ذِںدّگی دے اِہناں مُڈھلے ورہِیاں وِچّ میری سۄچ اُتّے پِںڈّ وِچّ لگّدے میلِیاں سمیں لگّدے دِیواناں اتے سمیں-سمیں وکھّ وکھّ راجسی پارٹِییاں دُیارا کِیتے جاںدے جلسِیاں/ڈرامِیاں دا وی اسر پِیا۔ ساڈے پِںڈّ گُرُۄ ہرگۄبِںدّ ساہِب اتے بھائی بِدھی چںدّ دی یاد وِچّ ہر سال دۄ وڈّے میلے لگّدے۔ پہِلا نَۄں جیٹھ نُۄں تے دُۄجا بھادۄں دی مسِّیا تۄں ستّ دِن پِچھۄں۔ اِہ میلے آکھںڈّ-پاٹھ رکھّݨ دے دِن تۄں لَے کے بھۄگ پَیݨ والے دِن تکّ لگّدے۔ تِنّے دِن باہر کھُلّہے پںڈّال وِچّ رات-دِن دِیوان سجّدے۔ ڈھاڈی اتے کوِیشر سِکھّ گُرُۄیاں دی کُربانی دِییاں واراں گائُںدے اتے اِتِہاسک یۄدھِیاں دے راںگلے تے جُجھارُۄ پرسںگّ سُݨائُںدے۔

جدۄں مَیں پْرائِمری جماتاں دا وِدِیارتھی ساں تاں گھرۄں میلے ’تے خرچݨ لئی مِلے پَیسِیاں نال اکھّاں نُۄں لائُݨ والے یںتّر وِچۄں تسوِیراں ویکھ کے اتے میلے دا گیڑا کڈھّ کے گھر مُڑ آئُںدا ساں۔ پر ہائی سکُۄل وِچّ جا کے میری سبھ تۄں وڈّی دِلچسپی لگّدے دِیواناں وِچّ اِس کدر ودھ گئی کِہ کئی کئی گھںٹّے بَیٹھ کے سِکھّ-اِتِہاس دے پرسںگّ سُݨدا رہِںدّا۔ ہکّ-سچّ لئی جُۄجھݨ والے گُرُۄ اتے اُہناں دے سِدکی سِکھّ میرے آدرش بݨ گئے۔ سچّے سِکھّ والے گُݨ دھارن کرن دی رِیجھ میرے اوچیتن وِچّ وسّ گئی سی۔ پر میرے وِچّ دھارمِک-کٹّڑتا بِلکُل نہِیں سی۔ ناں ہی دھارمِک-رِیتِییاں وِچّ کِسے پْرکار دی انّہی شردھا سی۔ اِسدا سبھ تۄں وڈّا کارن تاں اِہ سی کِہ ساڈے گُرُۄ تاں ہر ترہاں دی سںکِّیرݨتا نُۄں ردّ کر کے سارے جگت نُۄں اِنسانی-پْرِیت دے کلاوے وِچّ بھرن دا سُنیہا دِںدّے سن۔ دُۄجا٬ ساڈے گھر وِچّ دھارمِک رہُ-رِیت اتے پُۄجا-پاٹھ دی کٹّڑ پالݨا دا کۄئی رِواذ ہی نہِیں سی۔ میرا پِتا تاں اگاںہودھُۄ کھُلّہے خِیالاں دا ہَے ہی سی٬ میری ماں وی٬ مَینُۄں نہِیں یاد؛ پر جے ہۄوے وی تاں٬ کدی ورہے-چھِماہی ہی گُردوارے جاںدی ہۄویگی۔ دادی میری وی آپݨے کِسے سِںگھّ-سبھِیئے وڈیرے بذُرگ اتے پرِوار دی کِسے ہۄر سِیاݨی ’بِیبی‘ دے ہوالے نال سِکھّ دھرم نال جُڑی انّہی لگّ-لبیڑ تۄں مُکت ہۄݨ دِییاں کتھا-کہاݨِییاں سُݨائُںدی رہِںدّی۔ اُدھرۄں مَیں اِہنِیں دِنی گُربخش سِںگھّ دی پُستک ’پرم-منُکھّ‘ پڑھ لئی سی اتے گُرُۄیاں دی سۄچ وِچلا ترکشِیل پہِلُۄ وی میرے ساہمݨے جگݨ لگّا سی۔ اِہۄ کارن ہَے کِہ مَینُۄں آپݨی ذِںدّگی دا کۄئی پلھ وی اجِہا یاد نہِیں آئُںدا جدۄں مَیں دھارمِک کٹّڑتا جاں دھارمِک تںگّدِلی دی ہنیری دلدل وِچّ دھسِیا ہۄواں۔ سِکھّی دا ’ایکُ پِتا ایکِسُ کے ہم بارِک‘ دا سُنیہا میری رُۄہ دا سدِیوی ہِسّا بݨِیاں رِہا ہَے۔

گُربخش سِںگھّ دے مادھِئم راہِیں مَیں ہَۄلی ہَۄلی وِگِیانک سۄچݨی دے لڑ لگّ رِہا ساں۔ کںوّل دی ’رات باکی ہَے‘ نیں مَینُۄں کمِئۄُنِسٹ چںگّے لگّݨ لا دِتّے۔ اُںج وی جدۄں کمِئۄُنِسٹ ساڈے پِںڈّاں وِچّ جلسے اتے ڈرامے کردے٬ سرکار اتے پُلِس نُۄں خرِییاں خرِییاں سُݨائُںدے٬ بھْرِشٹ افسراں ’تے توا لائُںدے تاں مَینُۄں اُہناں دی دلیری چںگّی لگّدی۔ غرِیباں اتے ماڑِیاں دی اُہناں ولّۄں کِیتی جاںدی ہمائِت من مۄہ لَیںدی۔ ستھاپتی وِرُدھّ میرا رُجھان سُرت سمبھّلدِیاں اُدۄں ہی پَیدا ہۄ گِیا سی جدۄں مَیں پِںڈّ دے دھارمِک دِیواناں وِچّ اکالی لِیڈراں دے بھاشݨ سُݨدا ساں٬ جِنہاں وِچّ کَیرۄں سرکار تے نہِرُۄ سرکار دی مِلی-بھُگت دا ذِکر ہُںدّا٬ جِس سدکا پںجّابی بۄلی دے آدھار اُتّے پںجّابی سُۄبا بنائُݨ ’چ رُکاوٹ کھڑی کِیتی جا رہی سی٬ جد کِہ بۄلی دے آدھار اُتّے ہۄر سُۄبے بݨا دِتّے گئے سن۔ ’پںجّابی سُۄبے‘ دی پْراپتی لئی لگّے مۄرچے وِچّ ہذاراں لۄک کَید کِیتے گئے۔ ابہۄر رہِںدّا باپُۄ چںدّا سِںگھّ وی گل وِچّ ہار پُیا کے جیلہ وِچّ جا پُجّا۔ پںجّابی سُۄبے دے کَیدِییاں اُپّر بٹھِںڈّے جیلہ وِچّ گۄلی چلّی اتے سکُۄل پڑھدے بچّے نُۄں ’پںجّابی سُۄبے‘ دا نائرا لائُݨۄں رۄکݨ دا یتن کردِیاں پُلِس ولّۄں کُٹّ کُٹّ کے مار دیݨ دِییاں دردناک گھٹناواں نیں میرے من وِچّ اِہ وِچار پَیدا کر دِتّے کِہ ’اِہ سرکار‘, ’ساڈی سرکار‘ نہِیں۔ ساڈے سکُۄلۄں کُجھّ سال پہِلاں پڑھ کے گِیا ساڈے ماسٹر رام سِںگھّ دا بھݨیواں جسوںتّ سِںگھّ پٹواری وی گۄلی نال شہِید ہۄ گِیا سی۔ اُسدی مَۄت سانُۄں آپݨے کِسے بہُت نذدِیکی دی مَۄتّ لگّی سی۔

پر جدۄں کمِئۄُنِسٹ سرکار دے وِتکرے نُۄں آرتھک آدھار نال جۄڑ کے آرتھک کاݨی-وںڈّ دُۄر کرن دا پْرچار کردے تاں اُہناں دِییاں گلّاں من نُۄں ٹُمبّدِییاں۔ کامریڈ رُۄڑ سِںگھّ ’اِنکلاب‘ سِدھّ-پدھّرے اںدّاذ وِچّ لِکھی کوِتا جٹکے اںدّاذ وِچّ گائُںدا:

ٹاٹے باٹے پِیݨ وِسکِییاں

کامے بھُکھّے مردے

ڈراما سکُئَڈ والے گِیت گائُںدے:

سُݨ نہِرُۄ سرکارے

تَینُۄں رۄوݨ لۄکِیں سارے

گۄرے دی تھاں کالا آ گِیا

اُہ وی چھڑِییاں مارے

کامریڈ اچھّر سِںگھّ چھِینا اتے دلِیپ سِںگھّ ٹپِیالا دِییاں تکرِیراں ہۄش وی دِںدِّییاں اتے جۄش وی۔

جِویں دسِّیا ہَے کِہ ہِںدُّۄ بھائیِچارے وِچّ وسدا ہۄݨ کرکے جِیون-وِہار وِچّ تاں مَیں بچپن تۄں ہی دھارمِک تںگّ-نذری تۄں مُکت ساں۔ میرے پِیارے چار دۄستاں؛ درشن اتے دوارکا٬ پرکاش اتے اتر وِچّۄں پہِلے دۄ ہِںدُّۄ سن۔ پر ہُݨ مَیں سُچیت تَۄر اُتّے تتھا-کتھِت نِیوِیں جاتی دے لۄکاں اتے مُںڈِّیاں نُۄں مانوی اپݨتّ نال مِلݨا شُرُۄ کِیتا۔ اُںج چھۄٹے ہُںدِّیاں وی تِیسری چَۄتھی وِچّ پڑھدے سمیں سہِںسِّییاں دا مُںڈّا فَۄجُۄ اتے مجہبی سِکھّاں دا جۄگِںدّر میرے بہُت نِکٹی-مِتّر سن اتے مَیں اُہناں دے گھر کھیڈݨ-ملّݨ جاںدا ہی رہِںدّا ساں۔ میرے اںدّر بھِٹّ-سُچّ دا کۄئی اہِساس نہِیں سی۔ پر ہُݨ مَیں جات-پات دے وِدھان بارے جاݨُۄ ہۄ چُکّا ساں اتے سُچیت ہۄ کے ہی اِہ بںدھّن تۄڑن ولّ رُچِت ساں۔ اٹھّوِیں ناوِیں وِچّ پڑھدِیاں ہی مَیں آپݨے کامے بچن سِںگھّ مذہبی سِکھّ نال کھیتاں وِچّ کمّ کرِدیاں اُسدے جُۄٹھے بھاںڈے وِچّ اُسدے ساہمݨے پاݨی پی لِیا سی۔ اُہ ہَیران ہۄئِیا اِہ ’اݨہۄݨی‘ واپری ویکھ کے بۄلِیا٬ “اۄئے اِہ کی کِیتا ای؟”

“پاݨی پِیتا ہَے٬ ہۄر کی؟” مَیں مُسکرا کے اُس ولّ ویکھِیا۔ میرے ولّ ویکھ کے اُہ وی مُسکرا پِیا۔ میرا اِہ وِہار اُسنُۄں اۄپرا پر چںگّا وی لگّا جاپدا سی۔ اُںج اُس ویلے پاݨی پِیںدِیاں شائِد مَینُۄں وی لگّا سی جِویں مَیں کۄئی ڈُۄںگھی کھائی پار کِیتی ہۄوے-اِکّۄ جھٹکے نال چھال مار کے۔ پر جے بی ٹی کردِیاں ساڈا جِہڑا پںجّاں مُںڈِّیاں دا جُٹّ سی٬ اُہناں وِچّۄں دۄ چاچے-تائے دے پُتّ بھرا کرم سِںگھّ اتے رام سِںگھّ چمڑے دا کمّ کرن والے کارِیگراں دے مُںڈّے سن۔ پر بڑے سنُکھّے اتے درشنی۔ اسِیں اِکٹھّے اِکّۄ بھاںڈے وِچّ کھاںدے۔ اِکّٹھے ہی باہر آئُںدے جاںدے۔ کدی اِہ اہِساس ہی نہِیں سی ہۄئِیا کِہ اسِیں کِہڑی جات دے ہاں۔

پِچھّۄں پڑھدِیاں اتے جِیون وِچّ وِچردِیاں تتھا-کتھِت دلِت شْریݨِییاں دے بہُت سارے وِئکتِییاں نال میرا ڈُۄںگھا نیڑ اتے پِیچ رِہا۔ لِکھݨ دے اُہناں مُڈھّلے دِناں وِچّ مَیں اکسر بابا دھنّا سِںگھّ اتے اُجاگر رام کۄل لمّاں سماں بَیٹھ کے اُہناں نال جگّ-بِیتِییاں٬ ہڈّ-بِیتِییاں ساںجھِییاں کردا کروائُںدا رہِںدّا۔ دۄویں ہی چمڑے دا کمّ کردے سن۔ اُہ نال دے نال جُتِّییاں سِیوِیں جاںدے اتے نال نال وارتالاپ جاری رکھّدے۔ اِہ اُجاگر رام ہی سی جِہنے میرِییاں کہاݨِییاں سُݨ کے مَینُۄں رائ دِتّی سی٬ “تیرِییاں کہاݨِییاں وِچّ اِکّ گلّ ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ اِکّۄ گلّ۔ کِتے کۄئی جاں کِتے کۄئی ہۄر گلّ نہِیں…” اُہدا بھاو سی کِہ میرِییاں کہاݨِییاں وِچّ نِرۄل ورگ-وںڈّ دے چِتر ہۄݨے چاہِیدے ہن٬ جِنہاں وِچّ تگڑِیاں دے وِرُدھّ ماڑِیاں نُۄں لڑدِیاں اتے سںگھّرش کردِیاں وِکھائِیا گِیا ہۄوے۔ اِںج اُہ مَینُۄں٬ جِنّا چِر ’اِنکلاب‘ نہِیں آ جاںدا٬ ہۄرناں مسلِیاں تے وِشِیاں نُۄں ہال دی گھڑی تِیاگ دیݨ دی سلاہ دے رِہا سی۔ آپݨے پہِلے کہاݨی-سںگّْرہِ ’لۄہے دے ہتھّ‘ وِچّ دے مُڈھّ وِچّ مَیں اُجاگر رام دی اِس سلاہ دا ہوالا وی دِتّا سی۔ اِہ سلاہ اِدھّر اُدھر بھٹکدے لیکھک نُۄں اُسدی پْرتِیبدھّتا اتے ساہِتک-ذِمّیواری دا چیتا کروائُںدی لگّدی ہَے۔

مُچھّ-پھُٹّ چڑھدی جوانی دے جھلّ-وللّے دِناں وِچّ مَیں اِکّ وار ساڈے گھر کمّ کرن والی بِیبی سورنۄں نُۄں آکھِیا٬ “جدۄں اِنکلاب آئِیا٬ اُدۄں سبھ نُۄں کمّ کرنا پئۄُ اتے سبھ نُۄں کمّ مِلُۄ۔ ذمِیناں ساںجھِییاں ہۄ جاݨگِییاں۔ آپاں سارے مالک ہۄ جاواںگے۔ کۄئی اِکّ جݨا مالِک نہِیں رہُۄگا ذمِیناں-جائِداداں دا۔”

“سارے مالک ہۄ جاواںگے اتے کۄئی جݨا مالِک نہِیں رہُۄگا! اِہ کی گلّ بݨی؟” اُہدی سمجھ وِچّ گلّ ناں پئی۔

“مالک بݨُۄںگی سٹیٹ……متلب گَۄرمِںٹّ! تے گَۄرمِںٹّ ہۄئۄُگی آپݨی من مرذی دی۔ دھنِییاں اتے لۄٹُۄیاں دی نہِیں۔ بچِّیاں نُۄں پڑھائُݨ لِکھائُݨ اتے کمّے لائُݨا وی گَۄرمِںٹّ دا کمّ ہۄئۄُ۔ بِیماری شماری اتے اِلاج دا بںدّۄبست وی گَۄرمِںٹّ دا…”

