اُدۄں مَیں دُۄجی جمات وِچّ پڑھدا سی جدۄں میرے چَۄدوِیں وِچّ پڑھدے وڈّے مسیر نیں پُچھِّیا: تُۄں وڈّا ہۄ کے کی کرِیا کریںگا؟ مَیں سپاٹ٬ سِدھّا جواب دِتّا: ’بھار ڈھۄئِیا کراںگا ... تے ... پَیسے لُٹِّیا کراںگا ... ہۄر کی ...۔‘ اُہ کھِڑ کھِڑاکے ہسِّیا۔ ہسّدے ہۄئے نیں مُڑ سوال کِیتا: اُہ کِویں: ’بسّ ... بھاجی ... سٹیشن ’تے کُلّی ... بھار ڈھۄںہدے ویکھِیدے نیں ... کِنّے سارے پَیسے ... لُٹّ لئیِںدے نیں ...۔‘ اُہدے ہسّݨ تۄں مَیں کچّا جِہا ہۄ گِیا۔اُہدے ہسّݨ دی سمجھ ناں لگّی۔ بھۄلیپن وِچّ چُپّ کر گِیا۔

بچپن وِچّ مِلی/لبھّی آنا دُیانی ویکھ ہاݨی پُچھّدے٬ ’یارا کِتھّۄں لُٹّی آ!’ اُہ آنا دُیانی آپݨی لگدی۔ پُۄری دی پُۄری آپݨی! اُہنُۄں خرچݨ دی پُۄری کھُلّہ ہُںدّی۔ دُۄجی وڈّی جںگّ دا سماں سی۔ مہِںگّائی سِخراں ’تے سی۔ پَیسا وی اُدۄں لۄکاں کۄل بہُت گھٹّ سی۔ لَیݨ دیݨ وِچّ جِݨس وٹاںدرا چلّدا۔ اُس وریس وِچّ سٹیشناں ’تے گڈّی اُتّردِیاں٬ چڑھدِیاں ویکھݨا کِہ لال وردی والے کُلّی/ہاتۄ لۄکاں دا سامان گڈِّیئۄں اُتارن٬ چڑھائُݨ پِچھّۄں واہوا پَیسے ماٹھ لَیںدے۔ من وِچّ لالسا جِہی پَیدا ہُںدّی٬ اِہ کمّ کِنّا ودھِییا اے۔ اِہ واہوا پَیسے لُٹّ رہے نیں۔ بسّ بھار ڈھۄئِیا تے پَیسے لُٹّ لئے۔ ہُݨ اُہ جۄ مرذی خرِیدݨ تے کھاݨ-پِیݨ: بتّے٬ کُلفِییاں٬ لڈُّۄ٬ برفی ...۔ اُدۄں مَینُۄں اِدّاں مذدُۄری نال کمائِیا پَیسا لُٹّ ہی لگّدا۔ سۄچ دا دائِرا ہی اِڈّا کُ سی۔ پِںڈّاں وِچّ براتاں دے آئُݨ اتے ڈۄلھی دے تُرن ویلے گھر والے بھان دِییاں چںگِّییاں سۄٹاں کردے۔ مُںڈِّیر پِچھلکھۄری تُردی پَیسِیاں دی مُٹھّ سُٹّے جاݨ دی جھاک وِچّ ہُںدّی۔ ذمِین ’تے پَیسے ڈِگّدِیاں ہی سبھ گھٹّے مِٹّی وِچّۄں پَیسے لبھّݨ لگّ پَیںدے۔ پِچھّۄں گِݨدے تے اِکّ دُۄجے نُۄں دسّدے کِہ اُہنے اجّ کِنّے لُٹّے ہن۔

