13 اپْرَیل وِساکھی دا دِن۔ ’آلمی پںجّابی کانفرںسّ‘ دا پہِلا دِن۔ ’وِشو‘ شبد ’آلمی‘ وِچ تبدِیل ہۄ گِیا سی۔ پِچھلے پںجّاہ بوںجّا سالاں وِچ دۄہاں کھِتِّیاں دی پںجّابی دا مُہاورا تے مُہاںدرا بہُت بدل گِیا سی۔ چڑھدے پںجّابی وِچ ہِںدّی تے سںسّکْرِت اتے لہِںدّے پںجّاب وِچ اُردُۄ فارسی نیں پںجّابی اُتّے آپݨا چۄکھا رںگّ چاڑھ لِیا سی۔
اِسے لئی کئی وار دۄہاں مُلکاں دی لِکھی ہۄئی گُۄڑھ پںجّابی اِک دُۄجے مُلک دے پاٹھک لئی سمجھݨی اَۄکھی ہۄ گئی سی۔ پِچھلے کئی سالاں تۄں بھاشا دے اِس گُۄڑھے رںگّ ہیٹھاں لُک گئی سُچّی پںجّابی دی چرچا وی چلّدی رہی سی۔ جدۄں کۄئی پاکِستانی مِتّر بھارت وِچ کِسے پںجّابی کانفرںسّ وِچ شِرکت کرن آئُںدا تاں ساڈے وِدواناں دے لِکھے ’کھۄج پتّراں‘ دا مذاک اُڈائُںدِیاں اپِیل کردا٬ ‘’جناب! سانُۄں اِس ’پںجّابی‘ دا پںجّابی وِچ ترجما کر کے دسِّئۄ جے۔‘’
اِک وار دِلّی دی کِسے کانفرںسّ سمیں مَیں پاکِستانی پںجّابی مِتّر نُۄں ہاسے نال کِہا٬ ‘’تُہاڈی ذبان دا وی ساڈے والا ہی ہال ہۄ گِئَے۔‘’
اُہ کہِںدّا٬ ‘’کِویں۔‘’
‘’جِویں مَیں اِک واک بۄلدا ہاں٬ ’پںجّ وِئکتِییاں ’تے آدھارِت اِک پْرتِینِدھ مںڈّل مُکھّ مںتّری نُۄں مِلِیا‘ ساڈے پاسے بۄلِیا جاݨ والا اِہۄ واک تُسِیں اِںج بۄلۄگے٬ ‘’پںجّ پھرداں ’تے مُشتمِل وفد وذِیرے-آلہا نُۄں مِلِیا!’ دۄہاں مُلکاں دے آم سرۄتے نُۄں دۄہاں واکاں وِچۄں ’پںجّ‘ ’تے‘, ’نُۄں‘, ’مِلِیا‘ تۄں اِلاوا ہۄر کُجھ پِڑ-پلّے نہِیں پویگا۔
اِہ نِسچِت سی کِہ دۄہاں پںجّابِییاں نُۄں نیڑے لِیائُݨ لئی آپسی میل-جۄل٬ ساہِت دے ادان-پْردان٬ ساںجھِییاں کانفرںسّاں٬ سَیمِیناراں تے گۄشٹِییاں دا آیۄجن کرن دی ذرُۄرت سی۔
پںجّابی ذبان٬ پںجّابی بھائیِچارے٬ پںجّابی سبھِیاچار٬ پںجّابی شناکھت تے پںجّابی اِتِہاس دے ساںجھے مُلّاں تے تتّاں نُۄں جانݨ-سمجھݨ لئی ہی اِہ ’آلمی پںجّابی کانفرںسّ‘ ہۄ رہی سی۔
دۄ ڈھائی ایکڑ ’چ پھَیلے پھلَیٹِیذ ہۄٹل دا کھُلّہا لائن٬ ہرا گھاہ٬ جھُۄمدے رُکھّ٬ نِمّی-نِمّی بدّلوائی٬ خُشگوار مَۄسم تے مِتّراں دِییاں آپسی ہتھّ-گھُٹّݨِییاں۔ براںڈے وِچ چںڈِّیگڑھِیئے نیک چںدّ دے کھِڈَۄݨے تے سجّے ہتھّ کِتاباں دا سٹال۔ اںدّر لَۄبی وِچ نِسچِت پھِیس جمہاں کرا کے ’ادھِکارت ڈَیلِیگیٹ‘ بݨِیا جا رِہا سی۔ آپݨے ناں دی سلِپ جیب نال لا کے ڈَیلِیگیٹ دُۄجِیاں پچھانݨ والِیاں نُۄں سہُۄلت دے رہے سن۔ مَیں کدی وی آپݨے ناں دی سلِپّ چھاتی ’تے نہِیں چِپکائی۔ اِہ مَینُۄں اَیویں ہی آپݨی نُمائِش جِہی کرنی لگّدی ہَے۔ اِہ وکھّری گلّ ہَے کِہ اِس دا لابھ وی ہُںدّا ہۄویگا اِک دُۄجے نُۄں جانݨ-پچھانݨ لئی۔ ایتھے میرا کِہڑا جاݨُۄ سی جۄ ناں پڑھ کے مَینُۄں ہتھّ مِلا کے آکھے٬ ‘’ہچھّا! تُسِیں سںدھُّۄ ساہِب اۄ جی!’’