اُہ اݨمنّے من نال میرِییاں بھۄلِییاں گلّاں تے ہسّی اتے آکھݨ لگّی٬ “وِیر ورِیام سِںہّاں! ساڈی تے تُۄں ای گَۄرمِںٹّ آں٬ جِنہاں نال رل کے رۄٹی-ٹُکّ دا گُذارا چلّدَے…”

“اُںج تاں پھیر تُۄں وی ساڈی گَۄرمِںٹّ ایں…تیرے بِناں وی تاں ساڈا گُذارا نہِیں…” مَیں ہسّ کے آکھِیا۔

اُس دِن تۄں پِچھّۄں اسِیں دۄویں سدا اِکّ دُۄجے نُۄں ’گَۄرمِںٹّ‘ آکھ کے بُلائُںدے۔ اُسنے لگپگ پںجھّی-تِیہ سال لگاتار ساڈے گھر کمّ کِیتا۔ کئی سالاں تکّ اُسدا پتی اتے دِئۄر وی ساڈے ساںجھی رہے۔ جدۄں ادھِیاپک بݨ کے مَیں پِںڈّ دے سکُۄل وِچّ پڑھأݨ لگّا تاں مَیں اُسدے بچِّیاں دی ہر سمبھّو مدد کِیتی۔ اُسدا اِکّ مُںڈّا دس جماتاں پڑھ کے فَۄج وِچّ بھرتی وی ہۄ گِیا۔ جدۄں اسِیں سارا پرِوار جلںدھّر آئُݨ لئی پِںڈّ چھڈّ کے تُرے٬ اُہ میری پتنی دے گل لگّ کے بھُبّاں مار کے رۄ پئی٬ “گَۄرمِںٹّ! سانُۄں کِیہدے آسرے چھڈّ چلّے اۄ؟”

اِہ وکھّری گلّ ہَے کِہ اجے تکّ ساڈی ’گَۄرمِںٹّ‘ بݨی نہِیں اتے ناں ہی نِکٹ-بھوِکھّ وِچّ بݨ سکݨ دی سمبھّاونا ہَے پر ساڈِییاں مۄہ دِییاں تںدّاں اجے وی بدستُۄر اُںج ہی جُڑِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ جدۄں کِتے مَیں ہُݨ وی آپݨے پِںڈّ جاواں تے اُسنُۄں میرے آئُݨ دی سُۄہ مِل جاوے تاں اُہ مِلݨ لئی اُڈّی آئُںدی ہَے۔ اُسدی گلوکّڑی وِچّ ہُݨ وی مَینُۄں ماں جاں وڈّی بھَیݨ دے پِیار دا نِگھّ مہِسُۄس ہُںدّا ہَے۔

اِس دا بھاو اِہ ہرگِذ نہِیں کِہ میرے اںدّرۄں جات-پات دا ہںکّار اسلۄں مِٹ گِیا ہۄئۄُ۔ اِہ ہںکّار پِیڑھی-در-پِیڑھی تۄں سںسّکاراں دے رُۄپ وِچّ بڑی سُۄخم شکل وِچّ ساڈے دھُر اںدّر بَیٹھا ہُںدّا ہَے اتے کِسے وی ویلے سِری کڈھّ سکدا ہَے۔ اُںج سُچیت پدھّر تے مَیں سدا اِسدی لپیٹ وِچّ آئُݨ تۄں بچدا رِہاں۔

اِہناں دِناں وِچّ دیش دا راجسی دْرِش بدل رِہا سی۔ لۄکاں دا سرکاراں تۄں مۄہ-بھںگّ ہۄ رِہا سی۔ آگُۄ لۄک گِرگِٹ واںگ رںگّ بدلدے دِسّݨ لگّے۔ تاکت ولّ ویکھ کے کدی چِٹِّییاں پگّاں نِیلِییاں ہۄݨ لگّ پئیِیاں اتے کدی نِیلِییاں چِٹِّییاں۔ ’آئِیا رام-گئِیا رام‘ والی سِیاست شُرُۄ ہۄ چُکّی سی۔ مَۄکاپْرست سِیاست اتے سِیاستداناں وِرُدھّ سُہِرد اتے سادا لۄکاں دے من وِچّ گُسّا اِکٹھّا ہۄݨ لگّا۔ اِہ گُسّا میرے اںدّر وی ترلۄمچھّی ہۄ رِہا سی۔ میرے آسے-پاسے غرِیبی دے بھنّے ہۄئے لۄک سن٬ دھکّا کرن والے دھنی اتے بدماش سن۔ اںدھّ-وِشواس اتے وہِماں-بھرماں وِچّ فاتھی دُنِییاں سی۔ ذبان اتے مذہب دے ناں ’تے لڑِییاں جا رہِییاں فِرکُۄ لڑائیِیاں سن۔ بھْرِشٹ سِیاست سی۔ مَیں اِہناں سبھ بُرائیِیاں تۄں مُکت سماج ویکھݨا چاہُںدّا ساں۔ اِس تبدِیلی لئی مَیں لِخت دی پدھّر ’تے تاں جُۄجھ رِہا ساں۔ میری لِخت وِچّ کۄئی ناں کۄئی سُنیہا ذرُۄر ہُںدّا۔ مَیں سۄچدا جے مَینُۄں چںگّے لگّݨ والے لیکھکاں نیں میرے اںدّر آدرشک سۄچ اتے ہاں-مُکھّ تبدِیلی دی رِیجھ پَیدا کر دِتّی ہَے تاں میری لِخت نُۄں وی اِہ رۄل ادا کرنا چاہِیدا ہَے۔ اجے مَینُۄں اینی سمجھ وی نہِیں سی کِہ ساہِتک کِرت وِچّ نِرۄل وِچار دی ہی پْرمُکھّتا رچنا دے کلاتمک مُلّ نُں گھٹا دِںدّی ہَے۔

مَیں دھُر-ڈُۄںگھاݨاں تۄں سِیاسی اتے سماجی تبدِیلی دا تلبگار ساں پر اِہ تبدِیلی سِرف کوِتا جاں کہاݨِییاں لِکھِیاں نہِیں سی آ جاݨی۔ اِس لئی املی تَۄر ’تے جِیون وِچّ کُجھّ چںگّا کر گُذرن دی رِیجھ وی اںگّڑائیِیاں لَے رہی سی۔ پر کی کِیتا جاوے! کِویں کِیتا جاوے؟ اِس لئی کۄئی راہ نہِیں سی لبھّدا پِیا۔

اُںج ’گرم‘ سِیاست بچپن تۄں ہی مَینُۄں دھُۄہ پائُںدی سی۔ اِکّ تاں پںجّابِییاں دا سمُچّا وِرسا ہی کھاڑکُۄ رِہا ہَے۔ وِشیش تَۄر تے سِکھّ وِراست تاں ہَے ہی ذُلم وِرُدھّ سںگھّرش اتے کُربانِییاں دی لہُۄ-بھِجّی گاتھا۔ مَیں پَیدا وی اجِہے اِلاکے وِچّ ہۄئِیا ساں جِتھّے بہُت سارے شہِید سُۄرمے ہۄئے سن۔ اُہناں بارے گائیِیاں ڈھاڈی واراں سُݨ کے میرے اںدّر شُرُۄ تۄں ہی خُۄن دی گتی تیذ ہۄ جاںدی سی۔ گدر پارٹی٬ ببّر اکالی لہِر اتے آذاد ہِںدّ فَۄج دِییاں اںگّریذ ہکُۄمت وِرُدھّ کۄشِشاں اتے کُربانِییاں دا اِتِہاس مَینُۄں ودھیرے ٹُمبّدا۔ کرتار سِںگھّ سرابھا٬ بابا سۄہݨ سِںگھّ بھکنا٬ اتے شہِید بھگت سِںگھّ دے سُپنِیاں دا سماج اتے راج کائِم ہۄئِیا ویکھݨا میرا سُپنا بݨ گِیا۔ اِس سُپنے دی پْراپتی لئی کمِئۄُنِسٹ پارٹی لڑ رہی سی۔ پر ہُݨ تکّ تاں کمِئۄُنِسٹ وی دۄ دھڑِیاں وِچّ وںڈّے گئے سن۔ کۄئی کِدھّر جائے تے کِس دے پِچھّے لگّے؟

