جدۄں وی کۄئی مہامپُرکھ آپݨے سمیں دے نِذام نُۄں للکاردا ہَے٬ اُسدے بھَیڑاں نُۄں دُرکاردا ہَے تاں مَۄکے ہکُۄمت دا ذُلم سہِݨا ہی پَیںدا ہَے۔ آپݨِییاں شہادتاں وی دیݨِییاں پَیںدِییاں ہن۔ پر اجّ تۄں کۄئی ساڈھے تِنّ سدِییاں پہِلاں اِکّ اجِہی مہان اتے انۄکھی شہادت ہۄئی جِسنے سںسّار وِچّ اِکّ نواں اِتِہاس سِرجِیا۔ اِہ شہادت کِسے آپݨے اکِیدے کھاتر نہِیں سی سگۄں لۄکائی نُۄں آپݨی مرذی دے اکِیدے انُسار جِیئُݨ دے ہکّ دی راکھی لئی سی۔ اِہ شہادت دیݨ والے بھگتی اتے شکتی دا سُمیل نَۄںویں ستِگُرُۄ سْری گُرُۄ تیگ بہادر سن۔ اِنہاں ولّۄں پائی پِرت سدکا اجّ وی سںسّار وِچّ جدۄں اتے جِتھّے وی منُکھّی ہکّاں دا گھاݨ ہُںدّا ہَے تاں لۄکائی دْرِڑھ اِرادے نال اُس وِرُدھّ آواذ اُٹھائُںدی ہَے۔ گُرُۄ جی دے پَیرۄکار سںسّار دے کِسے وی کھِتّے وِچّ جدۄں کۄئی آپھت آئُںدی ہَے تاں سبھ تۄں پہِلاں آپݨِییاں جاناں دی پْرواہ ناں کردِیاں ہۄئِیاں سہائِتا لئی اگّے آئُںدے ہن۔ گُرُۄ جی دِییاں بکھشِشاں دی کھُشبۄ اجّ وی سارے سںسّار وِچّ پھَیلی ہۄئی ہَے۔ جِس ورگ دے ہکّاں دی راکھی لئی گُرُۄ جی نیں آپݨی شہادت دِتّی سی٬ اُہ ورگ اُدۄں دسمیش پِتا گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دے سمیں اُنہاں ولّۄں ذُلم وِرُدھّ لڑائی وِچّ پُۄری ترہاں شامل ہۄئِیا سی۔ ہُݨ وی اِسدی یاد اُنہاں دے چیتِیاں وِچّ وسدی ہَے۔ جِس دِن بھارت دے سابکا پْردھان مںتّری ڈا. منمۄہن سِںگھّ سورگواس ہۄئے٬ اُس دِن کشمِیری پںڈّتاں دا اِکّ آگُۄ بِیان دے رِہا سی کِہ اجّ تۄں کدے تِنّ سدِییاں پہِلاں گُرُۄ تیگ بہادر ساہِب نیں ساڈی باںہ پھڑی سی٬ مُڑ تِنّ سدِییاں پِچھّۄں اُنہاں دے بھیجے اِکّ گُرسِکھّ نیں سانُۄں کَیمپاں وِچّ رُلدِیاں نُۄں مُڑ گھراں والے بݨائِیا سی۔

گُرُۄ تیگ بہادر جی چھیوِیں پاتشاہی گُرُۄ ہرگۄبِںدّ ساہِب اتے ماتا نانکی جی دے سپُتّر سن۔ اُنہاں دا جنم امّْرِتسر وِکھے اِکّ اپرَیل 1621 نُۄں ہۄئِیا۔ آپ جی دا پہِلا نام تِیاگ مل سی۔ آپ سچّمُچّ تِیاگی سن۔ گُرُۄ جی گمبھِّیر سُبھاء دے سن تے ہمیشا پْرماتما دی بھگتی وِچّ لِین رہِںدّے سن۔ گُرُۄ ہرگۄبِںدّ ساہِب نُۄں سمیں دی سرکار نال یُدھّ کرن لئی مجبُۄر کِیتا گِیا۔ اِنہاں لڑائیِیاں وِچّ سْری تِیاگ مل جی نیں تیگ دے اجِہے جَۄہر وِکھائے کِہ آپ جی نُۄں تیگ بہادر آکھِیا جاݨ لگّ پِیا۔ آپ کیول 13 ورہِیاں دے سن٬ جدۄں آپ نیں کرتارپُر ساہِب دے یُدھّ وِچّ ہِسّا لِیا سی۔ آپ جی دے مہِل ماتا گُجری جی سن۔

