مدھّ پُۄرب ایشِییا سںسّار دے اُنہاں کُجھ کُ کھِتِّیاں وِچّۄں ہَے جِتھّے سبھِّئتا دا وِکاس ہۄئِیا۔ منُکھّ نیں جںگّلاں وِچّۄں نِکل گھر وسا کے رہِݨا شُرُۄ کِیتا اتے کھیتی دا دھںدّا اپݨائِیا۔ کݨک دی کھیتی وی اِسے کھِتّے وِچّ شُرُۄ ہۄئی منّی جاںدی ہَے۔ بھارت وِچّ کݨک دی آمد وی اِسے کھِتّے وِچّۄں آئی منّی جاںدی ہَے کِئُںکِہ پہِلاں بھارتی جَۄیاں دی کھیتی کردے سن۔ اِہ کھِتّا آپݨی کھیتی اتے بگِیچِیاں لئی پْرسِدھّ ہَے۔ سںسّار دے سبھ تۄں ودھّ منّے جاںدے دۄویں دھرم وی اِتھّے ہی پْرفُلِت ہۄئے تے اِنہاں دۄہاں دھرماں نُۄں منّݨ والے لۄکاں نیں لگبھگ سارے سںسّار وِچّ ہی راج کِیتا۔ اِہ وی منِّیا جاںدا ہَے کِہ اسِیں آرِییا لۄک وی اِسے کھِتّے وِچّۄں بھارت آئے ساں۔ گِیارہوِیں سدی وِچّ اِسے پاسِئۄں مُڑ بھارت اُتّے ہملے ہۄݨ لگّے اتے بھارت دی لُٹّ شُرُۄ ہۄ گئی۔ اِتھّۄں ہی آ کے ہملائوراں نیں بھارت اُتّے کئی سدِییاں راج کِیتا۔ سںسّار دے ہۄر دیشاں واںگ اِس کھِتّے دے دیشاں وِچّ وی بادشاہ ہی راج کردے سن۔ سںسّار دے گُلام دیشاں نیں جدۄں اذادی لئی لڑائی شُرُۄ کِیتی تاں اِتھّۄں دے لۄکاں نیں وی راجِیاں وِرُدھّ بگاوت دا راہ پھڑِیا۔ اِہ لۄک آپݨی کھُۄبسُۄرتی لئی پْرسِدھّ ہن۔ اِتھّۄں دِییاں ہُۄراں٬ کھجُۄراں اتے کھُشک میوے اتے ہۄر فل سارے سںسّار وِچّ جاݨے جاںدے ہن۔ پہِلی اتے دُۄجی سںسّار جںگّ سمیں اںگّریذ فَۄجاں اِس کھِتّے راہِیں ہی یۄرپ پُجِّییاں سن۔ ہَۄلی ہَۄلی اِنہاں دیشاں وِچّ راج پلٹے ہۄئے اتے بادشاہاں دی تھاں تاناشاہی اگوائی ہیٹھ اکھَۄتی لۄکراج ستھاپت ہۄئے۔

دُۄجے سںسّار یُدھّ پِچھّۄں اِذرائیِل نام ہیٹھ جہُۄدِییاں لئی نواں دیش ہۄںد وِچّ آئِیا۔ اِنہاں لۄکاں دی سںسّار دے ہر کھیتر وِچّ تُۄتی بۄلدی ہَے۔ آپݨی ہۄںد نُۄں کائِم رکھّݨ لئی اِس دیش دی پھَۄج دی ٹکّر آپݨے گُیاںڈھی دیشاں٬ جِنہاں وِچّ سِیرِییا٬ فلستِین اتے لِبنان پْرمُکھّ ہن٬ چلدی ہی رہِںدّی ہَے۔ ہذاراں بیدۄشے لۄک اِس ٹکّر وِچّ ہُݨ وی آپݨِییاں جاناں وار رہے ہن۔ گاذا پٹّی وِچّ تاں لۄکاں نُۄں بھۄجن دی تھاں گۄلِییاں اتے بمبّ ہی نسِیب ہۄ رہے ہن۔

جدۄں تۄں اِتھّے تیل دے بھںڈّار مِلے ہن٬ سںسّار دِییاں مُکھّ تاکتاں نیں آپݨی دِلچسپی لَیݨی شُرُۄ کر دِتّی ہَے۔ اِذرائیِل بھاویں سبھ تۄں چھۄٹا دیش ہَے پر فَۄجی اتے آرتھِک پکھّۄں سبھ تۄں مذبُۄت دیش بݨ گِیا ہَے۔ اِس نُۄں امرِیکا اتے ہۄر یُۄرپی دیشاں دی پُۄری ہِمائِت پْراپت ہَے۔ اِسدی گُیاںڈھِییاں نال لڑائی چلدی ہی رہِںدّی ہَے کِئُںکِہ پھلستِینی باگِییاں دے اڈّے اِنہاں دیشاں وِچّ ہن۔ اِس وار تاں اِسدی مار اِران تک پہُںچّ گئی ہَے۔