مَیں اِہناں دِناں وِچّ ذِںدّگی٬ ساہِت اتے سِیاست نُۄں سمجھݨ دی کۄشِش وِچّ ساں۔ سِوائ پُستکاں تۄں میرا کۄئی ہۄر نیڑلا راہبر نہِیں سی۔ اِس تۄں اِلاوا جِنّا وی رُۄسی ساہِت پںجّابی وِچّ چھپدا مَیں نال دے نال پڑھ رِہا ساں۔ چَیخو٬ ٹالسٹائ٬ گۄرکی٬ تُرگنیو٬ داستۄوسکی میرے منپسںدّ لیکھک سن۔ مَیں اِہناں دِییاں لِختاں تۄں پْربھاوِت ساں۔ پر اُس ویلے نِکۄلائی استْرۄوسکی دی ’سُۄرمے دی سِرجݨا‘, گۄرکی دی ’ماں‘ اتے بۄرِس پۄلوۄئی دی ’اسلی اِنسان دی کہاݨی‘ میرِییاں منپسںدّ لِختاں سن۔ مَیں اِہناں ناولاں وِچلا بںدّا وی بݨنا چاہُںدّا ساں اتے اِہۄ جِہِییاں رچناواں لِکھݨ دی تمنّا وی رکھّدا ساں۔

شائِد 1968 دی گلّ ہۄویگی گُربخش سِںگھّ پْرِیت-لڑی نیں پْرِیت-پاٹھکاں نُۄں امّْرِتسر دی گاںدھی گرائۄُںڈ وِچلے اۄپن ایئر تھِیئیٹر وِچّ ’پْرِیت-مِلݨی‘ اُتّے آئُݨ دا سدّا دِتّا۔ اِہنِیں دِنِیں پْرِیت-لڑی دی چھپݨ گِݨتی سِخراں اُتّے سی۔ گُربخش سِںگھّ دے وِچاراں دے سُۄرجی-دائِرے دے آبھا-مںڈّل دے کلاوے وِچّ لِپٹے بہُت سارے پںجّابی لیکھکاں اتے پاٹھکاں سمیت مَیں وی اۄپن ایئر تھِیئیٹر وِچّ جا پُجّا۔ دھارمِک دِیواناں اتے راجسی جلسِیاں تۄں اِلاوا اِہ پہِلا وڈّا ساہِتک اِکٹھّ سی جِس وِچّ مَیں شامل ہۄئِیا ساں۔ اِہ ’مِلݨی‘ دۄ دِن چلّی۔

اِکٹھّ بڑا وِلکھّݨ اتے دِلکش سی۔ بہُتے لۄک بھاویں اِکّ دُۄجے دے جاݨ-پچھاݨ والے نہِیں سن پر فِر وی اِکّ دُۄجے نال اپݨتّ دے رِشتے وِچّ بجھّے ہۄئے سن۔ گُربخش سِںگھّ دے مادھِئم راہِیں؛ اگاںہودھُۄ وِچاراں دی آپسی ساںجھ دے مادھِئم راہِیں۔ دۄ دِن اتے وِچاکرلی اِکّ رات چلّے سماغم دا اجب ساہِتک اتے کلاتمک ماہَۄل سی۔ تکرِیراں٬ ڈرامے اتے کوِتاواں۔ تِکھّے٬ ٹُمبّویں اتے کلامئی بۄلاں ’تے تاڑِییاں دی گڑگڑاہٹ گُۄںجدی۔ لۄک کِیلے ہۄئے سن۔ ماںدری سی گُربخش سِںگھّ٬ جِس نیں اینا وڈّا اِکٹھّ جۄڑ لِیا سی۔ پْرِیت-گھر اتے مِتّر-مںڈّل بنائُݨ دِییاں وِچاراں ہۄ رہِییاں سن۔ دیش دے سماجی سِیاسی ماہَۄل تۄں پْربھاوِت اگاںہودھُۄ لۄک اجِہے وِچار وی پیش کر رہے سن جِنہاں تۄں لگّدا پِیا سی کِہ پْرِیت-گھر اتے مِتّر-مںڈّل بنائُݨ دا چارا وی چںگّی گلّ ہَے٬ پر سماج اتے ذِںدّگی نُۄں بدلݨ لئی اِس تۄں اگّے جاݨ دی وی لۄڑ ہَے۔

لۄک گُربخش سِںگھّ پْرِیتلڑی دی دیݨ نُۄں ستِکاردے سن پر اُہناں نُۄں لگّݨ لگّ پِیا سی کِہ گُربخش سِںگھّ اِکّ خاس اُمر تکّ اتے خاس ہدّ تکّ ہی پْریرِت اتے پْربھاوِت کردا ہَے۔ اُہ چاہُںدّے سن کِہ ذِںدّگی نُۄں بدلݨ لئی خاس ہدّ تۄں پار جاݨ دی وی لۄڑ سی۔ اِس سماگم وِچّ جِہڑا بُلارا اِہۄ جِہے وِچار پْرگٹ کردا اُہنُۄں ودھیرے ہُںگّارا مِلدا۔ رات دے سماغم وِچّ پہِلی وار گُرشرن سِںگھّ نُۄں ’بھائی منّا سِںگھّ‘ دے رُۄپ وِچّ ویکھِیا۔ اُہدے اںدّاذ اتے پیشکاری نیں درشکاں نُۄں بہُت ڈُۄںگھی ترہاں پْربھاوِت کِیتا۔ اِہناں چھۄٹے ناٹکاں وِچّ ستھاپت نذام اُتّے کاٹواں وِئںگّ سی جۄ گُربخش سِںگھّ اتے اُسدی ’سہِج سۄچ‘ تۄں اگلی گلّ سی۔ اِہ ’اگلی گلّ‘ لۄکاں نُۄں چںگّی لگّی۔

شِو کُمار دی اُدۄں تُۄتی بۄلدی سی۔ کھدّر دے کھُلّہے کُڑتے پجامے وِچّ تِلّے جڑِییاں چپّلاں پائی اُہ سٹیج اُتّے چڑھِیا تاں تھِیئیٹر تاڑِییاں نال گُۄںج اُٹھِّیا۔ نشئی اکھّاں اتے درد-رِںجھّاݨے چِہرے والے شِو-کُمار نیں بڑی نذاکت نال ہتھّ اُٹھا کے بۄل چُکّے:

نہِرُۄ دے وارسۄ سُݨۄ آواذ ہِںدّۄستان دی!

گاںدھی دے پُۄجکۄ سُݨۄ آواذ ہِںدّۄستان دی!

سُݨۄ سُݨۄ اِہ بستِییاں دے مۄڑ کی نیں آکھدے

بِیمار بھُکھّے دیش دے اِہ لۄک کی نیں آکھدے

کِئۄں سُرخِییاں ’چۄں اُگّدے نیں رۄذ سُۄہے ہادسے

اُہدی ہریک ستر اُتّے تاڑِییاں دے نال ’واہ! واہ!’ دِییاں آواذاں اُٹھّ رہِییاں سن۔ شِو کُمار نیں رُک کے کِہا٬ “اِہ نذم ہال ہی وِچّ پْرِیت-لڑی وِچّ چھپی ہَے پر میرے وِیر نوتیج نیں اِسدِییاں کُجھّ ستراں پْرِیت-لڑی وِچّ نہِیں چھاپِییاں…اُہناں دی مجبُۄری……پر اُہ ستراں مَیں تُہاڈے نال ساںجھِییاں کر رِہا ہاں……”

لۄک کُرسِییاں دِییاں ڈھۄہاں چھڈّ کے اگّے جھُک گئے……شِو کُمار دے بۄل سُݨن لئی۔ اُہدی اُچّی ہیک رات دے ہنیرِیاں نُۄں چِیر گئی۔

نہِرُۄ دے وارسۄ تُساں جے اِہ آواذ ناں سُݨی

تاں اِہ آواذ تُہاڈِیاں مہِلاں نُۄں ساڑ جاویگی۔

گاںدھی دے پُۄجکۄ تُساں جے اِہ آواذ ناں سُݨی

تاں اِہ آواذ خُۄن دی ہواڑ لَے کے آویگی۔

لۄکاں دے شاباش دِںدّے ہتھّ اُچّے اُٹھّ کے اسمان ولّ کھُلّہ گئے۔ تاڑِییاں دی گڑگڑاہٹ نال چُفیرا گُۄںج اُٹھِّیا۔ شِو-کُمار جِہا ’بِرہا دا شائِر‘ وی بغاوت دی آواذ بُلںدّ کر رِہا سی۔ لۄک اِہۄ جِہی آواذ ہی سُݨنا چاہُںدّے سن۔ تُرش اتے تِکھّی۔ اِہ آواذ اُہناں دے دِل دی آواذ سی۔ اُہناں دی آپݨی آواذ۔ بھارت دے دبّے کُچلے لۄکاں دی ستھاپت تاکتاں وِرُدھّ رۄہ بھری بُلںدّ آواذ۔