جدۄں سْری گُرُۄ ہرگۄبِںدّ ساہِب دا اںتّلا سماں نیڑے آئِیا تاں اُنہاں نیں اِنہاں نُۄں آکھِیا کِہ تُسِیں ہُݨ آپݨی ماتا جی تے دھرم پتنی نال آپݨے نانکے پِںڈّ بکالے چلے جاوۄ۔ آپ جی نیں بِناں کۄئی اُجر کِیتِیاں اُنہاں دے ہُکماں دی پالݨا کِیتی۔ اِہ پہِلی وار ہۄئِیا جدۄں کِسے گُرُۄ پُتّر نیں گُرگدّی اُتّے آپݨا ہکّ جِتائُݨا تاں دُۄر٬ اِس بارے سۄچِیا وی نہِیں سی۔ اِہ آپݨے آپ وِچّ وڈّا تِیاگ سی۔ چھیویں پاتشاہ نیں آپݨے وڈّے پُتّر بابا گُردِتّا جی دے سپُتّر تے آپݨے پۄترے ہرِ رائے جی نُۄں گُرگدّی سَۄمپ اُنہاں نُۄں ستّویں گُرُۄ بݨا دِتّا۔ بکالے وِکھے آ کے تیگ بہادر ساہِب ہمیشا پْربھُۄ بھگتی وِچّ لِین رہِںدّے۔ اُنہاں کدے وی آپݨے پِتا دی کِسے جائِداد ’تے ہکّ نہِیں جِتائِیا تے ناں ہی آپݨی سِکھّی کائِم کِیتی۔ آپ جی مۄہ مائِیا دا تِیاگ کرکے چَۄوی سال بکالے گُمنامی دا جِیون بسر کردے رہے۔

اٹھّویں پاتشاہ گُرُۄ ہرِ کْرِشن ساہِب نیں جۄتی جۄت سمائُݨ سمیں دِلّی وِکھے ’بابا بکالے‘ آکھ گُرگدّی دی بکھشِش کِیتی۔ آپ اٹھویں گُرُۄ جی دے رِشتے وِچّ دادا جی لگدے سن۔ اِہ کھبر سُݨدِیاں ہی اُنہاں دے 22 رِشتیدار بکالے وِکھے آپۄ آپݨِییاں گدِّییاں لا کے بَیٹھ گئے تے سارے آپݨے آپ نُۄں نَۄںواں گُرُۄ اکھوائُݨ لگّے۔ گُرُۄ تیگ بہادر ساہِب اُسے ترہاں آپݨی وَیراگمئی ذِںدّگی وِچّ مست رہے۔ بھاویں اُہ جاݨدے سن کِہ گُرگدّی دی بکھشِش اُنہاں اُتّے ہۄئی ہَے پر اُنہاں اِس بارے دائوا تاں کی کرنا سی٬ گھر وِچّ آپݨے ماتا جی نُۄں وی جاݨکاری نہِیں دِتّی۔ اِس تۄں وڈّا تِیاگ ہۄر کی ہۄ سکدا ہَے۔ اِہ تاں مکھّݨ شاہ لُباݨا سی جِس گُرُۄ جی نُۄں پْرگٹ کِیتا۔ اُہ اِکّ وِئُپاری سی تے سمان نال لدِّیا اُسدا جہاذ تُپھان وِچّ گھِر گِیا سی۔ اُس گُرُۄ نانک پاتشاہ اگّے ارداس کِیتی کِہ میرے بیڑے نُۄں بنّہے لاوۄ٬ اِس وِچّ ساری نیک کمائی ہَے۔ جدۄں اُسدا جہاذ تُۄفان وِچّۄں باہر آ گِیا تاں اُس پْرݨ کِیتا کِہ مَیں آپݨے دسبںدھّ وِچّۄں 500 مۄہراں گُرُۄ جی نُۄں بھیٹا کراںگا۔ اُہ دِلّی پُجّا۔ اٹھّویں پاتشاہ جۄتی جۄت سماں گئے سن تے اُس نُۄں دسِّیا گِیا کِہ ہُݨ گُرُۄ بکالے ہَے۔ اُہ بکالے آئِیا۔ اِتھّے 22 گُرُۄ بݨے بَیٹھے سن۔ سبھ آپݨے آپ نُۄں گُرُۄ نانک دی گدّی دا دا اسلی وارس آکھ رہے سن۔ شاہ جی نیں پرکھ لئی ہریک اگّے دۄ مۄہراں رکھّ متھّا ٹیکِیا پر اُہ سچّے گُرُۄ نُۄں ناں لبھّ سکِیا۔ پُچھّ پڑتال تۄں پتا لگّا کِہ اِکّ ہۄر درویش وی ہن٬ جِہڑے ربّ دی بھگتی وِچّ لِین رہِںدّے ہن۔ اُہ لبھّدا ہۄئِیا اُتھّے پہُںچِّیا تے دۄ مۄہراں رکھّ کے متھّا ٹیکِیا۔ گُرُۄ جی نیں انُبھو کِیتا کِہ ہُݨ آپݨے آپ نُۄں پْرگٹ کرن دا سماں آ گِیا ہَے۔ جیکر اجِہا ناں کِیتا گِیا تاں سارا پںتھّ بِکھر جاویگا۔ اُنہاں مکھّݨ شاہ ہۄراں نُۄں آکھِیا٬ “بھائی٬ تُۄں تاں 500 مۄہراں دا واہِدا کِیتا سی۔”