اُس اُمرے گھرۄں کھاݨ پِیݨ لئی مِلدا سبھ کُجھ مُفت ہُںدّا۔ جۄ آپݨی مرذی نال خرچݨ والا ہُںدّا اُہ ہی آپݨا لگّدا۔ پھُپھّڑ/ماسڑ دے آئے ’تے بچّے چاء نال اںدّر باہر چامبڑاں پائُںدے پھِردے۔ شائِد بھُۄیا/ماسی جاں ہۄرناں نُۄں اسلِیئت وِچّ کۄئی کھُشی ہُںدّی ہۄوے۔ پر بچّے کاہتۄں چامبڑاں پائُںدے پھِردے نیں٬ کۄلۄں لںگھّدا لمبّڑ بُڈھّا سِںگھّ ہسّکے کہِںدّا٬ ’اِہ تاں کھُش نیں کِہ اجّ واہوا مِٹھّا پلا٬ سیوِییاں٬ کڑاہ٬ کھِیر بݨیگی تاں ہی کھُشی وِچّ ٹپّدے پھِردے نیں۔ اُہناں دے وِدِیا ہۄݨ ویلے وی بھتِیجے/بھاݨجے اگّے پِچھّے مۄراں واںگ پَیلاں پائُںدے پھِردے۔ اُہناں نُۄں آس ہُںدّی کُجھ مِلیگا ذرُۄر۔ جے تاں رُپئے مِلدے تاں بہُتا کھُش ناں ہُںدّے۔ اُہ تاں بیبے٬ بھُۄیا٬ ماسی نیں پھڑ لَیݨے نیں۔ اُہناں نُۄں تاں آنا دُیانی مِلی ہی چںگّی لگدی۔ اُہنے ہی اُہناں دی آپݨی ہۄݨا سی۔

بچپن دا اُہ سماں وی کدی نہِیں بھُلّدا جدۄں نانکِیں باݨِییاں دے اِکّ اُدّمی بںدّے نیں پِںڈّ وِچّ اِٹّاں دا اِکّ چھۄٹا جِہا بھٹھّا لائُݨ دا جُگاڑ آ وِڈھِّیا۔ تماشابِیناں واںگ بھٹھّے دُیالے اِکٹھّی ہۄئی مُںڈِّیر نُۄں اُس دے مُنشی نیں کِہا٬ 'لِیائۄ اۄئے مُںڈِّئۄ٬ اَۄہ پاتھِییاں چُکّ چُکّ ... پَیسے مِلݨگے ... اسِیں بھجّ بھجّ کے پاتھِییاں کارِیگراں نُۄں پھڑائُݨ لگّ پئے۔ کُجھ وڈّے بںدّے ٹۄکرے/ٹۄکرِییاں وِچّ بالݨ ڈھۄ رہے سی۔ دِن ڈُبّݨ ’تے پَیسِیاں والی گُتھلی پھڑ اُہنے سانُۄں کتار وِچّ کھڑھا کرکے دُیانی دُیانی دِتّی۔ ٹۄکرِیاں/ٹۄکرِییاں والِیاں نُۄں شائِد رُپئیِیا/اٹھِیانی دِتّی ہۄوے۔ بچّے بڑے کھُش ہۄئے تے وچھیرِیاں واںگ ٹِیٹنے ماردے گھراں نُۄں بھجّے۔ رات نُۄں مَیں وی اُہ دُیانی کئی واری جیب وِچّۄں کڈھّ کڈھّ ویکھی۔ اِہ میری پہِلی لُٹّ سمجھۄ چاہے کمائی۔ اُہ مَینُۄں بڑی پِیاری تے آپݨی لگّی۔ سویرے ہٹِّییاں تۄں جۄ چِتّ آئِیا کھاواںگا سُپنے لَیںدا سَۄں گِیا۔

بچِّیاں دی سۄچ دا دائِرا اُس جٹّ/جاٹ ورگا سی جِس تۄں پھَۄج دی رںگّرُۄٹی ویلے سُبھاوک ہی آپݨے ہَۄلدار کۄلۄں پُچھّݨۄں رہِ ناں ہۄئِیا ... بئی ساہِب ... وڈّے ساہِب ... کرنَیل ساہِب نُۄں ... بھلا کِنّے کُ پَیسے مِلدے ہۄݨگے ... دسِّیا ... اِہ ہی کۄئی پںدّراں کُ سَۄ۔ بُلّہاں ’تے جِیبھ پھیردے٬ سُیاد جِہا مہِسُۄس کردے دے مُۄںہۄں آپ مُہارے نِکلِیا ... تاں تے بئی اُہ رجّکے گُڑ کھاںدا ہۄئۄُ۔ اِہ گلّ سُݨ کے آسے پاسے دے سِپاہی ہسّ پئے۔ سِپاہی نُۄں اُدۄں نَۄں کُ رُپئے مِلدے سن۔ اِدّاں دے پْرتِیکرم ساڈی سۄچ٬ سمجھ٬ سُۄجھ دے دائِرے وِچّۄں ہی اُپجدے ہن۔ مسیر نُۄں دِتّا جواب ’بھار ڈھۄئِیا کراںگے تے پَیسے لُٹِّیا کراںگے‘ وی اِسے سۄچ وِچّۄں اُپجِیا سی۔