لۄک گُربخش سِںگھّ دے دیݨدار وی سن پر اُس تۄں کُجھّ وڈیری اتے تِکھّی اگوائی دی مںگّ کر رہے سن۔ جسوںتّ سِںگھّ کںوّل اُس مِلݨی تے آئِیا پر پِچھلِییاں کُرسِییاں ’تے بَیٹھا رِہا۔ نوتیج ولّۄں سٹیج اُپّر انائۄُںس کرن اتے وار وار بینتی کرن اُتّے وی اُہ اگلِییاں کُرسِییاں ’تے ناں آئِیا۔ اُہدا اگّے آ کے ناں بَیٹھݨا وی لۄکاں نیں گُربخش سِںگھّ دے فلسفے تۄں ٹیڈھ وٹّݨ تُل سمجھِیا۔ میرے لاگے بَیٹھے کِسے وِئکتی نیں کِہا۔

“اُہ اِنکلابی لیکھک ہَے۔ اُہ نہِیں آئُںدا اگّے……۔”

اگلے دِن س: سۄبھا سِںگھّ تے بابا سۄہݨ سِںگھّ بھکنا نیں گُربخش سِںگھّ دے فلسفے دی سِیما نِردھارِت کردِیاں نَۄجاواناں نُۄں اگّے آئُݨ دا سںدّیش دِتّا۔ بابا بھکنا نیں کِہا٬ “س: گُربخش سِںگھّ جی! آپاں جۄ کرنا تے جۄ دسّݨا سی اُہ کر لِیا ہَے اتے دسّ لِیا ہَے۔ ہُݨ آپاں نَۄجواناں نُۄں اگّے آئُݨ دیئیِئے…اتے اُہناں نُۄں کُجھّ کرن دیئیِئے…”

پْرِیت-مِلݨی اُپّر اِکٹھّے ہۄئے لیکھکاں اتے وِدواناں دی اجِہی سُر تۄں پْرتِیت ہُںدّا سی کِہ اُہناں سبھ دے مناں وِچّ کُجھّ نواں کر گُذرن دا جۄش سی۔ اُہ گُربخش سِںگھّ واںگ سہِج-گتی نال نہِیں سگۄں تیذ گتی نال سِیاست اتے سماج نُۄں بدلِیا ویکھݨا چاہُںدّے سن۔ گُربخش سِںگھّ نیں اُہناں لئی پڑُلّ تِیار کر دِتّا سی۔ اُہ اُس تۄں اگّے چھال مارنا لۄچدے سن۔ لمّی چھال مارن دی کاہل اتے لالسا نیں پڑُلّ بنائُݨ والے دا بݨدا مہتّو ہَۄلی-ہَۄلی اکھّۄں اۄہلے کرنا شُرُۄ کر دِتّا سی۔

مَینُۄں وی لگّݨ لگّا کِہ سانُۄں گُربخش سِںگھّ دی بُکّل وِچۄں باہر نِکل کے راجنِیتک تے سماجک تبدِیلی لئی مَیدان وِچّ سرگرمی نال کُدّݨا چاہِیدا ہَے۔ پر اِہ تبدِیلی کِسے اِکلّے-کارے بںدّے دے وسّ دی گلّ تاں نہِیں سی۔ مَیں تاں اِکلّا ہی ساں۔ کِسے پارٹی جاں جتھیبںدّی نال میرا کۄئی سِدھّا ناتا نہِیں سی۔ اجِہی تبدِیلی پْرتی آپݨا آپ سمرپِت کرن لئی کِسے پارٹی جاں جتھیبںدّی نال میرا سمبّںدھّ جُڑنا چاہِیدا سی۔ ہُݨ تکّ تاں جِہڑی جتھیبںدّی نال میرا واستا سی٬ اُہ سی ’ساہِت-کیںدر بھِکھِّیوِںڈّ’۔ مَیں تے میرے کُجھّ مِتّراں نیں مِل کے 1967-68 وِچّ اِہ کیںدر ستھاپِت کِیتا سی۔ میرے ساہِتک شَۄک ولّ ویکھ کے ساڈے اِلاکے دے پہِلاں کدی ساہِت نال جُڑے رہے بیلِییاں اںدّر مُڑ تۄں کوِتا دے پھُلّ کھِڑنے شُرُۄ ہۄ گئے سن اتے کُجھّ مِتّراں دی رُۄہ وِچّ بِلکُل نوِییاں کرُۄمبلاں وی پھُٹّ پئیِیاں سن۔ میرے پِںڈّ تۄں تِنّ کُ مِیل دُۄر بھِکھِّیوِںڈّ دے ہائی سکُۄل وِچّ اسِیں اِس دِییاں ماسِک اِکتّرتاواں کردے۔ آپݨِییاں ساہِتک رچناواں دا پاٹھ کردے اتے آم ساہِت سبھاواں واںگ پڑھِییاں گئیِیاں رچناواں تے ٹِپّݨِییاں کردے۔

اِستۄں اِلاوا اسِیں کُجھّ سال پہِلاں آپݨے پِںڈّ وِچّ ’دیش-بھگت یادگار لائِبْریری‘ وی بݨائی سی۔ باذار وِچّ اِکّ کمرا کِرائے تے لَے کے اُس وِچّ درِییاں وِچھا دِتِّییاں۔ کںدھّاں نال تِنّ-چار بَیںچ وی خرِید کے رکھوا دِتّے۔ جِسدا جی کرے جِتھّے مرذی بَیٹھ کے پڑھے۔ اِتھے اسِیں رۄذ پڑھن لئی اخباراں اتے مَیگذِین مںگّوائُںدے۔ پْرگتِیوادی ساہِتک-دھارا نال سمبّںدھّت ناول٬ کہاݨِییاں اتے ہۄر پُستکاں وی اۄتھے رکھِّییاں۔ اِتھّے پِںڈّ دے لۄک آ کے بَیٹھدے۔ ساری دِہاڑی پںجّ-ستّ پڑھن والے بںدّے بَیٹھے رہِںدّے۔ آم تَۄر تے اُہ اخباراں اتے مَیغذِین ہی پڑھدے پر کۄئی-کۄئی٬ کدی-کدی کۄئی کِتاب وی مںگّ کے لَے جاںدا۔ اسِیں پِںڈّ دے نَۄجوان بھاویں اِس لائِبْریری دا کمّ-کاج رل-مِل کے ہی چلائُںدے ساں پر اِسنُۄں کامیاب کرنا میری وِشیش ذِمیواری سی کِئُںکِہ اِہ لائِبْریری میری سلاہ اتے اُدّم نال ہی بݨی سی۔ اُںج وی اِہ لائِبْریری کِئُںکِہ میرے گھر دے بِلکُل ہی نذدِیک سی اِس کرکے اِسنُۄں کھۄلہݨ تۄں لَے کے شام نُۄں بںدّ کرن تۄں اِلاوا اِسدی سامبھ-سمبھّال دا بہُتا کمّ مَینُۄں ہی کرنا پَیںدا سی۔ دُۄجے نَۄجواناں دی اِہ کۄئی گھٹّ ہِمّت تاں نہِیں سی کِہ اُہ اِسدی سفلتا لئی میرا ساتھ دے رہے سن۔