پھِر کی سی٬ مکھّݨ شاہ جی کھُشی وِچّ اِنے وِیاکُل ہۄئے کِہ اُتھّے ہی کۄٹھے اُتّے چڑھ کے ذۄر جۄر نال آکھݨ لگّے “گُرُۄ لادھۄ رے۔” ساری سںگّت گُرُۄ جی کۄل اِکٹھّی ہۄ گئی۔ بھلا اکھَۄتی بݨے گُرُۄ اِہ کِویں برداشت کر سکدے سی۔ اُنہاں آپݨے مسںدّاں نال رل کے گُرُۄ جی نُۄں مارن دی ساذِش رچی۔ اِسدی اگوائی اُنہاں دا بھتِیجا دھِیرمل کر رِہا سی۔ مَیکالِف انُسار شِیہاں مسںدّ دی اِس کمّ لئی ذِمّیواری لائی گئی۔ اُسنے آپݨے ساتھِییاں نال گُرُۄ جی اُتّے گۄلی چلائی٬ جِس نال گُرُۄ جی جخمی ہۄ گئے۔ مسںدّ مَۄکا تاڑ کے گُرُۄ جی اگّے جۄ وی سںگّتاں دا چڑھاوا سی٬ اُسدِییاں گٹھّاں بنّہ کے لَے گئے۔ گُرُۄ جی اُنہاں نُۄں رۄکݨ دی تھاں سگۄں مُسکرائُںدے رہے۔ جدۄں اِس گھٹنا دا پتا سںگّت نُۄں لگّا تاں اُہ مکھّݨ شاہ دی اگوائی ہیٹھ دھِیرمل کۄل گئے۔ سںگّت اُس نُۄں تے ساتھی مسںدّاں نُۄں پھڑ کے گُرُۄ جی کۄل لَے کے آئے۔ دھِیرمل نیں سارا دۄش شِیہاں مسںدّ اُتّے لا دِتّا۔ سںگّت نیں دھِیرمل دا سمان تے سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی بِیڑ وی گُرُۄ جی دے ہوالے کر دِتّی۔ مسںدّ نیں آپݨی گلتی منّ لئی تے گُرُۄ جی اگّے مُیاف کرن لئی ترلے مارن لگّے۔ گُرُۄ جی تاں رہِم اتے تِیاگ دی مُۄرت سن۔ اُنہاں سںگّتاں نُۄں مسںدّ چھڈّ دیݨ لئی آکھِیا۔ سںگّت نیں اِسدا وِرۄدھ کِیتا۔ گُرُۄ جی نیں آکھِیا٬ “پُۄرن بْرہم گِیانی گُرُۄ نانک نیں اُنہاں نُۄں نام دی پُۄںجی دِتّی ہۄئی ہَے٬ جۄ اُنہاں دِییاں سارِییاں لۄڑاں پُۄرِییاں کرن لئی بہُت ہَے۔ گُرُۄ جی نیں اگّے آکھِیا کِہ مُیاپھی دیݨا بہُت مہان کارج ہَے۔ کھِما جِہی ہۄر کۄئی نیکی نہِیں ہَے۔ گُرُۄ جی دے ہُکم ’تے سںگّت نیں دھِیرمل دی ساری پُۄںجی اتے سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب واپس کر دِتّے۔

کُجھ سمیں پِچھّۄں گُرُۄ جی سْری امّْرِتسر دے درشناں نُۄں گئے۔ اِہ اُنہاں دی جنمبھُۄمی وی سی۔ اُنہاں پوِتّر سرۄور وِچّ اِشنان کِیتا۔ جدۄں اُہ دربار ساہِب دے درشناں نُۄں گئے تاں مسںدّاں نیں دُیار بںدّ کر دِتّے۔ دربار ساہِب دی اُساری اُنہاں دے دادا جی پںجّویں پاتشاہ سْری گُرُۄ ارجن دیو جی نیں کروائی سی۔ گُرُۄ جی نیں کۄئی ناراذگی ذاہِر ناں کِیتی سگۄں سںگّت نُۄں شاںت رہِݨ دا اُپدیش دِتّا۔ اُنہاں پْرکرما تۄں باہر آ کے اِکّ تھڑھے اُتّے بَیٹھ سںگّتاں نُۄں اُپدیش دِتّا۔