جدۄں بچپن دے کُجھ سِیال ہُنال لںگھّ گئے تاں من وِچّ سوال اُٹھّݨ لگّے کِہ پڑھائی کِئۄں ذرُۄری ہَے؟ پاس ہۄݨا ای کافی ہَے جاں ودھّ نمبّر لَیݨے ذرُۄری ہن؟ بیرُذگاری کِئۄں ہَے؟ نَۄکری کِویں تلاشݨی ہَے؟ آدِ۔ جِویں جِویں گِیان تے ترک دی لۄء ہُںدّی گئی٬ سمجھ وِگسݨ لگّی۔ ہُݨ تک سۄچ اُپّرلے سادا٬ سِدھّے تے سدھارن جِہے سوالاں نال ہی جُۄجھدی رہی سی۔ اِہناں دے ہلّ ہۄݨ نال ہی گلّ مُکّ جاںدی۔ ہۄر اگاںہ پھِر سوال کُجھ اُچیری تے چِںتّنشِیل پدھّر ولّ ودھے۔ کَۄݨ مالک تے کَۄݨ مہِکُۄم ہُںدّا ہَے؟ مالک کَۄݨ تے مذدُۄر کَۄݨ? بہُتے لۄک کِئۄں گرِیب ہن؟ بیئِنساپھی کِئۄں ہۄ رہی ہَے؟ سماج وِچّ نابرابری کِئۄں ہَے؟ اِہ کاݨی وںڈّ تے لُٹّ-چۄںگھ دا سِلسِلا کِویں ہۄںد وِچّ آئِیا؟ پھِر سوال اُٹھّے ربّ کی ہَے٬ مَۄت پِچھّۄں کی٬ دھرم کی ہَے٬ اِنے دھرم کِئۄں ہن آدِ سوال ذِہن وِچّ شہِد دِییاں مکھِّییاں واںگ بھِݨ بھِݨائُݨ لگّے۔

جِویں جِویں اگّے پڑھدا-پڑھائُںدا٬ گُڑھدا٬ سُݨدا٬ سُݨائُںدا تے وِچاردا تے وِچردا گِیا٬ گۄشٹِییاں وِچّ شامل ہۄݨ لگّا٬ مَینُۄں آپݨی ’بھار ڈھۄئِیا کراںگا تے پَیسے لُٹِّیا کراںگا‘ گلّ یاد آئُںدی ... ہَۄلی ہَۄلی مسیر دے ہاسے پِچھّے چھُپی سُۄجھ دی جھلک مہِسُۄس ہۄݨ لگّ پئی۔ مسیر اِکّ سماجک وِگِیانک سُۄجھ دا دھنی سی۔ سماج وِچّ ہُںدّی لُٹّ دا ہِیج-پاج جاݨدا سی۔ میری گلّ ’تے اُہدا ہسّݨا کُدرتی سی۔ جِویں بھۄلھے جاٹ سِپاہی دی رجّکے گُڑ کھاݨ والی گلّ نیں اُہدے اُستاد تے ساتھِییاں نُۄں ہسّݨ لائِیا سی۔ اجّ مَینُۄں کمائی اُہ دُیانی تۄں ودھّ بݨدے پَیسے دی ہۄئی لُٹّ دی سُۄجھ دِسݨ, وِگسݨ لگّی پئی اےَ۔ اُہ دُیانی تاں اِکّ نِگُۄݨا جِہا گُذارا ویتن ہی سی۔