سُر سِںگھّ وِچّ ’دیش-بھگت یادگار لائِبْریری‘ ستھاپت کرن دا وی اِکّ وِشیش پِچھۄکڑ سی۔ جِس سال مَیں دسوِیں دا اِمتِہان دے کے ہٹِیا ساں اۄسے سال 1961 وِچّ نانک سِںگھّ دا ناول ’اِک مِیان-دۄ تلواراں‘ چھپِیا۔ ناول غدر-لہِر نال سمبّںدھّت سی۔ مَیں اِستۄں پہِلاں اِس لہِر بارے بِلکُل نہِیں سی پڑھِیا-سُݨِیا۔ میرے لئی اِہ وی اِکّ انۄکھی لبھّت سی کِہ اِس لہِر وِچّ میرے ہی پِںڈّ دے دۄ اِنکلابی غدرِییاں٬ پْریم سِںگھّ اتے جگت سِںگھّ٬ دا وِشیش ذِکر سی۔ جگت سِںگھّ دا رۄل اِس ناول وِچّ کُجھّ اِس کرکے وی ودھیرے سی کِئُںکِہ اُہ کرتار سِںگھّ سرابھا نال پھاںسی لگّݨ والے شہِیداں وِچۄں اِکّ سی۔ ناول پڑھ کے جِتھّے مَیں غدر-لہِر دی مہان دیݨ تۄں جاݨُۄ ہۄئِیا اۄتھے میری ہِکّ اِس کرکے وی ماݨ وِچّ پھُلّی نہِیں سی سمائُںدی کِہ اِس لہِر وِچّ میرے پِںڈّ دے شہِید-سُۄرمِیاں دا بڑا اُگھّا یۄگدان سی۔ جگت سِںگھّ ساڈے پِںڈّ دی ’لہِییاں دی پتّی‘ وِچّ جمِّیاں پلِیا سی جد کِہ پْریم سِںگھّ تاں ساڈی آپݨی ہی پتّی ’چںدُّۄ کی‘ دا جمّ-پل سی اتے ہَے وی سی ساڈے بڑے نذدِیکی پرِوار وِچۄں۔

مَیں باپُۄ ہکِیکت سِںگھّ نُۄں جگت سِںگھّ تے پْریم سِںگھّ اتے اُہناں دی دیش لئی کِیتی کُربانی بارے پُچھِّیا تاں اُہناں دے فاںسی لگّݨ تۄں بِناں اُسنُۄں کۄئی بہُتا پتا-سُر نہِیں سی۔ جِہڑی گلّ نیں مَینُۄں بہُتا ہی اُداس تے نِراش کِیتا اُہ سی اُسدا اِہ آکھݨا٬ “جگت سُںہّ ہُرِیں کنیڈا چۄں آئے سن۔ اَیدھر آ کے ڈاکے ڈُۄکے مارن کرکے پھڑے گئے تے پھاہے لگّے سن۔” مَینُۄں دُکھّ ہۄئِیا کِہ ساڈے اِہناں مہان دیش-بھگتاں دی کُربانی دے راںگلے اِتِہاس نُۄں کِویں لۄکاں ساہمݨے آئُݨ ہی نہِیں سی دِتّا گِیا! اُہناں دی دیݨ نُۄں اسلۄں بھُلا دِتّا گِیا سی۔ دیش-بھگتاں دی تھاں اُہناں دا بِمبّ اِکّ ڈاکُۄ وجۄں لۄک-مناں وِچّ ستھاپت کر دِتّا گِیا سی۔

ساڈے سکُۄل وِچّ دسوِیں جمات دے کمرے دے ساہمݨے اِکّ وڈّی ساری سںگّمرمر دی سِلھ لگّی ہۄئی سی٬ جِس اُتّے پہِلی وڈّی جںگّ وِچّ سَۄ تۄں اُپّر سُر سِںگھّ واسِییاں ولّۄں پھَۄج وِچّ بھرتی ہۄ کے اںگّریذی سرکار لئی لڑن دا ہوالا دِتّا ہۄئِیا سی اتے اِکّ پھَۄجی دے جان کُربان کر دیݨ دا ذِکر وی سی۔ اںگّریذاں نیں آپݨے لئی لڑن والِیاں دی یاد تاں تاذا رکھّی سی پر آذادی لئی لڑن والے سُۄرمِیاں نُۄں ڈاکُۄ تے چۄر بݨا دھرِیا سی! مَیں چاہُںدّا ساں کِہ اِہناں سُۄربِیراں دی کُربانی سہی رُۄپ وِچّ لۄکاں ساہمݨے آئُݨی چاہِیدی ہَے۔ پِںڈّ وِچّ اُہناں دی یادغار وی ستھاپت ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ ’دیش بھگت یادغار لائِبْریری‘ دی ستھاپنا اِسے تاںگھ دا نِماݨا جِہا یتن سی۔ کُجھّ سال پہِلاں کنیڈا رہِںدّے سُۄرججِیت سِںگھّ سںدھُّۄ اتے پِںڈّ واسِییاں دے اُدّم نال پِںڈّ وِچّ ’دیش بھگت یادغار ہال‘ دی ستھاپنا وی ہۄ چُکّی ہَے۔ ہال نال سمبّںدھّت ٹرسّٹ لئی سیوا نِبھائُݨ والے مَیمبراں وِچّ میرا ناں وی شامل ہَے۔

1961 وِچّ ہی پِںڈّ دے کِسے میلے سمیں نِکلے دھارمِک جلُۄس وِچ٬ جدۄں اُس جلُۄس دا پڑاء جگت سِںگھّ والی ’لہِییاں دی پتّی‘ وِچّ ہۄئِیا تاں مَیں اُچیچا ٹائیِم لَے کے لۄکاں نُۄں آپݨے پِںڈّ دے اِہناں مہان دیش-بھگتاں دی کُربانی بارے دسِّیا اتے اُہناں دی شاناں-متّی وِراست دا گَۄرو چیتے کروائِیا۔ اِس سمیں تکّ مَیں ناول وِچّ وِشیش تَۄر تے ورتی گئی ہوالا-پُستک جگجِیت سِںگھّ دی لِکھی پُستک ’غدر پارٹی لہِر‘ وی مںگّوا کے پڑھ چُکّا ساں۔ بۄلدِیاں ہۄئِیاں اُس پُستک دے ہوالے نال آپݨے پِںڈّ دے ہۄر غدری یۄدھِیاں دا ذِکر وی کِیتا؛ جِنہاں نُۄں اُمر-کَید٬ کالے-پاݨی اتے جائِداد-ذبتی دِییاں سذاواں ہۄئیِیاں سن۔ کاماگاٹا مارُۄ جہاذ وِچّ گْرںتھّی وجۄں سیوا نِبھائُݨ والا ساڈی ہی پتّی دا بابا سُچّا سِںگھّ تاں اجے وی جِئۄُںدا سی٬ جِسدی لتّ اُتّے بجبج گھاٹ تے لگّی گۄلی دا نِشان وی اجے ’جِئۄُںدا-جاگدا‘ سی۔

20 دسمبّر 1968 نُۄں بابا سۄہݨ سِںگھّ بھکنا اِس سںسّار نُۄں الوِدا کہِ گئے۔ اُہناں دی مَۄت تۄں پِچھّۄں مَیں اِکّ لیکھ لِکھِیا جِس وِچّ اُہناں دی بیمِسال کُربانی دا ذِکر کردِیاں٬ اجّ اُہناں دِییاں کُربانِییاں نُۄں بھُلائُںدے جا رہے نَۄجوان ورگ نُۄں کاٹواں تائنا مارِیا اتے اُہناں دی آپݨے اِتِہاسِک نائِکاں دِییاں کُربانِییاں تۄں اݨجاݨتا ’تے وِئںگّ کِیتا سی۔

اِہ لیکھ ’اجِیت‘ دے مُکھّ-پنّے ’تے چھپِیا۔ اِسنُۄں پڑھ کے اِکّ نَۄجوان پال سِںگھّ میرے کۄل آئِیا۔ میرے لیکھ دی پْرسںسّا کِیتی اتے دسِّیا کِہ اُہ جلںدھّر تۄں چلّ رہے اِکّ ادارے ’یُوک کیںدر‘ نال سمبّںدھّت ہَے۔ ’یُوک کیںدر‘ دا نِشانا آپݨے آذادی-سںگّرام دے بھُلّے-وِسّرے شہِیداں اتے یۄدھِیاں دی یاد نُۄں لۄکاں دے مناں وِچّ تاذا کرنا ہَے۔ اِس مکسد لئی لئی اُہ چھۄٹے چھۄٹے پَیمفلَیٹ چھاپدے سن جِنہاں وِچّ شہِیداں دے جِیون-سماچار اتے اِنکلابی اِتِہاس دے ویروے ہُںدّے۔ کُجھّ پَیمفلَیٹاں وِچّ بابا بھکنا دِییاں لِختاں سن۔ لۄکاں نُۄں آذادی گھُلاٹِییا دی دیݨ تۄں جاݨُۄ کروائُݨ اتے سَۄں چُکّی جاں سوا دِتّی گئی اِتِہاسک سُۄجھ نُۄں جاگرت کرن لئی اُہ وکھّ-وکھّ تھائیِں آپݨے چھاپے ساہِت اتے شہِیداں دِییاں دُرلبھ تسوِیراں دِییاں نُمائِشاں لائُںدے۔

