جدۄں 1947 وِچّ دیش اذاد ہۄئِیا تاں اںگّریذ نیں کیول راج پْربںدھّ کرن دی ذِمّیواری بھارتِییاں نُۄں دِتّی باکی ڈھاںچا اُویں ہی چلدا رِہا۔ اِس راج پْربںدھّ دا مںتّو لۄکاں وِچّ ہِیݨ بھاونا اتے ڈر بݨائی رکھّݨا سی تاں جۄ اُنہاں نُۄں گُلام رکھِّیا جا سکے۔ سرکاری کرمچاری اتے پُلِس لۄکاں دے سیوادار نہِیں سگۄں اپھسر سن اتے اِس ڈر نُۄں لۄک دے مناں وِچّ بِٹھائِیا ہۄئِیا سی۔ دیش نُۄں 26 جنوری 1950 وِچّ لۄکراج بݨا دِتّا گِیا تے دیش دا آپݨا سںوِّدھان لاگُۄ کِیتا گِیا سی۔ اِس راہِیں دیش دے سارے ناگرِکاں نُۄں بِناں کِسے بھیدبھاو دے برابر دے ہکّ دِتّے گئے۔ پںجّ سالاں پِچھّۄں ناگرِکاں نیں آپݨی کیںدری اتے راجاں دی سرکار چُݨنی سی۔ سرکاری کمّکاج دے سںچّالن وِچّ کۄئی تبدِیلی نہِیں کِیتی گئی۔ لۄکراج نُۄں سہی ارتھاں وِچّ لۄکاں دا راج بݨائُݨ لئی کیںدر اتے راج سرکار تۄں اگّے پںچّائِتی راج ستھاپِت کرن دا پھَیسلا کِیتا گِیا۔ گاںدھی جی اِس نُۄں گْرام سواراج وی آکھدے سن۔ بھارت پِںڈّاں وِچّ وسدا سی۔ پںچّائِتی راج پْرݨالی راہِیں سارے پِںڈّ واسِییاں نُۄں آپݨے لئی آپ پھَیسلے لَیݨ دا ادھِکار دِتّا گِیا۔ اِس لئی سںوِّدھان دی 73وِیں سۄدھ کرن لئی پارلِیمَیںٹ وِچّ 1952 وِچّ بِلّ پیش کِیتا گِیا۔ اِسدی پْروانگی راج سرکاراں نیں وی دیݨی ہُںدّی ہَے۔

پںچّائِتی راج دیش وِچّ 24 اپرَیل 1953 نُۄں لاگُۄ کر دِتّا گِیا۔ اِسدا مںتّو وِکاس کارج ہیٹھاں تۄں شُرُۄ کِیتے جاݨے سن۔ اِکّ پِںڈّ دے سارے وۄٹراں آدھارِت گْرام سبھا دا ہی رُۄپ سی۔ گْرام سبھا پِںڈّ دے وِکاس کارج چلائُݨ لئی پںچّائِت تے سرپںچّ دی چۄݨ کردی ہَے تے پْردھان مںتّری جاں مُکھّ مںتّری واںگ اُہ پِںڈّ دی سرکار دا مُکھی ہُںدّا ہَے۔ گْرام سبھا راہِیں پںچّائِتاں نُۄں اِنے ادھِکار دِتّے گئے ہن کِہ ادالتاں وی اُنہاں وِچّ دکھلئںدّاذی کرن تۄں جھِجکدِییاں ہن۔ پںچّائِتاں دا کمّ پیںڈُۄ جھگڑِیاں دا پِںڈّ وِچّ ہی نِپٹارا کرنا ہَے٬ پِںڈّ دِییاں لۄڑاں انُسار سربسمّتی نال وِکاس کارجاں بارے پھَیسلا کرنا ہَے۔ پِںڈّ وِچّ وِدِّیا٬ سِکھِّیا سہُۄلتاں اتے امن کانُۄن دی پالݨا کرنا پںچّائِتی ذِمّیواری ہَے۔ سارے دیش نُۄں بلاکاں وِچّ وںڈِّیا گِیا تاں جۄ لۄکاں دے پھَیسلے راج سرکاراں اتے کیںدر سرکار تک پہُںچّائے جا سکݨ اتے سرکاراں اُسے انُسار وِکاس یۄجناواں اُلِیکݨ۔ لگبھگ 100 پِںڈّاں دا اِکّ بلاک بݨائِیا گِیا٬ جِسدا مُکھی بلاک وِکاس اتے پںچّائِت اپھسر بݨائِیا گِیا۔ اُسدی سہائِتا لئی تکنِیکی ماہِراں جِویں کھیتِیباڑی٬ سہِکارتا٬ سَینیٹری٬ پںچّائِتاں٬ وَیٹنری سہائِتا٬ مُکھّ سیوِکا آدِ دی ٹِیم بݨائی گئی۔

بلاک دے وِکاس کارجاں نُۄں سُچارُۄ ڈھںگّ نال چلائُݨ لئی بلاک سمّتی بݨائی گئی٬ جِسدے مَیمبراں دی چۄݨ پںچّائِتاں کردِییاں ہن۔ پںچّائِت سمّتی آپݨے وِچّۄں چیئرمَین چُݨدی ہَے۔ بِیڈِیئۄ اِس سمّتی دا سکتّر ہُںدّا ہَے۔ ہر مہِینے سمّتی آپݨی مِیٹِںگّ رکھّدی ہَے۔ مِیٹِںگّ وِچّ سارے تکنِیکی ماہِراں دی ہاذری ذرُۄری ہُںدّی ہَے۔ مَیمبراں دے سوالاں دے جواب دیݨے پَیںدے ہن۔ پِںڈّاں وِچّ سارے پاسے وِکاس کارج تیذی نال شُرُۄ ہۄئے۔ سکُۄلاں٬ پںچّائِت گھراں٬ گلِییاں آدِ دی اُساری شُرُۄ ہۄئی۔ لۄکِیں رل کے اِہ کمّ کردے٬ سُیاݨِییاں لںگّر تِیار کردِییاں۔ پںجّاب وِچّ اُدۄں ہی مُربّیبںدّی کِیتی گئی۔ اُدۄں س. پْرتاپ سِںگھّ کَیرۄں وِکاس مںتّری سن تے اُنہاں ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا نُۄں وِکاس کمِشنر بݨائِیا۔ سڑکاں سِدھِّییاں ہۄئیِیاں۔ سکُۄلاں اتے ہۄر ساںجھے کمّ لئی ذمِین چھڈّی گئی۔ ہریک پِںڈّ وِچّ لائِبریری لئی سرکار نیں کِتاباں بھیجِییاں۔ کچہِرِییاں وِچّ بہُتے مُکدّمے پِںڈّاں دے ہی ہُںدّے ہن٬ لۄک کئی کئی سال پھَیسلے دی اُڈِیک کردے رہِںدّے ہن۔ کچہِرِییاں دے کھرچے اتے وکِیلاں دِییاں پھِیساں دیݨ سمیں لۄکی کرذائی ہُںدّے ویکھے گئے۔ پںچّائِتاں دا اِکّ مہتّوپُۄرن کارج پِںڈّ پدھّر اُتّے ہی جھگڑِیاں دا نِپٹارا کرنا سی۔ پِںڈّ واسی سچائی جاݨدے ہُںدّے سن تے سچّ آدھارِت پھَیسلے ہۄݨ لگّ پئے۔ پر جِویں جِویں دیش دی راج پْرݨالی وِچّ نِگھار شُرُۄ ہۄئِیا٬ اِسدا اسر پِںڈّاں وِچّ وی پَیݨ لگّ پِیا۔ راجسی پارٹِییاں وِچّ دیش بھگتاں دی تھاں تاکت دے بھُکھّے لۄکاں دی گِݨتی ودھݨ لگّ پئی اتے اِنہاں لۄکاں نیں پِںڈّاں وِچّ وۄٹ پْراپتی لئی آپݨی پارٹی دِییاں اِکائیِیاں گٹھِت کرنِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں۔ اِںجھ پِںڈّاں دے لۄک دھڑِیاں وِچّ وںڈّے گئے۔ اِکّ دُۄجے دے جھگڑے پِںڈّ وِچّ ہی نِبیڑن دی تھاں کچہِرِییاں وِچّ جاݨ لگّ پئے۔ دۄویں دھڑے سِپھارش لئی آپݨے ہِمائِتِییاں نُۄں لَے کے جاںدے٬ اُنہاں دی سیوا وی کرنی پَیںدی۔ اِہۄ جِہے اکھَۄتی لِیڈر تھاݨِیاں اتے کچہِرِییاں وِچّ کُجھ لَے دے کے سِپھارشاں کرن لگّے۔ اِںجھ پِںڈّاں وِچّ وی بھْرِشٹاچار دا بھُۄت آ وڑِیا۔ اسل وِچّ تاکت دے بھُکھّے آگُۄ لۄک سیوا گھٹّ اتے سرکاری دپھتراں وِچّ دلالی دا کمّ کرن لگّ پئے۔ اِںجھ تھاݨے کچہِرِییاں اتے ہۄر دپھتراں وِچّ بھْرِشٹاچار پھَیلݨا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ اِںجھ دیش دی راج پْرݨالی اںگّریذاں دے سمیں نالۄں وی بھَیڑی ہۄ گئی۔ اںگّریذاں دے سمیں اپھسراں دا کیول ڈر سی پر ہُݨ ڈر دے نال پَیسا اتے دھکّا وی شامل ہۄ گِیا۔

دُۄجے پاسے سمبّںدھِّت مہِکمِیاں نیں آپݨے تکنِیکی ماہِراں نُۄں بلاک دپھتراں وِچّۄں باہر کڈھّݨا شُرُۄ کر دِتّا کِئُںکِہ بلاک وِچّ اِنہاں دا پْربںدھّکی ادھِکاری بِیڈِیئۄ ہُںدّا سی۔ ہُݨ لۄکاں نُۄں وی مُشکِلاں دا ساہمݨا کرنا پَے گِیا۔ پہِلاں پتا سی کِہ بِیڈِیئۄ دے دپھتر ہی مِل جاݨگے پر ہُݨ دپھتراں دا لبھّݨا وی اَۄکھا ہۄ گِیا ہَے۔ مِسال دے تَۄر اُتّے بہُگِݨتی کِساناں نُۄں پتا سی کِہ اُنہاں دے ہلکے دا کھیتی وِکاس اپھسر کَۄݨ ہَے اتے اُسدا دپھتر کِتھّے ہَے؟

اِہ دیکھݨ وِچّ آئِیا ہَے کِہ ساڈے دیش وِچّ جدۄں وی کۄئی نواں پْرۄگرام شُرُۄ کِیتا جاںدا ہَے٬ اُدۄں اُسدا کھُۄب پْرچار کِیتا جاںدا ہَے اتے پُۄرے جۄش نال شُرُۄ کِیتا جاںدا ہَے۔ پر سمیں دے بِیتݨ نال اُس وِچّ مذبُۄتی آئُݨ دی تھاں نِگھار آ جاںدا ہَے تے سارا جۄش مٹھّا پَے جاںدا ہَے۔ اِہۄ ہال پںچّائِتی راج دا ہۄئِیا ہَے۔ پںچّائِتاں٬ جِہڑِییاں آپݨے پِںڈّ وِچّ لۄکراج دا تھمّہ سن٬ اُہ پارٹی راجنِیتی وِچّ اُلجھکے آپݨے راہ تۄں بھٹک گئیِیاں ہن۔ اِہۄ ہال پںچّائِت سمّتِییاں اتے ذِلہا پْرِیشد دا ہۄئِیا ہَے۔ پِںڈّ وِچّ ہی جھگڑِیاں دے نِپٹارے دی تھاں کیس تھاݨِیاں اتے کچہِرِییاں وِچّ جا رہے ہن۔ پِںڈّ دے بہُتے چَۄدھری تھاݨے اتے کچہِری وِچّ سِپھارش کرن دے بہانے رِشوت لَیںدے ہن۔ کُجھ پَیسے آپݨے کۄل باکی سمبّںدھِّت ادھِکاری تائیِں پہُںچّا دِںدّے ہن۔ پِںڈّاں وِچّ سِکھِّیاء تے سِہت سہُۄلتاں وی ودھِییا نہِیں ہۄ سکِییاں٬ اِس کرکے پیںڈُۄ بچّے مُکابلے دے اِمتِہاناں وِچّ پِچھّے رہِ جاںدے ہن۔ اُہ بیرُذگاری کارن کِسے نیتا دا پلُّۄ پھڑدے ہن جاں ذمِین ویچکے وِدیشاں دا رُکھ کردے ہن جاں پھِر مایُۄس ہۄ کے نشِیاں دے لڑ لگّ جاںدے ہن۔ جیکر پِںڈّ وِچّ ایکا ہۄوے تاں بہُتے پھَیسلے پِںڈّ وِچّ ہی ہۄ سکدے ہن٬ نشِیاں نُۄں ودھِییا بݨائِیا جا سکدا ہَے۔ پر اجِہا نہِیں ہۄ سکِیا۔ وِئُپار بݨی راجنِیتی نیں لۄکراج دے مُڈھلے تھمّہ نُۄں وی رۄگی بݨا دِتّا ہَے۔ اِس نُۄں ٹھلّہ کۄئی اِماندار٬ سُۄجھوان اتے لۄک ہِتاں بارے سۄچݨ والا ہی پا سکدا ہَے۔

ڈا. منمۄہن سِںگھّ جدۄں پْردھان مںتّری سن تاں اُنہاں اِس پاسے کدم چُکّے سن۔ پںچّائِتی راج نُۄں مُڑ سُرجِیت کرن لئی اُنہاں 2010 وِچّ پھَیسلا کِیتا کِہ دیش وِچّ ہر سال 24 اپرَیل نُۄں کَۄمی پںچّائِتی راج دِوس دے تَۄر اُتّے منائِیا جاویگا۔ وِدِّیا اتے سِہت دے ہکّ لئی سکُۄلاں اتے ہسپتالاں دی کائِیا کلپ کرن دا یتن کِیتا۔ وڈّے ادارِیاں وِچّ گرِیباں لئی سِیٹاں رِذرو کروائیِیاں۔ کُڑِییاں نُۄں سائیِکل دِتّے اتے مِڈّ ڈے مِیل شُرُۄ کِیتا۔ ہسپتالاں دی سہُۄلتاں وِچّ وادھا ہۄئِیا۔ تھاں تھاں 108 نمبّر والِییاں اَیمبُۄلَیںساں کھڑھِییاں کِیتِییاں۔ بیرُذگاری نُۄں رۄکݨ لئی منریگا شُرُۄ کِیتا۔ سُۄچنا دا ادھِکار٬ بھۄجن دا ادھِکار اِنہاں لئی سںسّتھاواں ہُݨ وی ہن پر ذمِینی پدھّر اُتّے کۄئی بہُتا کمّ نہِیں ہۄ رِہا۔ جیکر 2041 تک دیش نُۄں وِکسِت لۄکراج بݨائُݨا ہَے تاں پںچّائِتی راج سںسّتھاواں نُۄں مذبُۄت کرنا پویگا۔ دیش دی ادھِّیئۄں ودھّ ابادی پِںڈّاں وِچّ وسدی ہَے۔ امِیر گرِیب وِچّ ودھ رہے پاڑے نُۄں گھٹّ کرن لئی پیںڈُۄ اتے کھیتی وِکاس ذرُۄری ہَے۔ گݨتںتّر دِوس کیول سماگماں تک سِیمِت ناں رہے سگۄں سوَے پڑچۄل وی کِیتی جاوے تاں جۄ کمِییاں نُۄں دُۄر کِیتا جا سکے۔