آلم دے مہان چِںتّک کارل مارکس نیں سرمائیداری دے ودھݨ-پھُلّݨ دا سرۄت ’وادھُۄ مُلّ‘ (سرپلسّ وَیلیُۄ) دے وِگِیانک ترک ’تے ادھارت کِیتا۔ کِسے وستُۄ دا مُلّ اُس نُۄں پَیدا کرن وِچّ لگّی کِرت نِردھارت کردی ہَے۔ وستُۄ دے پَیدا کرن وِچّ لگّی پُۄںجی٬ ذمِین تے پْربںدھّ دے جۄخم تے لابھ دے خرچِیاں دا ہِسّا کڈھّݨ پِچھّۄں وستُۄ دا باکی سارا مُلّ کِرت دی ہی کمائی ہُںدّی ہَے۔ پر کِرت نُۄں اُس دا نِیائِک ہِسّا کدی نہِیں مِلدا۔ سگۄں اُس نُۄں تاں اِہدا اِکّ نِگُۄݨا جِہا بھاگ دِتّا جاںدا ہَے تاں کِرتی دا گُذارا چلّدا رہے اتے اُہ جِئُںدا رہے اتے ہۄر لیبر پَیدا کردا رہے۔ اِس سچّ نُۄں کدی وی جھُۄٹھلائِیا نہِیں جا سکدا۔ اِہ ہر یُگ دا سچّ سی٬ ہُݨ وی ہَے اتے رہیگا۔ پھرَیڈرِک نیں اِس سچّ نُۄں اِدّاں ورݨت کِیتا ہَے: “منُکھّی سرِیر اتے اِسدی کِرت دی شکتی سرمائیداری ولّۄں کھۄجی بِہترِین مشِین ہَے۔”

بسّ اِس وادھُۄ مُلّ وِچّۄں ہی کِرت دی لُٹّ-چۄںگھ دا بانݨُۄں بجھّدا ہَے۔ اِس وادھُۄ مُلّ نُۄں آپݨے نفے دا نام دے کے اِکلّا سرمائیدار ہی ہڑپّ جاںدا ہَے اتے نفا ودھائُݨ لئی اُتپادن دے وادھے وِچّ مُڑ نِویش کر دِںدّا۔ اِس ترہاں اگّۄں پُۄںجی دے وڈّے وڈّے اڈمبّر٬ اُسرنے آرمبھّ ہۄ جاںدے ہن۔ نفے ہۄر ودھی تُری جاںدے ہن۔ پَیداور ودھی تُری جاںدی ہَے ... ودھدی پَیداوار اُس دے مُنافے٬ چَۄدھر تے ہئۄُمَے نُۄں سِخر ’تے لَے جاںدی ہَے۔ اُہ سبھ تۄں امِیر تے تاکتور وِئکتی بݨ جاںدا ہَے۔ بھاویں اُس نُۄں سَۄݨ لگِّیاں نِیںد دِییاں گۄلھِییاں دا پھکّا ہی کِئۄں ناں مارنا پئے۔ پر اُہدی ہوس رجّدی نہِیں٬ جۄ اِکّ پُٹھّا بھاںڈا ہُںدّی ہَے۔ کدی بھردی نہِیں۔ اِہ ہی اِہدا بُنِیادی کھاسا ہَے۔ اِس نیں سبھ دھناڈھاں نُۄں ہلکا دِتّا ہۄئِیا ہَے۔ ہلکِیا کُتّا کھاݨ لئی نہِیں وڈھّدا٬ پر ہلک وِچّ انّہا ہۄئِیا٬ جۄ وی ساہمݨے آئِیا٬ چکّ ماردا تُرِیا جاںدا ہَے۔ دُۄجے پاسے مُلّ پَیدا کرن والا کِرتی گُربت دی دل-دل وِچّ ہی دِن کٹی کرن ’تے مجبُۄر ہُںدّا ہَے۔ کِئُںکِہ اُہ سادھناں دا مالک نہِیں۔ اُس دی مالکی کیول تے کیول اُس دی لیبر شکتی ہُںدّی ہَے جِس نُۄں اُہ مںڈّی وِچّ سستی مہِںگّی ویچݨ لئی مجبُۄر ہُںدّا ہَے۔ شام تک اُہنے تاں پرِوار لئی پِیپے وِچّ آٹا لَے کے مُڑنا ہُںدّا ہَے۔ جۄ وی مِلدا ہَے٬ اُہ اُس نال ہی سبر کرن ’تے مجبُۄر ہُںدّا ہَے۔ اِدّاں سماج وِچّ نابرابری دے بِیج اُپجݨے٬ وِگسݨے٬ پھلݨے-پھُلّݨے آرمبھّ ہۄ جاںدے ہن جۄ سماج نُۄں اگّۄں کئی ورگاں وِچّ وںڈّ دھردے ہن۔