مَیں ناں دی سلِپّ جیب وِچ پا لئی۔ جگتار دی پہِلاں ہی جاݨ-پچھاݨ بہُت سی۔ اُس نُۄں اِہ سلِپّ جیب ’تے لائُݨ دی لۄڑ ہی نہِیں سی۔ جگتار ہریک مِلݨ والے نُۄں میرے بارے بڑی ہُبّ نال دسّدا٬ ‘’ورِیام سںدھُّۄ٬ ساڈے سبھ تۄں اچھّی کہاݨی لِکھݨ والِیاں ’چۄں…’’
اگلا میرے نال ہتھّ مِلائُںدا تے جگتار نال گلِّیں رُجھّ جاںدا۔ اُہدے لئی ہۄویگا ’کۄئی ورِیام سںدھُّۄ’۔ اُہنے کِہڑا اِس دا ناں سُݨِیا ہۄئِیا سی۔
‘’دیکھ لَے ورِیام…ایتھے کِسے نُۄں تیرا پتا وی نہِیں۔ اِتھے تاں بہُتے آپݨے پاسے دے اُہ کہاݨِیکار بڑے وڈّے کہاݨِیکار وجۄں جاݨے جاںدے نیں٬ جِنہاں نُۄں اجے کہاݨی لِکھݨی وی نہِیں آئُںدی۔‘’ جگتار ہسِّیا۔
اِہ ٹھِیک ہی سی۔ اجِہی ستھِتی وِچ پہُںچّ والے٬ ’پہُںچّ کرن والے‘, ’سبںدھّ بݨائُݨ والے‘, ’اگّے اگّے دِسݨ دی لالسا رکھّݨ والے‘, ’اِک دُۄجے دا ہتھّ دھۄݨ-دھُیائُݨ والے‘ کُجھ لاہا تاں کھٹّدے ہی ہن۔ ساڈے وی اِدھر پیش ہۄݨ والے لہِںدّے پںجّاب دے لیکھکاں تۄں اِلاوا کُجھ اجِہے ودھِییا لیکھک اُدھر وی ہۄ سکدے نیں٬ جِنہاں دی اِدھر رسائی ناں ہۄ سکی ہۄوے۔ مسلن مُہمّد منشا یاد اُدھرلا بہُت ودھِییا کہاݨِیکار ہَے پر اِدھر اُس دِییاں اِکّا-دُکّا کہاݨِییاں تۄں اِلاوا کُجھ نہِیں چھپِیا۔ اپھذل تَۄسِیف دی بہُت ودھِییا وارتک دے نمُۄنے سانُۄں پِچھلے سالاں ’چ ہی ویکھݨ نُۄں مِل سکے ہن۔
‘’ڈاکٹر ساہِب! اِہ مسلے وی آپس وِچ لگاتار مِل بَیٹھݨ تے اِک دُۄجے نُۄں باکائِدا تے پُۄرا پڑھن-پڑھائُݨ نال ہلّ ہۄ سکدے ہن٬‘’ مَیں آکھِیا تاں جگتار نیں واجب پْرشن اُٹھائِیا٬ ‘’پر اِہ لِپی دا وڈّا مسلا ہَے۔ اِک پاسے گُرمُکھی تے دُۄجے پاسے شاہمُکھی۔‘’
کِسے نیں جگتار دی باںہ پھڑ کے رۄکِیا تے جپھّی وِچ لَے لِیا۔ مَیں مُکھّ ہال تۄں پہِلاں پَیںدے اِک ہۄر نِکّے ہال وِچ لگّے کِتاباں دے سٹال دیکھݨ لگّا۔ اِک کِتاب چُکّ کے ویکھی٬ پھِر دُۄجی۔ ‘’اِہ تاں لِپِییاں دا مسلا ہلّ کِیتا پِئَے‘’, مَیں آپݨے آپ نُۄں آکھِیا۔ اِلِیاس گھُمّݨ دے یتناں نال ستھاپت ادارے ولۄں اجِہِییاں پُستکاں چھاپِییاں گئیِیاں سن جِنہاں دے اِک پاسے گُرمُکھی لِپی وِچ لِکھت چھپی ہۄئی سی تے دُۄجے ادھّ وِچ شاہمُکھی لِپی وِچ۔
