دے شائِر نیں کرتواں دا ورݨن کرکے فَۄجاں دے ہَۄسلے بُلںدّ وِکھائے ہن۔ پھِر لاہَۄر ول نُۄں چالے پائُݨ دا وِورݨ دِل نُۄں ٹُمبّݨ والا ہَے۔ چھیویں سرگ (ادھِیائ) وِچّ سِکھّ فَۄجاں اتے شمس کھاں دِییاں فَۄجاں درمِیان جںگّ دا سِین کوی نیں کھِچّکے سِکھّ فَۄجاں دے ہَۄسلے بُلںدّ وِکھائے ہن٬ پْرںتُّۄ کدی اِک تے کدی دُۄجا بھارُۄ رِہا۔ ستّویں تے اٹھّویں سرگ (ادھِیائ) وِچّ سِکھّاں نُۄں ختم کرن دے ذابراں دے اُپرالِیاں٬ سِںگھّاں نُۄں مَۄت دے گھاٹ اُتارنا اتے وکھّ-وکھّ تھاواں ’تے ہۄئیِیاں جںگّاں بارے اِس ترہاں پیش کِیتا جِویں جںگّ دا سِین تُہاڈِییاں اکھّاں دے ساہمݨے واپر رِہا ہۄوے۔ اِہ کوی دی کابلِیئت دا سِخر ہَے٬ اِکّ بَیںت وِچّ کوی لِکھدا ہَے :

چار جُۄن نُۄں بادشاہ خبر پُجّی٬ باذِید خاں ہَے سِںگھّاں نیں مار دِتّا۔

ہمش خاں تلوار دی بھیٹ چڑھِیا٬ سِںگھّاں کر ہَے اُہ دۄپھاڑ دِتّا۔

پٹھانکۄٹ٬ جلںدھّر وی لُٹّ لِیا٬ بٹالا شہِر وی لُٹّ لتاڑ دِتّا۔

دہِشت سِںگھّاں دی پھَیلی سی فَۄج اںدّر٬ آئِیا ساہویں جۄ جںڈّ ’تے چاڑھ دِتّا۔

نَۄویں سرگ (ادھِیائ) وِچّ گُرداس دی گڑھی وِچّ سِکھّ فَۄجاں اتے ذالما دِییاں فَۄجاں دی لڑائی دا بِرتاںت دِںدِّیاں لِکھِیا ہَے کِہ اٹھّ مہِینے ذالما دِییاں فَۄجاں نیں چارے پاسے تۄں گھیر رکھِّیا٬ راشݨ پاݨی ختم ہۄ گِیا٬ پر سِکھّ فَۄجاں نیں ہتھِیار نہِیں سُٹّے۔ بھُکھّݨ بھاݨے لڑدے رہے سِکھّاں دی پْرسںسّا وِچّ لِکھِیا :

پتّے چھِلّ اُتار٬ کھادھے درکھتۄں٬ پِںجّر بݨے سرِیر٬ اݨکھی یۄدھِیاں۔

کھچّر گھۄڑے وڈھّ٬ کھادھے خالسے٬ پٹّ چِیر بھُنّ کھاݨ, میٹݨ بھُکھّ نُۄں۔

اخِیر سمجھَۄتے دی ترکِیب نال سِںگھّاں نُۄں کَید کر لِیا۔ بابا بںدّا سِںگھّ بہادر نُۄں کَیدی بݨاکے دِلّی لِجائِیا گِیا۔ دسویں سرگ (ادھِیائ) وِچّ دھرم بدلݨ, سِںگھّاں دے سِراں نُۄں نیجِیاں ’تے ٹںگّݨ ورگے انیکاں ہِردیویدِک ذُلما دے دْرِش وی خالسے نُۄں ڈرا ناں سکے۔ کوی لِکھدا ہَے :

تِنّ مہِینے ذابراں٬ ورتے ڈھںگّ تمام۔

Êپر ناں ڈۄلے سُۄرمے٬ سِںگھّاں سِدک سلام۔

اخِیر وِچّ کِہا جا سکدا ہَے کِہ اِہ سںتّ سِںگھّ سۄہل نیں مہاں-کاوِ لِکھکے بابا بںدّا سِںگھّ بہادر اتے سِکھّ شہِیداں نُۄں سچّی شردھاںذلی دِتّی ہَے۔