اِہناں کارپۄریٹاں نُۄں دھنّ دی لِشک نیں انّہا کِیتا ہُںدّا ہَے۔ اِس پَیسے نال اُہ ربّ نُۄں واہوا چڑھاوے چڑھا آپݨی لُٹّ دا وکِیل بݨائُݨ لئی خرِید رکھّدے ہن۔ اُنہاں دا اِہ دِکھاوا لۄکاں وِچّ بھُلیکھے پائُݨ دا اِکّ وکھّرا ہی چکّر چلا دِںدّا ہَے۔ ہُݨ اُس نُۄں کِسے دا ڈر بھئۄ نہِیں۔ سرکاراں تاں پہِلاں ہی اُہدِییاں داسِییاں ہُںدِّییاں ہن۔ جِویں اُہنُۄں سُۄت بَیٹھدا٬ اُہ اُہۄ جِہے کنُۄن بݨوا لَیںدا ہَے۔ چۄݨاں تاں لۄکاں لئی اِکّ چھلاوا٬ اِکّ چھلیڈا بݨ پںجّ سال بائد رُۄپمان ذرُۄر ہُںدِّییاں ہن۔ وۄٹ پرچی ہتھّ پھڑ بںدّا اِکّ واری تاں بڑا آذاد تے وڈّا مہِسُۄس کردا ہَے پر اُس دی سۄچ آذاد نہِیں۔ اُہنُۄں سام٬ دام٬ دںڈّ٬ بھید نیں گُلام بݨا دِتّا ہۄئِیا ہَے۔ اُہدی سۄچ آپݨی نہِیں ہُںدّی۔ آپݨی سۄچ تاں بݨے جے اُس نُۄں کُجھ سۄچݨ, پڑھن٬ گُڑھن دا وِہل ہۄوے۔ اُہنُۄں تاں کیول اِنا سماں ہی دِتّا جاںدا ہَے جِس نال اُہ ساہ لَیںدا رہے تے بچّے پَیدا کردا رہے۔

رہِںدّی کسر ذرخرِید مِیڈِیئے دے انّہے پسار٬ پْرچار اتے کارپۄریٹی نِذام دے امن کنُۄن دے رکھوالِیاں دے ڈر سہِم کڈھّ دِںدّے ہن۔ اسلِیئت وِچّ آم مذدُۄر دی سۄچ چںگّی پارٹی/اُمِیدوار دی چۄݨ کرن لئی ناں تاں آذاد ہُںدّی ہَے اتے ناں ہی سۄچ سکݨ دے کابل ہُںدّی ہَے۔ وۄٹ ویلے بھاویں اُہدا ہتھّ آذاد وِکھا دِتّا جاںدا ہَے۔ اِس سارے ’تے بھرماں دا مُلمّا پکھںڈّی سادھ٬ بابے٬ پِیر٬ پَیگمبّر چاڑھ لۄکاں نُۄں سمۄہک کردے رہِںدّے ہن۔ جۄ ملک بھاگۄیاں دے ڈھںڈّۄرچی ہُںدّے ہن۔