اِہ اِک بہُت ہی خُۄبسُۄرت تے ڈھُکواں ترِیکا سی ذبان تے لِپی دے پدھّر اُتّے نیڑے آئُݨ دا۔ اِک لِپی نُۄں دُۄجی لِپی نالۄں چںگّی جاں ماڑی ناں آکھݨ دا تے آپسی وِرۄدھ تِیاگݨ دا۔ دۄہاں لِپِییاں نُۄں برابر دا ستِکار دیݨ دا۔ ہُݨ اسِیں اینا اگّے آ چُکّے ہاں کِہ اِک لِپی نُۄں دُۄجی لِپی نالۄں اُتّم کہِ کے دُۄجی دھِر نُۄں وِشیش لِپی اپݨائُݨ جاں تِیاگݨ لئی آکھݨا نوِییاں پیچِیدگِییاں کھڑھِییاں کر سکدا ہَے۔ اِس دا ہلّ اِہۄ ہَے کِہ چڑھدے پںجّاب والِیاں نُۄں کھُلّہے دِل نال اُچیچے یتن کرکے شاہمُکھی لِپی سِکھّݨی چاہِیدی ہَے تے لہِںدّے  پںجّاب والِیاں نُۄں گُرمُکھی تاں کِہ اسِیں اِک دُۄجے دی لِکھت نُۄں پڑھ سکِیئے۔ خت-پتّر لِکھ کے سد-بھاوی ادان-پْردان کر سکِیئے۔ اُںج اِہ نِسچِت ہَے کِہ جِویں اسِیں آپݨی مات-بھاشا وِچ ہی چںگّی ترہاں آپݨا آپا پْرگٹ کر سکدے ہاں٬ اِںج ہی بچپن تۄں ورتۄں وِچ لِیائی جاݨ والی لِپی وِچ ہی رواں-چال لِکھ سکدے ہاں۔
اجِہِییاں پُستکاں اِک لِپی نُۄں جانݨ والے پاٹھک نُۄں دُۄجی لِپی سِکھّݨ لئی پْریرنا دا سۄما وی بݨ سکدِییاں سن۔ اِس اُدّم لئی اِلِیاس گھُمّݨ تے اُس دے ساتھی پْرسںسّا دے ہکّدار سن۔
اگلے پل پْرسںسّا دا ہکّدار اِلِیاس گھُمّݨ سچّمُچ میرے ساہمݨے کھڑۄتا سی۔ دُۄجے پل اُہنے مَینُۄں آپݨی گلّوکڑی وِچ گھُٹّ لِیا اِہ کہِںدِّیاں ہۄئِیا٬ ‘’لئۄ جی! آہ جے ساڈا وڈّا کہاݨِیکار! ہِمالِییا جِڈّا…’’ اُس نیں کھِڑ کے آسمان ولّ ہتھّ اُچّا کِیتا۔ سُکھّساںد پُچھّی۔
‘’راتِیں کِتے دِسے نہِیں سا جے…’’ اُس نیں پُچھِّیا اتے نال ہی آکھِیا٬ ‘’لئۄ! آہ آ گِیا جے امِین ملِک٬ تُہاڈا وذِیرے-آذم۔ اِہ کہِںدّا ; سںدھُّۄ میرا گُرُۄ ہَے۔‘’
امِین ملِک دے پِچھّے-پِچھّے اُہدی پتنی راݨی ملِک سی۔ راݨی نُۄں سلام کہِ کے مَیں تے ملِک اِک دُۄجے دی گلوکّڑی وِچ گھُٹّے گئے۔