اِنہاں سارے دیشاں وِچّ اںدّرُۄنی ماہَۄل اشاںت ہی رِہا ہَے۔ اِس اشاںتی دا کارن تِنّ مُکھّ تاکتاں دی ستّا پْراپتی لئی کۄشِش ہَے۔ اِنہاں تِنّاں ہی دھِراں نُۄں وِدیشی ہِمائِت پْراپت ہَے جِس کرکے اِہ اںدّرُۄنی بگاوتاں دِییاں گھاڑتاں گھڑدے ہی رہِںدّے ہن۔ اِنہاں وِچّۄں پْرمُکھّ اِسلامِک کٹّڑوادی دھڑے ہن٬ جِہڑے لِبنان تۄں لَے کے افگانِستان تک پھَیلے ہۄئے ہن۔ ہُݨ بلۄچِستان وِچّ وی بگاوتی سُراں تیذ ہۄݨ لگِّییاں ہن۔ دُۄجا دھڑا آپݨے آپ نُۄں سماجوادی تاناشاہی دا نُمائِںدا منّدا ہَے۔ اِس دھڑے نُۄں رُۄس دی ہِمائِت ہاسل ہَے پر رُۄس دے ٹُٹّݨ نال اتے ہُݨ یُکرین نال یُدھّ کارن رُۄسی ہِمائِت کمذۄر ہۄ گئی ہَے۔ اِس سۄچ والی باتھ پارٹی نیں سِیرِییا اتے اِراک اُتّے راج کائِم کِیتا۔ سِیرِییا وِچّ اسد پرِوار دا راج اںدّرُۄنی بگاوت کارن پِچھلے سال کۄئی ادھّی سدی پِچھّۄں کھتم ہۄ گِیا ہَے جدۄں کِہ اِراک وِچّ امرِیکا دی سِدھّی دکھلئںدّاذی نال سدام ہُسَین دا راج کھتم کِیتا گِیا سی تے اُس نُۄں فاسی دی سذا سُݨائی گئی۔ امرِیکی ہِمائِت پْراپت دھِراں دے دبدبے وِچّ وادھا ہۄ رِہا ہَے۔

مدھّ پُۄرب ایشِییا تُرکی تۄں شُرُۄ ہُںدّا ہَے٬ جِسدے کُجھ اِلاکے نُۄں یۄرپ دا ہِسّا منِّیا جاںدا ہَے۔ اِتھّے ہُݨ لۄکراج کائِم ہۄ چُکّا ہَے بھاویں کِہ اِس اُتّے پُۄرا فَۄجی پْربھاو ہَے۔ اِس سمیں مدھّ پُۄرب ایشِییا دا اِس نُۄں سبھ تۄں شکتِیشالی دیش آکھِیا جا سکدا ہَے۔ ہُݨے بھارت دے پاکِستان نال ہۄئے جھگڑے وِچّ اِس دیش نیں پاکِستان دی سِدھّی ہِمائِت کِیتی سی۔ سمُںدّر دے کںڈھّے اِہ اِکّ کھُۄبسُۄرت بںدّرگاہ ہَے۔ ایشِییا پاسِئۄں اِس نُۄں یۄرپ دا دُیار وی آکھِیا جاںدا ہَے۔ اِسدے نال لگدا دُۄجا دیش لِبنان ہَے۔ اِس نُۄں ایشِییا دا سوِٹذرلَیںڈ وی آکھِیا جاںدا ہَے۔ اِکّ پاسے سمُںدّر تے دُۄجے پاسے اُچِّییاں پہاڑِییاں ہن۔ بہُت ہی پْرسِدھّ سَیرگاہ ہَے۔ پر جدۄں تۄں اِذرائیِل ہۄںد وِچّ آئِیا ہَے٬ اُدۄں تۄں اِس اُتّے باگِییاں نُۄں کابُۄ کرن دے نام ’تے اِہ دیش ہملے کردا رہِںدّا ہَے۔