گُرُۄ جی آپݨے پِتا جی چھیویں گُرُۄ سْری گُرُۄ ہرگۄبِںدّ ساہِب دی نگری دے درشن کرن دے اِرادے نال کِیرتپُر ساہِب روانا ہۄئے۔ سارے راہ اُہ پاٹھ کردے تے سںگّتاں نُۄں اُپدیش دِںدّے سن۔ جدۄں اُہ کِیرتپُر ساہِب پہُںچّے تاں اُنہاں دے رِشتیداراں نیں سواگت کرن دی تھاں وِرۄدھ کِیتا۔ گُرُۄ جی نیں آپݨا کۄئی ہکّ ناں جِتائِیا تے کِیرتپُر تۄں کۄئی چھے مِیل اگّے جا کے کے ڈیرا لائِیا۔ اِہ وی اُنہاں دے تِئگ دی ہی نِشانی سی۔ پِچھّۄں اِس دھرتی نُۄں کھرِید کے اِتھّے آپݨی ماتا جی دے نام اُتّے چکّ نانکی وسائِیا٬ جۄ ہُݨ سْری انںدّپُر ساہِب دے نام نال پْرسِدھّ ہَے۔ گُرُۄ جی دی نگری جاݨ سںگّت اِتھّے آپݨا پکّا وسیبا کرن لگّ پئی۔ گُرُۄ نانک ساہِب نیں سارے دیش دا بھْرمݨ کرکے تھاں تھاں دھرمشالا تے سںگّت ستھاپِت کِیتے سن۔ سارِییاں سںگّتاں اِنی دُۄر گُرُۄ جی دے درشناں نُۄں نہِیں آ سکدِییاں سن۔ دۄ سدِییاں ہۄݨ والِییاں سن٬ سںگّت گُرُۄ جی دے درشناں لئی نِتّ ارداساں کردی سی۔ گُرُۄ جی نیں دھرم پْرچار دی لمبّی یاترا اُتّے جاݨ دا پھَیسلا کر لِیا۔ سںگّت نیں اِسدا وِرۄدھ کِیتا۔ گُرُۄ جی نیں اُنہاں نُۄں رلمِل رہِݨ اتے دھرم کرم کردے رہِݨ دا اُپدیش دِتّا۔ اُنہاں اِہ وی بھرۄسا دُیائِیا کِہ مَیں آپݨی یاترا پِچھّۄں اِتھّے ذرُۄر آواںگا۔ لمّی یاترا ہۄݨ کرکے گُرُۄ جی نیں آپݨے پرِوار نُۄں وی نال لَے کے جاݨ دا پھَیسلا کر لِیا۔ سںگّتاں دی اِچھّا پُۄرتی لئی آپݨی نگری نُۄں چھڈّݨا اِکّ تِیاگ ہی سی۔ گُرُۄ جی کُرُۄکشیتر٬ آگرا٬ اِٹاوا ہُںدّے ہۄئے پْریاگ پہُںچّے۔ گُرُۄ جی نیں اِتھّے دۄ مہِینے پڑا کِیتا۔ اِتھّے ہی اُنہاں دے ماتا جی نیں گُرُۄ جی نُۄں پِتا بݨن دی کھُشکھبری سُݨائی۔ اِتھّۄں گُرُۄ جی بنارس ہُںدّے ہۄئے پٹنا پہُںچّے۔ اِتھّے سںگّتاں نُۄں اُپدیش دا کمّ پُۄرا کرن پِچھّۄں گُرُۄ جی نیں آپݨی ماتا جی کۄل اگّے جاݨ دی اِچھّا پْرگٹائی۔ اُنہاں اِہ وی بینتی کِیتی کِہ ماتا جی تُسِیں آپݨی بہُۄ تے بھرا نال اِتھّے ہی رہۄ۔ اِس ہالت وِچّ اُنہاں لئی سپھر کرنا ٹھِیک نہِیں۔ ماتا جی تے اُنہاں دے مہِل گُجری جی نیں اِسدا وِرۄدھ کِیتا پر گُرُۄ جی نیں دلِیلاں نال اُنہاں نُۄں اِتھّے رہِݨ لئی راذی کر لِیا۔ گُرُۄ جی 45 سالاں دے ہۄ چُکّے سن تے وِیاہ پِچھّۄں کۄئی 25 ورہِیاں پِچھّۄں اِہ کھُشی اُنہاں نُۄں نسِیب ہۄئی سی۔ پر دُۄر دُراڈے اُڈِیک رہِییاں سںگّتاں لئی اُنہاں اِکّ ہۄر وڈّا تِیاگ کِیتا کِئُںکِہ اُنہاں نُۄں پتا سی کِہ جدۄں بچّے دا جنم ہۄویگا٬ اُہ اِتھّے نہِیں ہۄݨگے۔ گُرُۄ جی آسام وِچّ سن٬ جدۄں اُنہاں دے پُتّر ہۄݨ دی کھُشکھبری پْراپت ہۄئی۔ دسمیش پِتا گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی پۄہ سُدی ستمی سمّت 1723 نُۄں پٹنا ساہِب وِکھے پْرگٹ ہۄئے۔ گُرُۄ جی نیں واپس آئُݨ دی تھاں مِتھے پْرۄگرام انُسار آپݨی یاترا جاری رکھّی کِئُںکِہ گُرُۄ نانک ساہِب دے کِیتے وائِدِیاں دی پُۄرتی کرنی سی۔