کارپۄریٹ دا ربّ ہُںدّا ہَے پَیسا۔ ودھّ اُتپادن٬ ودھّ مُنافا؛ ہۄر اُتپادن٬ ہۄر مُنافا؛ اتے اِہ وِہُ چکّر تیذ بُۄم نُۄں سِخر ’تے لَے جاںدا ہَے٬ جِتھّے اُتپادن دا ہڑھ آ جاںدا ہَے۔ ویئر ہائۄُس وستُۄیاں نال نکّۄ نکّ بھر جاںدے ہن۔ مال دی اُنّی کھپت نہِیں ہُںدّی٬ جِنّی پَیداور دی سمرتھّا بݨ چُکّی ہُںدّی ہَے۔ پھِر شُرُۄ ہۄ جاںدی ہَے٬ کامِیاں دی چھاںٹی٬ کمّ تۄں چھُٹّی۔ اِس ترہاں لۄک مںدّی دے کُمبھّی نرک وِچّ دھکّ دِتّے جاںدے ہن۔ مَۄرگیجاں پھیل ہۄ جاںدِییاں ہن۔ اِںشۄرَیںساں دِییاں ادائِگِییاں ٹُٹّ جاںدِییاں ہن۔ رۄذانا لۄڑاں لئی ترلۄمچھّی ہۄݨا پَیںدا ہَے۔ سرمائیدار نُۄں کِہڑا آپݨی دال رۄٹی تے کپّڑے دا پھِکر ہَے۔ اُس دِییاں مہِل ماڑِییاں٬ اَیشۄ اِشرت دے سادھن پہِلاں ہی بیئںتّ ہن۔

مردا کَۄݨ ہَے؟ گرِیب کِرتی٬ کاما جۄ نِماݨا تے نِتاݨا ورگ ہُںدّا ہَے۔ جۄ سمیت پرِوار دِن رات جُۄجھکے مسِیں آپݨا جِیون تۄردا ہَے۔ نَۄکری گئی٬ پھاکاکشی نیں در آ ملِّیا۔ جِس کۄل آپݨی مذدُۄری ویچݨ والی اِکّۄ اِکّ وستُۄ ہُںدّی ہَے٬ پر مںدّی وِچّ اُس دا وی کۄئی گاہک نہِیں ہُںدّا۔ اِکّ مِسال اِس سچّ نُۄں پیش کردی ہَے: بیبے چُلّہا کِئۄں نہِیں بالدی؟ کِئُںکِہ ساڈے کۄل لکڑی نہِیں۔ ساڈے گھر لکڑی کِئۄں نہِیں؟ کِئُںکِہ تیرے باپُۄ دی کمّ تۄں چھاںٹی ہۄ چُکّی ہَے۔ اُس دی چھاںٹی کِئۄں ہۄئی ہَے؟ کِئُںکِہ لکڑی بہُتی ہۄ گئی اےَ ...۔

سمُچّے کِرتی ورگ دی تاکت تاں اۄڑکاں دی ہَے پر اِس نُۄں وی کئی ورگاں وِچّ وںڈّ دِتّا گِیا ہۄئِیا ہَے۔ بسّ اِتھّے ہی سوال اُٹھّدا ہَے٬ مذدُۄر کَۄݨ ہَے؟ اِہ اِکّ بُنِیادی سوال بݨ جاںدا ہَے۔ اِسدی سمجھ بِناں گلّ اگّے کِویں تُرے! سرل جِہی وِیاکھِیا نال شائِد کُجھ سمجھ پَے جاوے۔ جے مذدُۄر آپݨے ہتھّاں پَیراں٬ جِسم دی تاکت دا مالک ہَے٬ جِسنُۄں نِچۄڑ نِچۄڑ پہِلاں ہی ادھمۄئِیا کر رکھِّیا گِیا ہَے٬ اُتھّے اُس تۄں اگلا ورگ کُجھ گِیان٬ ہُنراں دا مالک ہۄݨ کرکے مذدُۄر نالۄں اُچّا تے وکھّرا جِہا مہِسُۄس کردا ہَے۔ پر اُس دی سۄچ وِچّ اِکّ دکِیانُۄسی بھرم وڑِیا ہُںدّا ہَے۔ اُہ آپݨے آپ نُۄں مذدُۄر نہِیں سمجھدا۔ وَیسے وِدیشاں دے اِس ورگ دے لۄک جدۄں ڈیڈھ کُ شِپھٹ لا گھر پہُںچّدے ہن تاں کہِ ذرُۄر دِںدّے ہن کِہ دِہاڑی لا کے آئے آں۔ پر سمجھ وِچّ مذدُۄراں نالۄں تھۄڑھا وکھّرا جِہا مہِسُۄس کردے ہن۔ پھِر اگلا ورگ چِٹّ کپڑِیئے بابُۄ (وڈّے سِول کرمچاری), ادھِیاپک٬ پْرۄپھَیسر ورگ آ جاںدا ہَے۔ اُس نُۄں وی اُجرت٬ ویتن٬ تنخاہ دِناں دے ہِساب نال ہی مِلدی ہَے۔ پر اُہ آپݨے آپ نُۄں مذدُۄر کدی وی نہِیں سمجھدے۔ گلّ دی رَیلھ نُۄں ولھدِیاں نتِیجا اِہ نِکلدا ہَے کِہ جۄ وی نِشچت گھںٹّے٬ جاں دِن دے ہِساب نال ویتن لَیںدا ہَے اُہ اسلِیئت وِچّ مذدُۄر ہَے۔ اُہنُۄں وی مہِںگّائی٬ ہر کِسم دے بِیمِیاں تے مَۄرگیجاں دِییاں اُچِّییاں دراں چُبھّدِییاں ہن۔ اُہ وی مذدُۄر جتھیبںدِّییاں واںگ سڑکاں ’تے مُذاہرے کرن تے ہڑتالاں کرن لئی مجبُۄر ہۄ جاںدا ہَے۔ اسلِیئت وِچّ ہُںدّے سبھ لۄک مِہنتکش مذدُۄر ہی ہن۔