امِین ملِک نُۄں مَیں 1997 وِچ آپݨی اِںگلَیںڈ دی یاترا سمیں مِلِیا ساں۔ اُس نیں مَینُۄں بڑے پِیار نال آپݨے گھر کھاݨے ’تے بُلائِیا سی۔ پر سبھ تۄں وڈّی گلّ٬ جۄ مَینُۄں لگّی٬ اُہ سی اُس دی پںجّابی ذبان دی اتِ دی تاذگی۔ اُہدا جاندار پںجّابی مُہاورا۔ مِٹّی دی مہِک اُہدی ذبان ’چۄں ڈُلّہ-ڈُلّہ پَیںدی سی۔ مَیں اُس نُۄں کِہا سی کِہ جے کِتے اُہ وارتک جاں کہاݨی لِکھے تاں کمال ہۄ جائے۔ اُہ نِرۄل شائِر سی پر اُس کۄل بڑی امِیر ذبان دیکھ کے مَیں آکھِیا٬ ‘’تُۄں کہاݨی لِکھے تاں سبھ تۄں باغی لَے جاویں۔ ہۄر کُجھ نہِیں تاں آپݨی جِیونی ہی لِکھ۔‘’
اُس تۄں بائد امِین ملِک نال میرا چِٹھّی-پتّر وی چلدا رِہا۔ اُہدی پہِلی چِٹھّی دا جُیاب مَیں چھے مہِینے پچھڑ کے دِتّا۔ مَیں چاہُںدّا سی کِہ جدۄں مَیں ملِک نُۄں چِٹھّی لِکھاں تاں شاہمُکھی لِپی وِچ ہۄوے کِئُںکِہ اُہ شاہمُکھی ہی پڑھ سکدا سی۔ مَیں بھاشا وِبھاگ پںجّاب دا ’اُردُۄ آمۄذ‘ دا کۄرس پاس کِیتا تے پںجّاب وِچۄں پہِلے نمبّر ’تے آئِیا۔ اُس تۄں بائد مَیں امِین ملِک نُۄں چِٹھّی لِکھی۔ اِہ سی اُہ پْریرنا٬ جۄ اِک دُۄجے نُۄں مِلݨ اُپرںتّ میرے اںدّر پَیدا ہۄئی تے مُہبّتی رابتا بݨائی رکھّݨ لئی مَیں شاہمُکھی سِکھّ لئی۔ اِہ اِک ذاہِرا اُداہرݨ سی دُۄجِیاں واستے کِہ جے مِلاں گِلاںگے٬ نیڑے آواںگے تاں لِپی٬ بھاشا تے دِلاں دِییاں دُۄرِییاں نیڑے ہۄ سکدِییاں نیں۔‘’
‘’اۄ بھراوا! تُۄں مَینُۄں کی سراپ دے ’تا وذِیرے-آذم آکھ کے۔‘’
اُس نیں ہسّدِیاں ہۄئِیا مَینُۄں مِٹھّا اُلہاما دِتّا۔ اسل وِچ مَیں اُس نُۄں مِلݨ تۄں پِچھّۄں اُس بارے اِک آرٹِیکل لِکھِیا جۄ ’اجِیت‘ دے مُکھّ پنِّیاں اُتّے اتے پِچھّۄں میرے سفرنامے ’پردیسی پںجّاب‘ وِچ چھپِیا سی۔ اُس دا سِرلیکھ سی٬ ‘’ساڈا وذِیرے-آذم‘’۔ جدۄں لںڈّن وِچ اُس نیں مَینُۄں کِہا کِہ لاہَۄر وِچ اُس دی کۄٹھی ماڈل ٹائۄُن وِچ ہَے جِتھے (اُدۄں دے) وذِیرے-آذم-نواذ شرِیپھ دی کۄٹھی ہَے تاں مَیں ہسّ کے کِہا سی٬ ‘’اسِیں اُس وذِیرے-آذم تۄں کی لَیݨا ہَے۔ ساڈا وذِیرے-آذم تاں امِین ملِک ہَے۔‘’
ہُݨ اُسے ’وذِیرے-آذم‘ نُۄں رِڑکِیا جا رِہا سی۔