آکھِیا جاںدا ہَے کِہ جدۄں گُرُۄ جی آپݨی یاترا پُۄری کرکے پٹنا واپس آئے تاں بال گۄبِںدّ رائے تِنّ سال دے ہۄ گئے سن۔ کُجھ سماں پٹنا رہِݨ پِچھّۄں گُرُۄ جی نیں مُڑ پںجّاب جاݨ دا پھَیسلا کِیتا تے آکھِیا مَیں سںگّتاں نُۄں واپس آئُݨ دا بچن دِتّا ہَے۔ آپ جی پرِوار نُۄں پٹنا ساہِب ہی رہِݨ دا آدیش دے کے آپ انںدّپُر ساہِب وِچّ آ گئے۔ کُجھ سمیں پِچھّۄں گُرُۄ جی نیں آپݨے پرِوار نُۄں وی انںدّپُر ساہِب بُلا لِیا۔ اِہ شہِر ہُݨ سِکھّی دا مُکھّ کیںدر بݨ گِیا۔ اُدۄں دیش وِچّ مُگل بادشاہ اَۄرںگّذیب دا راج سی۔ اُہ آپݨے آپ نُۄں کٹّڑ مُسلمان سمجھدا سی۔ اُہ سمجھدا سی کِہ دھرم دی سیوا اِسدے پَیرۄکاراں وِچّ وادھے نال ہی ہۄ سکدی ہَے۔ پر اِہ کارج اُسنے دھرم پْرچار جاں نیک کمّاں راہِیں کرن دی تھاں دھکّیشاہی نال کرن دا ہُکم کر دِتّا۔ گَیر مُسلماناں اُتّے ذُلم ہۄݨ لگّے اتے اُنہاں نُۄں جبردستی اِسلام کبُۄلݨ لئی مجبُۄر کِیتا جاݨ لگّ پِیا۔ کشمِیر وادی وِچّ بہُگِݨتی پںڈّتاں دی سی٬ جِہڑے اِس سُںدّر وادی وِچّ دھرم کرم کردے سن۔ اَۄرںگّذیب نُۄں اُکسائِیا گِیا کِہ جیکر اِنہاں کشمِیری پںڈّتاں دا دھرم تبدِیل ہۄ جاوے تاں سارے دیش دے لۄکاں دا دھرم بدلِیا جا سکدا ہَے۔ کشمِیر دے لۄکاں نُۄں اِسلام کبُۄل کرن لئی لالچ دِتّے گئے اتے دھرم تبدِیل ناں کرن والِیاں اُتّے ذُلم کِیتے گئے۔ کشمِیری پںڈّتاں دا پںڈِّت کِرپا رام دی اگوائی ہیٹھ اِکّ پْرتِینِدھ مںڈّل دیش دے پْرمُکھّ ہِںدُّۄ آگُۄیاں اتے مہامپُرکھاں کۄل سہائِتا لئی پُجِّیا پر کِسے نیں باںہ ناں پھڑی۔ اُنہاں نُۄں آکھِیا گِیا کِہ اِس سمیں تُہاڈی راکھی کیول گُرُۄ نانک دی گدّی دے نَۄںویں وارس گُرُۄ تیگ بہادر ساہِب ہی کر سکدے ہن۔ اِہ پْرتِینِدھ مںڈّل سارے پاسِئۄں نِراش ہۄ کے سْری انںدّپُر ساہِب گُرُۄ جی دی شرن وِچّ آئِیا۔ گُرُۄ جی نیں اُنہاں دی پھرِیاد نُۄں سُݨِیا تے سۄچاں وِچّ پَے گئے۔ کۄل ہی نَۄ سال دے بال گۄبِںدّ رائے جی کھڑھے سن۔ پُچھّݨ لگّے گُرُۄ جی٬ تُسِیں کِہڑی سۄچ وِچّ پئے ہۄ؟ اِنہاں اُتّے ہۄ رہے ذُلم نُۄں کِویں رۄکِیا جا سکدا ہَے۔ گُرُۄ جی نیں اُتّر دِتّا٬ “اِس ذُلم نُۄں رۄکݨ اتے لۄک ہکّاں دی راکھی لئی کِسے مہان آتما نُۄں آپݨی کرُبانی دیݨی پویگی تاں جۄ لۄک شکتی جاگْرِت ہۄ سکے تے اِس ذُلم دا مُکابلا اتے لۄک ہکّاں دی راکھی کِیتی جا سکے۔”