ذاہِرا تَۄر ’تے کِسے کِسم دی سِیاسی پْرتِیبدھّتا تۄں نِرلیپ رہِ کے اُہ آپݨے اِنکلابی اِتِہاس نُۄں چیتے کروائُݨ تے لۄک-مناں وِچّ وسائُݨ دا اِتِہاسِک کارج کر رہے سن۔ اِںجِینِیئرِںگّ کالج لُدھِیاݨے دا پْرۄفَیسر ملوِںدّرجِیت سِںگھّ وڑَیچ اتے شہِید بھگت سِںگھّ دا بھݨیواں جگمۄہن سِںگھّ اُہناں دے آگُۄ سن۔ پال سِںگھّ نیں مَینُۄں آکھِیا کِہ مَیں وی اِس پوِتّر فرذ نُۄں ادا کرن وِچّ اُہناں دا ساتھ دِیاں۔ مَینُۄں کۄئی اُجر نہِیں سی۔ اُہ تاں میرے ہی من دی گلّ کر رہے سن۔ ساہِت رچنا تۄں اِلاوا کُجھّ ہۄر سارتھک کمّ کرن لئی وی مَینُۄں مںچّ مِل رِہا سی۔ اسِیں آپݨے آسے پاسے دے پِںڈّاں وِچّ ہۄݨ والے میلِیاں اتے ہۄر سماگماں سمیں اِہ نُمائِشاں جا لائُںدے اتے لۄکاں نُۄں بھُلّے-وِسرے شہِیداں دِییاں کُربانِییاں تۄں جاݨُۄ کروائُںدے۔ دسّدے؛ کِہ دیش دی آذادی دا اِتِہاس کیول اۄہۄ ہی نہِیں جۄ کِتاباں وِچّ پڑھائِیا جاںدا ہَے سگۄں اِس اِتِہاس نُۄں سِرجݨ والے اسل نائِک تاں اِہ لۄک ہی ہن٬ جِنہاں دا ذِکر پاٹھ-پُستکاں وِچّ جاݨ-بُجھّ کے نہِیں آئُݨ دِتّا گِیا۔ لۄک اِہ نُمائِشاں دیکھ کے خُش ہُںدّے اتے اِہ وی پُچھّدے٬ “تُہاڈا اگلا پْرۄگرام کی ہَے؟”

پر ’اگلا پْرۄگرام‘ تاں ساڈے کۄل کۄئی نہِیں سی۔ مَیں وی اِہ اگلا پْرۄگرام لۄڑدا ساں۔ اِہ اگلا پْرۄگرام تاں کۄئی راجنِیتک پارٹی ہی دے سکدی سی۔ پر اُہ کِہڑی پارٹی سی؟ سِکھّ اِتِہاس دا سرۄتا اتے پاٹھک رِہا ہۄݨ کرکے مَینُۄں اکالی پارٹی وی چںگّی لگّدی رہی سی۔ دیش دی آذادی تۄں پہِلاں اکالِییاں ولّۄں گُردُیارِیاں دی آذادی لئی لائے مۄرچِیاں اتے دِتِّییاں بیمِسال کُربانِییاں دا مَیں دِلی کدردان ساں۔ پںجّابی سُۄبے دی پْراپتی لئی لڑے اکالِییاں دے سںگھّرش نیں وی میرا من مۄہِیا ہۄئِیا سی۔ پر پِچھلے کُجھّ سالاں وِچّ ماسٹر تارا سِںگھّ اتے سںتّ فتہِ سِںگھّ دے ’مرن-ورت‘ رکھّݨ, بِناں کِسے پْراپتی تۄں ورت تۄڑ لَیݨ اتے اکال تخت اُتّے اگن-کُںڈّ بݨا کے سںتّ فتہِ سِںگھّ دے سڑ-مرن دے اَیلاناں اتے ڈرامِیاں نیں اکالِییاں دی مَۄکا-پْرست راجنِیتی تۄں میرا من کھٹّا کر دِتّا سی۔ اُتّۄں درشن سِںگھّ پھیرُۄمان دی کُربانی نیں اکالی لِیڈراں دی مَۄکا-پْرستی دا پۄل اسلۄں ہی کھۄلہ کے رکھّ دِتّا سی۔

میرے اںدّر ودھ رہی وِگِیانک چیتنا نیں اکالِییاں اںدّرلے دھارمِک کٹّڑواد تۄں وی میرا مُۄںہ مۄڑنا شُرُۄ کر دِتّا سی۔ کاںگرس تاں بھلا کمِئۄُنِسٹاں دے کتھن ’گۄرے دی تھاں کالا آئِیا٬ اُہ وی چھڑِییاں مارے‘ مُتابک ’چھڑِییاں مارن والی‘ ستھاپت تاکت سی اتے ’بِرلِیاں تے ٹاٹِیاں-باٹِیاں‘ دی دھِر سی۔ پںجّابی ذبان دے آدھار ’تے سُۄبا بنائُݨ تۄں ناںہ کرن کرکے کاںگرس کدی وی میرے من دے نیڑے نہِیں سی آ سکی۔ میرا من تاں دۄواں کمِئۄُنِسٹ پارٹِییاں نُۄں ہی آپݨا اتے چںگّا سمجھدا سی٬ بغَیر اِہ جاݨِیاں کِہ اُہ کِہڑی وِدھی نال اِنکلاب لِیائُݨ دِییاں اِچھُّک ہن۔ اسل وِچّ مَیں کِسے سِیاݨے کمِئۄُنِسٹ دے سمپّرک وِچّ ہی نہِیں ساں آئِیا جۄ مَینُۄں دۄواں پارٹِییاں دے سِدھاںتک وکھریویں نُۄں سمجھائُںدا اتے اُہناں وِچۄں کِسے اِکّ دے لڑ لا سکدا۔

دۄواں پارٹِییاں دے آگُۄ ساڈے پِںڈّ جلسے-ڈرامے کرن آئُںدے٬ آپݨے بھاشن دِںدّے اتے چلے جاںدے۔ ساڈے آپݨے پِںڈّ وِچّ کمِئۄُنِسٹاں دی کۄئی بہُتی ساخ نہِیں سی۔ ساڈے پِںڈّ اُس ویلے تکّ دۄ ہی پْرتِیبدھّ کامریڈ سن۔ ہربںسّ سِںگھّ سی پی آئی دا اتے شیر سِںگھّ سی پی اَیمّ دا۔ دۄویں ہی انپڑھ سن۔ لۄک اُہناں دِییاں گلّاں نُۄں ہاسے نال ٹال چھڈّدے سن۔ جِسدی پارٹی دا جلسا ہۄݨا ہُںدّا اُسدے آگُۄ اِہناں دۄواں وِچۄں کِسے اِکّ نُۄں نال لَے کے باذار وِچۄں اُگراہی کردے۔ آدر وجۄں اکسر رات نُۄں ہۄݨ والے جلسے مَۄکے اِہناں وِچۄں اِکّ نُۄں جاں اُہناں دی سلاہ نال کِسے ہۄر آم کِرساݨ نُۄں پْردھانگی دی کُرسی ’تے بِٹھا لَیںدے۔ ’دیش بھگت یادگار لائِبْریری‘ بنائُݨ کرکے مَیں اِہناں دۄواں کامریڈاں نُۄں ہی آپݨا بںدّا لگّدا ساں۔ دۄویں میرے کمّ٬ وِچاراں اتے لگن دی پرسںسّا کردے۔ پر اُہناں وِچّ اینی بَۄدھِک سمرتھّا ہَے ہی نہِیں سی کِہ مَینُۄں وِچاردھارک تَۄر ’تے باکائِدا آپݨی پارٹی نال جۄڑ سکݨ دے کابل ہُںدّے۔ اُںج مَیں اُہناں دۄواں دی ساپھ-دِلی٬ ساف-گۄئی اتے اُمر بھر کمِئۄُنِسٹ پارٹِییاں نال جُڑے رہِݨ دی پْرتِیبدھّتا دا کائِل ساں۔ اُہ دۄویں ہی چںگّے اِنسان سن پر اُہناں جاں پارٹی دی سِیما سی کِہ اُہ آپݨے نال ہۄر لۄکاں نُۄں وڈّی گِݨتی وِچّ جۄڑن دے سمرتھّ ناں ہۄ سکے۔ میری کہاݨی ’بھجِّییاں باہِیں‘ دے اںتّ اُتّے جِہڑا بُڈھّا تے اِکلّا کامریڈ ڈںگّۄری پھڑھ کے تُر رِہا ہَے٬ اُسنُۄں چِتردِیاں اِہ دۄویں بذُرگ کامریڈ میرے ذِہن وِچّ سن جۄ چںگّی سۄچ دے ہُںدِّیاں وی اِکلّے اتے پْرسںگّ-ہِیݨ ہۄ کے رہِ گئے سن۔