‘’مَینُۄں لۄکاں دے پھۄن آئے تیرا ’وذِیرے-آذم‘ والا آرٹِیکل پڑھ کے تاں مَیں ڈر گِیا۔ اُئے ساڈے تاں جِہڑا وذِیرے-آذم بݨدَے اُس نُۄں جاں پھاںسی لگّدی ہَے جاں دیش نِکالا مِلدَے جاں اُہدا جہاذ ہی تباہ کرکے پھِیتا-پھِیتا کر دِتّا جاںدا ہَے۔‘’ اُہ ٹھہاکا مار کے ہسِّیا تے مَینُۄں گلوکّڑی وِچ گھُٹّ لِیا۔
کِسے ہۄر نیں اُہنُۄں آ ’سلام‘ بُلائی تے اُہدِییاں لِکھتاں دی تارِیف کِیتی۔ اُہ اگّے کہِݨ لگّا٬ ‘’اُئے آہ ای میرا دُشمݨ جِیہنے مَینُۄں پُٹھّے-پاسے پائِیا  ای۔ اَیہنُۄں مُبارک آکھ۔ اِہدی تارِیف کر۔ اِہ بڑا سانہ٬ کہاݨِیکار ای اُئے۔ مَیں تاں مُہبّت کرن والا بڑا چھۄٹا جِہا بںدَّیں۔‘’
اُس نیں میرا ہتھّ گھُٹّ لِیا تے پھِر مَینُۄں باہۄں دھُۄہ کے سٹال اُتّے لَے گِیا٬ ‘’آہ لَے! اِہناں نیں میرِییاں چِٹھِّییاں دی کِتاب چھاپ چھڈّی اُۄ۔ چِٹھِّیئے ملِک دِیئے۔ دسّ بئی کِنّے پَیسے دی کِتاب اے۔‘’ اُس آپݨی ہی کِتاب مُلّ خرِید کے مَینُۄں بھیٹ کِیتی۔ اُہدِییاں چِٹھِّییاں دا ساہِتک مہتّو جاݨدِیاں اِلِیاس گھُمّݨ ہُراں اِہ کِتاب چھاپ دِتّی سی۔
سچّمُچّ امِین ملِک دا گلّ کہِݨ تے لِکھݨ دا نِرالا اںدّاذ اگلے نُۄں کِیل لَیںدا ہَے۔ مَیں پِچھلے دِنِیں چھپی اُس دی کہاݨی ’گُۄںگی تْریہ‘ دی تارِیپھ کِیتی تے آکھِیا٬ ‘’تُۄں پاس ہۄ گِئَں۔ سَۄ بٹا سَۄ نمبّر۔ وِشے٬ نِبھاء تے ذبان پکھّۄں ادبھُتّ کہاݨی ہَے۔‘’
‘’ہچھّا!’’ اُہ کھامۄش چمکدِییاں اکھّاں نال میرے ولّ ویکھ کے مُسکرائِیا۔
مَیں گلا کھںگھُّۄر کے آکھِیا٬ ‘’اِہۄ جِہی کہاݨی تُۄں ہی لِکھ سکدا سَیں۔‘’
‘’کی گلّ گلے ’چ کۄئی خرابی ہَے؟ مَیں تیرے لئی گۄلِییاں لَے کے آئِیاں لںڈّنۄں۔ اَیہ راݨی تۄں لَے لَے۔ تَینُۄں ہُݨ اِنہاں گۄلِییاں دی لۄڑ ہَے۔‘’
پھِر اُہ دُۄجے پْریمی نال گلِّیں رُجھ گِیا۔ مَیں راݨی نُۄں گۄلی دیݨ لئی کِہا تاں اُس نیں اِک وڈّا ڈبّا میرے ہتھّ پھڑائِیا آپݨے پرس ’چۄں کڈھّ کے۔ اُہدے اُتّے لِکھِیا پڑھ کے مَیں پُچھِّیا٬ ‘’اِہ گلے کھراب دِییاں نیں؟‘’