بال گۄبِںدّ رائے جی نیں بھۄلیپن نال آکھِیا٬ “گُرُۄ جی٬ تُہاڈے تۄں مہان ہۄر کِہڑی مہان آتما ہۄ سکدی ہَے؟” آپݨے پُتّر دے بچن سُݨ گُرُۄ جی دے چِہرے اُتّے مُسکان آ گئی۔ اُنہاں نُۄں یکِین ہۄ گِیا کِہ لۄک شکتی جاگْرِت کرن والا مہان یۄدھا پْرگٹ ہۄ گِیا ہَے۔ گُرُۄ جی نیں پںڈِّتاں نُۄں آکھِیا٬ “جاوۄ٬ بادشاہ نُۄں آکھ دیوۄ کِہ جیکر ساڈا گُرُۄ اِسلام کبُۄل کر لوے تاں اسِیں کی٬ سارا دیش ہی دھرم بدلݨ لئی تِیار ہۄ جاویگا۔”

گُرُۄ جی جاݨِیجاݨ سن۔ اُنہاں نُۄں پتا سی بادشاہ اُنہاں نُۄں گْرِپھتار ذرُۄر کریگا۔ گُرُۄ جی نیں پھَیسلا کِیتا کِہ اُہ دِلّی جا کے گْرِپھتار ہۄݨگے اتے رستے وِچّ دھرم پْرچار اتے لۄکائی نُۄں آپݨے ہکّاں دی راکھی لئی سںگھّرش لئی تِیار کردے جاݨگے۔ اُنہاں نیں لمّا راہ چُݨِیا۔ سْری انںدّپُر ساہِب تۄں پٹِیالا٬ مالوا٬ راجستھان راہِیں آگرے پُجّے٬ جِتھّے اُنہاں نُۄں گْرِپھتار کِیتا گِیا۔ سںگّت نیں واپس جاݨ دا آدیش دِتّا۔ پر اُنہاں دے بہُت ہی پِیارے تِنّاں سِکھّاں نیں گُرُۄ جی نال ہی جاݨ دا پھَیسلا کِیتا۔ گُرُۄ جی تے اُنہاں دے سِکھّاں نُۄں دِلّی وِچّ چاںدنی چَۄک دی کۄتوالی وِچّ کَید کر دِتّا گِیا۔ اِہ وی آکھِیا جاںدا ہَے کِہ گُرُۄ جی نُۄں کَید کرن لئی لۄہے دا وِشیش پِںجّرا بݨائِیا گِیا٬ جِس وِچّ اُہ کھڑھے وی نہِیں ہۄ سکدے سن۔ گُرُۄ جی اگّے اَۄرںگّذیب نیں تِنّ شرتاں رکھِّییاں۔ سبھ تۄں پہِلاں اُنہاں نُۄں اِسلام گْرہِݨ کرن لئی آکھِیا گِیا اتے ہر ترہاں دی دَۄلت اتے سُکھّ ارام دی پیشکش کِیتی۔ گُرُۄ جی دا اُتّر سی آپݨے دھرم دی چۄݨ ہریک اِنسان دا مُڈھلا ہکّ ہَے۔ اِسے ہکّ دی راکھی لئی تاں مَیں اِتھّے آئِیا ہاں۔ جدۄں گُرُۄ جی نیں سکھتی نال ناںہ کِیتی تاں دُۄجی شرت رکھّی گئی کِہ تُسِیں گُرُۄ نانک دی گدّی دے وارِس ہۄ۔ سارے تُہانُۄں پَیگمبّر منّدے ہن۔ اِسدے سبُۄت وجۄں کۄئی چمتکار وِکھاوۄ۔ گُرُۄ جی دا اُتّر سی٬ “کرامات ربّی ہُکماں وِچّ دکھل اںدّاذی ہَے۔ گُرُۄ نانک تۄں لَے کے ہُݨ تک کِسے نیں وی اِہ دکھل اںدّاذی نہِیں کِیتی تے مَیں وی نہِیں کراںگا۔” گُرُۄ جی دے سکھت بچناں نُۄں سُݨکے اُہ گُسّے وِچّ آ گِیا پھِر تُسِیں مرن لئی تِیار ہۄ جاوۄ۔ گُرُۄ جی دا اُتّر سی کِہ اسِیں تاں آئے ہی لۄک ہکّاں دی راکھی لئی شہادت دیݨ ہاں۔ سانُۄں مَۄت تۄں ڈر نہِیں لگدا۔ اسِیں تیرِییاں دھمکِییاں تۄں ڈرن والے نہِیں ہاں۔ گُرُۄ جی دا شلۄک ہَے:

بھَے کاہُۄ کئۄ دیت نہِ نہِ بھَے مانت آن۔۔

کہُ نانک سُن رے منا گِیانی تاہِ بکھانِ۔۔ (1427)

مَۄت بارے گُرُۄ جی دے بچن سن:

چِںتّا تاں کی کِیجِیئَے جۄ انہۄنی ہۄئ۔۔

اِہ مارگُ سںسّار کۄ نانک تھِرُ نہِیں کۄئ۔۔

گُرُۄ جی دے تِنّاں ساتھِییاں نُۄں دھرم تبدِیل کرن لئی بہُت لالچ دِتّے گئے پر اُہ آپݨے اکِیدے اُتّے اٹل رہے۔ مُڑ اُنہاں نُۄں ڈرائِیا دھمکائِیا گِیا اتے بہُت دُکھدائی مَۄت دا سہِم پائِیا گِیا۔ جدۄں اُنہاں نُۄں شہِید کرن تۄں پہِلاں روائِت انُسار آکھری اِچھّا پُچھّی گئی تاں اُنہاں مںگّ کِیتی کِہ سانُۄں شہِید کرن سمیں ساڈا مُکھّ گُرُۄ جی ولّ رکھِّیا جاوے۔ اجّ تک اسِیں تے ناں ہی کِسے ہۄر سِکھّ نیں آپݨے گُرُۄ جی نُۄں پِٹھّ وِکھائی ہَے۔ آکھری سمیں وی اسِیں آپݨا مُۄںہ گُرُۄ جی ولّ ہی رکھّاںگے۔

تِنّاں ہی گُرسِکھّاں نُۄں بہُت بھِیانک ڈھںگّ نال شہِید کِیتا گِیا۔ بھائی متی داس نُۄں آرے نال چِیرِیا گِیا۔ بھائی ستی داس دے سرِیر نُۄں رُۄں وِچّ لپیٹ اگّ لائی گئی تے بھائی دِیالا جی نُۄں پاݨی دی اُبّلدی دیگ وِچّ بِٹھائِیا گِیا۔ اِنہاں سِکھّاں دے مُکھّ اُتّے کۄئی ڈر جاں سہِم نہِیں سی۔ گُرباݨی دا جاپ کردِیاں اُنہاں شہِیدی پْراپت کِیتی۔ بادشاہ نُۄں یکِین سی کِہ اِنی بھِیانک سذا دیکھ شائِد گُرُۄ جی سہِم جاݨگے پر گُرُۄ جی دے چِہرے اُتّے آتم وِشواس سی کِہ ہُݨ لۄک شکتی ذرُۄر پْرگٹ ہۄویگی تے سںسّار وِچّ جدۄں وی منُکھّی ہکّاں دا گھاݨ ہۄئِیا تاں لۄکائی ڈٹ اِسدا وِرۄدھ کریگی۔

گُرُۄ جی دا چاںدنی چَۄک وِچّ جلاد نیں 14 نومبّر 1675 نُۄں دھڑ تۄں سِر الگّ کر دِتّا۔ اُنہاں دے سِیس نُۄں بھائی جَیتا جی نیں چُکِّیا اتے ستِکار سہِت لمّا پَیںڈا پُۄرا کرکے سْری انںدّپُر ساہِب لَے کے پُجّے۔ دسمیش پِتا نیں سںسّکار کِیتا۔ گُرُۄ جی دے دھڑ نُۄں لکھّی وݨجارا آپݨے گھر لَے گِیا اتے گھر نُۄں اگّ لا کے گُرُۄ جی دا اںتِّم سںسّکار کِیتا۔ اِہ آکھِیا جاںدا ہَے کِہ ہُݨ والی نوِیں دِلّی دے بہُتے ہِسّے دا مالک لکھّی وݨجارا سی۔ چاںدنی چَۄک وِچّ گُردوارا سِیسگںجّ ساہِب سُشۄبت ہَے اتے لکھّی وݨجارے دے گھر والی تھاں گُردوارا رکاب گںجّ ساہِب اُسارِیا گِیا ہَے۔