راجسی پارٹِییاں نیں پِںڈّاں وِچّ آپݨا پْربھاو ودھائُݨ لئی آپݨی پارٹی دے مَیمبراں نُۄں پںچّ سرپںچّ بݨائُݨ لئی یتن شُرُۄ کر دِتّے۔ سربسمّتی نال سیوا نُۄں سمرپِت اتے نِرپکھّ بںدِّیاں نُۄں سربسمّتی نال سرپںچّ چُݨن دا رُجھان گھٹݨ لگّ پِیا۔ جدۄں مُکابلا شُرُۄ ہۄئِیا تاں وۄٹر دھڑِیاں وِچّ جِس سرپںچّ نیں چۄݨ جِتّݨ لئی لکھّاں رُپئے کھرچے ہۄݨ, اُسنے گھاٹا تاں پُۄرا کرن ہی ہَے۔ اِںجھ پںچّائِتی راج سںسّتھاواں وِچّ وی ہیراپھیری اتے بھْرِشٹاچار آݨ وڑِیا۔ اِںجھ پِںڈّاں وِچّ ہی جھگڑِیاں دا نِپٹارا اتے وِکاس کارج وِچّ رُکاوٹ آ گئی۔ پِںڈّ دے سکُۄل اتے سِہت سہُۄلتاں ول وی پںچّائِت دا دھِیان ہٹ ہی گِیا ہَے۔ جیکر پِںڈّ دی پںچّائِت چاہوے تاں آپݨے پِںڈّ دے سکُۄل اکھَۄتی نِکّی اںگّریذی سکُۄلاں تۄں ودھِییا بݨا سکدی ہَے۔ ہریک پِںڈّ وِچّ اَینّ آر آئی ہن٬ جِہڑے پِںڈّ دے وِکاس لئی کُجھ کرنا چاہُںدّے ہن۔ اُنہاں نُۄں پریر کے مائِیا دی تںگّی دُۄر ہۄ سکدی ہَے۔ کُجھ پںچّائِتاں اجِہا کر رہِییاں ہن۔ اُنہاں نیں سکُۄل پھںڈّ بݨائے ہن٬ جِس نال سکُۄلاں وِچّ ادھِیاپکاں دی گھاٹ نُۄں پُۄرا کِیتا گِیا ہَے۔ اِمارتاں اتے پھرنِیچر دا پْربںدھّ وی کِیتا جاںدا ہَے۔ جیکر سرکار ولّ ہی دیکھِیا جاوے تاں اَۄکھا ہَے کِئُںکِہ سرکاراں کۄل پَیسے دی گھاٹ ہَے۔ اُنہاں کۄل وِکاس لئی پَیسا ہَے ہی نہِیں۔ پںجّاب وِچّ کئی اجِہے پِںڈّ ہن٬ جِتھّے پںچّائِت اتے وِدیش رہِںدّے پِںڈّ واسِییاں نیں پِںڈّ دی کائِیا کلپ کِیتی ہَے۔

اپھسۄس نال لِکھݨا پَیںدا ہَے کِہ لۄکراج دے اِس مُڈھلے اتے ذرُۄری تھمّہ نُۄں ہۄر مذبُۄت کرن دی تھاں راجسی پارٹِییاں نیں پِںڈّاں وِچّ دھڑیبںدّی اتے بھْرِشٹاچار نُۄں واڑ دِتّا ہَے۔ پںجّاب وِچّ ہُݨے ہۄئیِیاں پںچّائِت سمّتِییاں اتے ذِلہا پْرِیشد دِییاں چۄݨاں سمیں سارِییاں پارٹِییاں نیں چۄݨاں جِتّݨ لئی جِہۄ جِہا پْرچار کِیتا تے گلت ڈھںگّ ترِیکے اپݨائے٬ اُہ جگّ ذاہِر ہن۔ پںچّائِتی راج سںسّتھاواں نُۄں مذبُۄت کرکے لۄکراج نُۄں پکّے پَیرِیں کرن دی تھاں ساڈے آگُۄیاں نیں اِس نُۄں وۄٹ پْراپتی دا اکھاڑا بݨائُݨ وِچّ کۄئی کسر باکی نہِیں چھڈّی۔ سمیں دے بِیتݨ نال اِہ سںسّتھاواں کھُدمُکھتِیار اتے مذبُۄت ہۄݨِییاں چاہِیدِییاں سن پر اِنہاں وِچّ نِگھار آ رِہا ہَے۔ اِہ آپݨے مںتّو تۄں تھِڑک رہِییاں ہن۔

* * * * *