امِین ملِک نیں مُۄںہ بھُیائِیا تے کہِݨ لگّا٬ ‘’اِہ تیرے لئی نیں…پںجّاہواں دا ہۄ گِئَے ناں…ایدۄں پِچھّۄں اَیویں ہی سرِیر نُۄں نِکِّییاں مۄٹِییاں لگݨ والِییاں بِیمارِییاں تے کمذۄرِییاں تۄں بچائی رکھّݨ والِییاں گۄلِییاں نیں۔ رۄذ دی اِک۔ فائِدا ہی فائِدا۔ نُکسان کۄئی نہِیں۔ بںدّے نُۄں تاذا تے تںدّرُست رکھّدِییاں نیں۔ تیرے لئی اُچیچِییاں لَے کے آئِیاں۔‘’ اُس نُۄں سچّمُچّ میرا اینا خِیال سی۔
لۄک اںدّرلے ہال وِچ جا کے کُرسِییاں ملّ رہے سن۔ کانفرںسّ دا اُدگھاٹنی سَیشن شُرُۄ ہۄݨ والا سی۔ جگتار میرے کۄل آئِیا تے کہِݨ لگّا٬ ‘’آ تَینُۄں ساکِب نُۄں مِلاواں۔ اِتھۄں ’ماں-بۄلی‘ پرچا کڈھّدَے پںجّابی ’چ۔‘’
ساکِب آپݨے کِتاباں دے سٹال ’تے کھڑۄتا سی۔ جگتار نیں پہِلاں والے اںدّاذ وِچ ہی میرا تُیارف کروائِیا۔ ساکِب نیں متھّے نُۄں ہتھّ لا کے ادب نال مَینُۄں ہتھّ مِلائِیا۔ اُہ تاں مَینُۄں چںگّی ترہاں جاݨدا سی۔ مَیں وی اُس بارے سُݨِیا ہۄئِیا سی۔ نِکّی-نِکّی کرڑ-برڑی داڑھی۔ مُۄںہ وِچ پان۔ مِٹھّ-بۄلڑا٬ سائۄُ تے شرِیف دِکھّ والا۔ مَیں اُس نُۄں کُجھ پَیسے اُہدے پرچے دے چںدّے وجۄں دِتّے۔
‘’ذَیگم نہِیں آئِیا٬ نجم ہُسَین سئیِعد وی٬‘’ جگتار نیں اُس نُۄں پُچھِّیا۔
پتا لگّا اںدّرلے من-مُٹاو جاں آپسی وِرۄدھ جاں گُٹّ-بںدِّییاں دا اسر اِتھے وی سی۔ کِتھے نہِیں ہُںدّا؟ پر جِنہاں نُۄں نہِیں وی سی بُلائِیا گِیا٬ اُہ وی پاکِستان وِچۄں دُۄرۄں-دُۄرۄں آپے ہی آ پُجّے سن۔ اِہ پہِلی واری سی کِہ ایڈی وڈّی گِݨتی وِچ بھارتی پںجّاب تۄں دانِشور پُجّے سن۔
پاکِستان دے لیکھک اُنہاں نُۄں مِلݨا چاہُںدّے سن٬ ویکھݨا چاہُںدّے سن٬ اُنہاں نال گُفتگُۄ کرنا چاہُںدّے سن۔ کی ہۄئِیا جے اُنہاں نُۄں بکائِدا سدّا-پتّر نہِیں سی دِتّا گِیا۔ اِہ تاں دِل دا دِل نُۄں تے رُۄہ دا رُۄہ نُۄں خامۄش سدّا سی۔ لِکھتی سدِّیاں تۄں کِتے پار دی گلّ۔
‘’اسِیں تاں بِناں سدِّیاں شرِیک دے وِیاہ اُتّے آپݨے بھراواں نُۄں مِلݨ آئے ہاں۔‘’
کِسے اݨسدّے پُراݨے نیں آکھِیا۔
اںدّرۄں مائیِک تۄں سبھ نُۄں ہال وِچ پُجّݨ دا پُر-خلُۄس سدّا دِتّا جا رِہا سی۔ آلمی پںجّابی کانفرںسّ دا اُدگھاٹنی سماگم شُرُۄ ہۄݨ والا سی۔