اِسے ترہاں کِسانی وِچّ وی وںڈِّییاں پئیِیاں ہۄئیِیاں ہن۔ جے کِتے اِہ اِکّ وڈّی جتھیبںدّی وِچّ جُڑ جاݨ تاں ویکھِئۄ٬ اِنکلاب اِنہاں کارپۄریٹس نُۄں بھجّݨ ’تے مجبُۄر کر دیویگا۔ مارکس دا کتھن “دُنِییاں بھر دے مِہنتکشۄ اِکّ ہۄ جائۄ؛ تُہاڈا کُجھ نہِیں گُیاچیگا؛ تُہاڈِییاں جںذِّیراں ٹُٹّ جاݨگِییاں” یاد آ جاںدا ہَے۔ اِہ بھاویں میرا اِکّ سُپنا سمجھۄ پر ترک دی ساݨ ’تے کارپۄریٹس دی گُلامی تۄں مُکتی دا اِہ ہی اِکّۄ اِکّ شاہراہ ہَے۔ سۄچ بسّ اِتھّے آ کھلۄںدی ہَے جِہڑی آپݨے بھۄلھیپن وِچّ سمجھدی ہُںدّی سی کِہ بھار ڈھۄئِیا کراںگے اتے پَیسے لُٹِّیا کراںگے۔ اسل وِچّ ہُݨ منّݨ لگّ پئی ہَے کِہ تُۄں٬ تُسِیں تے اسِیں سبھ (سِوائے کارپۄریٹ سرمائیداراں دے) لُٹّے ہی جا رہے ہاں۔ سماج دے دۄ ہی ورگ ہن۔ اِکّ لُٹّے جا رہے اتے دُۄجے لۄٹُۄ۔ اِکّ مذدُۄر تے دُۄجے مالک۔ اِکّ بھۄئیں مالک دُۄجے کھیت مذدُۄر۔ وَیسے تاں آم جٹّ کِسان دی اجّ جِہڑی آرتھک ہالت ہَے اُسدا اںدّاذا تاں اُنہاں دِییاں کھُدکُشِییاں تۄں سہِجے ہی لگّ جاںدا ہَے۔ پر کِلّا (جٹّ مانسِکتا) اُس نُۄں ہالی آپݨے آپ نُۄں وکھّرے تے اُچّے پَۄڈے تۄں تھلّے نہِیں اُترݨ دِںدّا۔ پْرۄپھَیسر مۄہن سِںگھّ دے شیئر نال ہی گلّ مُکّدی اےَ:

دۄ ٹۄٹِیاں وِچّ بھۄں ٹُٹّی٬ اِکّ مہِلاں دی اِکّ ڈھۄکاں دی۔

دۄ دھڑِیاں وِچّ خلکت وںڈّی٬ اِکّ لۄکاں دی اِکّ جۄکاں دی۔