کِسے وی راجنِیتک پارٹی نال ناں جُڑن کرکے مَیں ’ذِںدّگی وِچّ کُجھّ کرن‘ دے آپݨے مکسد نُۄں ساہِتک٬ سماجک-سبھِیاچارک گتِیوِدھِییاں راہِیں پُۄرا کرن دی کۄشِش کردا۔ اگلے سال گُرُۄ نانک دیو جی دے پںجّ سَۄ سالا جنم شتابدی دے سال اُتّے مَیں آپݨے پِںڈّ دے نَۄجواناں نُۄں اِکٹھّا کر کے گُربخش سِںگھّ پْرِیت-لڑی دے بݨائے ’مِتّر-مںڈّل‘ تۄں پْربھاوِت ہۄ کے ’گُرُۄ نانک مِتّر-مںڈّل‘ ناں دی سںسّتھا کائِم کر لئی۔ ’شہِید یادگار لائِبْریری‘ تاں چلّ ہی رہی سی پر مَیں ہُݨ آپݨے ساتھِییاں دا گھیرا چَۄڑا اتے وڈّا کرنا چاہُںدّا ساں۔ چاہُںدّا ساں کِہ پِںڈّ دے پڑھے-لِکھے نَۄجواناں دا وڈّا ورگ ساڈے نال جُڑے۔ اِس مکسد لئی گُرُۄ نانک دا ناں نال جۄڑنا آم لۄکاں نُۄں آپݨے ولّ کھِچّ اتے جۄڑ سکدا سی۔ ہُݨ تاں بھاویں مَیں سُچیت تَۄر تے اِس وِچار دا دھارنی ہاں کِہ کمِئۄُنِسٹاں نیں جے پںجّاب وِچّ پَیر لائُݨے سن تاں اُہناں نُۄں پںجّاب دے اِنکلابی اِتِہاس نال آپݨا سجِںدّ ناتا جۄڑنا چاہِیدا سی پر اُدۄں وی میرے اچیت من نُۄں اِہ لگّدا سی کِہ گُرُۄ-ساہِبان دی پںجّاب دے اِتِہاس نُۄں دِتّی لاسانی دیݨ نُۄں سوِیکارن تۄں بِناں آم لۄکاں نُۄں آپݨے نال نہِیں جۄڑِیا جا سکدا۔

اِسدا چںگّا اسر ہۄئِیا۔ ہۄر نَۄجوان تے آم لۄک وی ساڈے نال جُڑنے شُرُۄ ہۄ گئے۔ کرتار سِںگھّ جۄش ناں دا بذُرگ ہاسے اتے وِئںگّ نال مَینُۄں آکھدا٬ “واہ بھئی! گُرُۄ نانک دے سِکھّ٬ شردھالُۄ اتے چیلے تاں سُݨے سن؛ ہُݨ اِہ گُرُۄ نانک دے ’مِتّر‘ وی آ گئے جے!” مَیں اُسنُۄں اُتّۄں ہاسے نال پر اںدّرۄں گمبھِّیر ہۄ کے آکھدا کِہ ’اُہناں شردھالُۄیاں نیں گُرُۄ نُۄں بہُت اُچّا اتے دُۄر کرکے آم لۄکاں لئی ’اپہُںچّ‘ بݨا چھڈِّیا ہَے؛ اُہ سۄچدے ہن کِہ گُرُۄ ورگا کیول گُرُۄ ہی ہۄ سکدا ہَے؛ ہۄر کۄئی نہِیں۔ اِس لئی اُہ گُرُۄ ورگا بݨن دے یتن ہی چھڈّ دِںدّے ہن اتے آم دُنِیاوی مںڈّلاں وِچّ مُڑ-گھِڑ گھُمّݨا شُرُۄ کر دِںدّے ہن۔ اُہناں وِچّ اِہ وِشواس جاں سوَے-بھرۄسا ہی نہِیں رہِںدّا کِہ اُہ گُرُۄ دی سخسِیئت دا کۄئی گُݨ گْرہِݨ وی کر سکدے ہن اتے آم ستہ تۄں اُپر وی اُٹھّ سکدے ہن؛ جد کِہ اسِیں سمجھدے ہاں کِہ گُرُۄ ساڈا آپݨا ہَے٬ ساڈا پِیارا ساتھی تے آگُۄ ہَے۔ اُسنے سانُۄں سچّ دا راہ دسِّیا سی اتے اِس راہ تے کھُلّہِییاں اکھّاں نال تُرن لئی کِہا سی۔ نِرۄل شردھا نال مُںدِّییاں اکھّاں نُۄں اِہ راہ دِکھائی نہِیں دے سکدا۔ اسِیں آپݨے گُرُۄ دے دھنّوادی ہاں کِہ اُسنے سانُۄں تُرن لئی راہ وی دسِّیا ہَے اتے سچّ ویکھݨ والی اکھّ وی دِتّی ہَے۔‘

سچّی گلّ تاں اِہ سی کِہ اسِیں آپݨے سمپّرک وِچّ آئُݨ والے لۄکاں نُۄں چںگّی جِیون-جاچ دے لڑ لائُݨا چاہُںدّے ساں۔ آپݨے جاندار اِتِہاس تۄں جاݨُۄ کروا کے کُجھّ چںگّا کرن لئی پْریرِت کرن دی اِچھّا رکھّدے ساں اتے انّہی دھارمِک شردھا تۄں اُپّر اُٹھّ کے وِگِیانک چیتنا نُۄں اپنائُݨ دی سۄجھی دیݨا چاہُںدّے ساں۔ اِس مکسد لئی اسِیں ناٹک وی کھیڈدے-کھِڈوائُںدے رہے۔ آم لۄکاں وِچّ چَۄگِردے نُۄں ساف رکھّݨ دی بھاونا پَیدا کرن لئی اسِیں ہفتے پِچھۄں پِںڈّ دِییاں گلِییاں اتے نالِییاں ساف کرن دا اُدّم وی کردے۔ پہِلاں تاں لۄکاں نیں ساڈے اِس ’خبت‘ دا مذاک وی اُڈائِیا۔ باپُۄ ہکِیکت سِںگھّ ہی ساڈا مکھَۄل اُڈائُںدا٬ “شابشے بھائی جوانۄ! ہٹِّییاں والے آپݨا کُۄڑا کٹھّا کر چھڈّدے نیں۔ اُہناں دے من وِچّ ہُںدّا ہَے کِہ چلۄ اَیتوار دے اَیتوار ’مِہّتراں‘ نیں آ کے سفائی کر ہی جاݨی ہَے!” اُہ ’مِتّراں‘ نُۄں ’مِہتراں‘ ہی آکھدا۔ پر کُجھّ لۄکاں اُتّے اِس دا چںگّا اسر ہۄئِیا۔ ساڈے وِچۄں بہُت سارے ادھِیاپک سن اتے ہۄر نَۄکری-پیشا لۄک وی۔ اِس لئی لۄک ہَۄلی ہَۄلی ساڈے کمّ دے پرسںسّک بݨدے گئے۔ لۄڑ ویلے اُگراہی بڑی خُشی نال دِںدّے۔ پِںڈّ وِچّ ساڈی اِذّت ودھ گئی سی۔