کُجھ وِدواناں دا وِچار ہَے کِہ اَۄرںگّذیب دی بیٹی گُرُۄ جی دی شردھالُۄ سی۔ اُسنے چاںدنی چَۄک دے کۄتوال نُۄں ہِدائِت کِیتی سی کِہ گُرُۄ ساہِب دے پوِتّر سرِیر دا پُۄرا سنمان کِیتا جاوے۔ اُتھّے بھائی جَیتا جی اتے اُسدے پرِوار دے ہۄر مَیمبر کھڑھے سن۔ کۄتوال نیں آکھِیا کِہ اِس تۄں پہِلاں کِہ کۄئی ہُکم آوے٬ تُسِیں گُرُۄ جی نُۄں لِجا سکدے ہۄ پر اِنہاں دی تھاں کِسے ہۄر دا دھڑ اتے سِر دا ہۄݨا ذرُۄری ہَے۔ سارے آپݨے سرِیر بھیٹ کرن نُۄں تِیار ہۄ گئے۔ پر بھائی جَیتا جی دے پِتا نیں پھٹاپھٹ آپݨی تلوار نال آپݨا سِر وڈھّ لِیا تاں جۄ کۄتوال گُرُۄ جی دے پوِتّر سرِیر نُۄں اُتھّۄں نِکلݨ دی آگِیا دے دیوے۔

گُرُۄ جی کیول 54 سال دی اُمر وِچّ ہی شہِید ہۄ گئے پر سارے سںسّار وِچّ لۄک ہکّاں دی راکھی لئی لۄک جاگْرِتی دی جۄت جگا گئے۔ گُرُۄ نیں آپݨی باݨی راہِیں لۄکائی نُۄں پْرماتما دا نام جپدِیاں گُرُۄ نانک ساہِب ولّۄں بکھشی جِیون جاچ نُۄں اپݨائُݨ دا اُپدیش دِتّا۔ اُنہاں دی باݨی نُۄں سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِچّ دشمیش پِتا گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں درج کرکے سمپُّۄرنتا دی بکھشِش کِیتی۔ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِچّ 15 راگاں وِچّ رچِت گُرُۄ دے 59 شبد درج ہن۔ اِسدے نال ہی اُنہاں دے 57 سلۄک آکھری اںگّاں اُتّے سُشۄبت ہن۔ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دے پاٹھ دا بھۄگ اِنہاں وَیراگ لئی سلۄکاں دے اُچارن نال پائِیا جاںدا ہَے۔

اجّ سارا سںسّار گُرُۄ جی تے تِنّاں گُرسِکھّاں دی شہِیدی دا 350 سالاں شہِیدی دِوس منا رِہا ہَے۔ اِس دِن نُۄں سارے سںسّار وِچّ منُکھّی ہکّاں دے دِوس دے رُۄپ وِچّ ہر سال منائِیا جاݨا چاہِیدا ہَے۔ سںسّار وِچّ نگر کِیرتن سجائے جا رہے ہن۔ شْرۄمݨی کمیٹی نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ گُرُۄ جی دے جِیون بْرِتاںت آدھارِت اِکّ کِتابچا تِیار کروائِیا جاوے۔ اِسدا انُواد دیش دِییاں سارِییاں مانتا پْراپت بھاشاواں وِچّ کِیتا جاوے۔ جِس سُۄبے وِچّ نگر کِیرتن ہۄوے اُتھّے سںگّت وِچّ اِہ کِتابچا وںڈِّیا جاوے تاں جۄ لۄکائی اِہ مہان کُربانی اتے اِس دِوس دی مہانتا بارے جاݨُۄ ہۄ سکے۔ اجِہا ہی وِدیشاں وِچّ وی ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ دُۄجے لۄکاں دی گلّ تاں دُۄر٬ بہُتے گُرُۄ جی دے سِکھّاں نُۄں وی گُرُۄ جی دے جِیون٬ اُنہاں دے اُُپدیش اتے مہان کارنامِیاں بارے جاݨکاری نہِیں ہَے۔

* * * * *