لِبنان دی راجدھانی برُۄت بہُت کھُۄبسُۄرت سَیرگاہ ہَے۔ سںسّار دِییاں وڈِّییاں کمپّنِییاں دے دپھتر اِتھّے ہن۔ اِنہاں دۄواں دیشاں نال ساںجھِییاں سرہدّاں والا دیش سِیرِییا ہَے۔ تُرکی تۄں برُۄت نُۄں جاںدِیاں سمُںدّر کںڈھّے والی سڑک سِیرِییا دے کُجھ ہِسّے وِچّۄں لںگھّدی ہَے۔ سِیرِییا کھیتی٬ وِشیش کرکے دالاں دی کھیتی لئی پْرسِدھّ ہَے۔ سِیرِییاں تۄں اگلا دیش اِراک ہَے٬ جِسدِییاں سرہدّاں سِیرِییا٬ تُرکی٬ اِران اتے کُوَیت نال لگدِییاں ہن۔ اِسدے تِنّ بڑے شہِر مَۄسل٬ بگداد اتے بسرا ہن۔ کھُردی لۄکاں دی وسۄں والا شہِر کِرکُۄک ہَے٬ جِتھّے ودھِییا تیل دا بھںڈّار ہَے۔ اِسلام دے شِییا پھِرکے دا پوِتّر شہِر کربلا٬ بَیبِیلۄن دے لٹکدے بگِیچے اِتھّے ہی ہن۔ اِسدے دۄ درِیا دجلا اتے فرات سِیرِییا پاسے تۄں ہی آئُںدے ہن۔ بسرے لاگے جاکے دۄویں درِیا اِکّ ہۄکے ارب ساگر وِچّ چلے جاںدے ہن۔ دۄواں درِیاواں وِچلے اِلاکے نُۄں مَیسۄپۄٹیمِییا آکھِیا جاںدا ہَے. جِسدا ارتھ دُیابا ہَے۔ اِس کھِتّے نُۄں سںسّار وِچّ سبھِّیاچارک وِکاس دا مُڈھلا کیںدر منِّیا جاںدا ہَے۔ اِراک دے نال لگدا سمُںدّر کںڈھّے اِکّۄ شہِر والا نِکّا جِہا دیش کُوَیت ہَے۔ اِس کۄل تیل دے بھںڈّار ہۄݨ کرکے امِیر رِیاست ہَے۔ سدام ہُسَین نیں کدے اِس نُۄں آپݨے کبذے وِچّ لَیݨ دی کۄشِش کِیتی سی پر امرِیکی فَۄجاں نیں کیول کُوَیت ہی اذاد نہِیں کروائِیا سگۄں سدام ہُسَین نُۄں وی سُۄلی اُتّے ٹںگّ دِتّا اتے اِتھّے آپݨی کٹھپُتلی سرکار کائِم کر دِتّی۔ اِس کھِتّے وِچّ دُۄجا شکتِیشالی دیش اِران ہَے۔ اِسدِییاں سرہدّاں اِراک٬ تُرکی٬ افگانِستان دیشاں نال لگدِییاں ہن۔ اِس کۄل تیل دے بھںڈّار اتے سمُںدّری تٹّ وی ہَے۔ اِس کھِتّے وِچّۄں بادشاہِت کھتم کرکے اِسلامِک سٹیٹ بݨن والا اِہ سبھ تۄں مگرلا دیش ہَے۔ سارے کھِتّے وِچّ جِتّے سُنّی مُسلماناں دا ودھّ ابادی ہَے٬ اُتھّے اِران ہی اِکّ اجِہا دیش ہَے جِتھّے شِییا مُسلمان راج کردے ہن۔ تُرکی٬ سِیرِییا٬ اِراک اتے اِران دِییاں جِتھّے سرہدّاں مِلدِییاں ہن٬ اُتھّے اِکّ وکھّری کھُردی کَۄم رہِںدّی ہَے۔ اِنہاں دا آرِیئن پِچھۄکڑ منِّیا جاںدا ہَے اتے اِنہاں دی بۄلی وکھّری ہَے جِہڑی پںجّابی بۄلی دے ودھیرے نیڑے ہَے۔ اِکّ تۄں دس تک گِݨتی پںجّابی والی ہَے۔ اِنہاں لۄکاں نیں امرِیکی٬ تُرکی اتے اِرانی شہِ اُتّے اِراک وِچّ کۄئی ادھّی سدی پہِلاں بگاوت کِیتی اتے آرذی تَۄر اُتّے کھُردستان دیش گھۄشِت کر دِتّا۔ اِراک دے تیل بھںڈّار وی اِسے کھِتّے وِچّ ہن اتے میوِیاں دے بگِیچے وی اِتھّے ہی ہن۔ کِرکُۄک مُکھّ شہِر ہَے۔ سنّ 1974 وِچّ سدام ہُسَین نیں اِران نال سمجھَۄتا کر لِیا جِس کرکے کھُردِییاں دی بگاوت اُتّے کابُۄ پا لِیا گِیا اتے اِراک نیں بڑی تیذی نال وِکاس کارج ارمبھّ کِیتے۔ کالج اتے یُۄنِیورسِٹِییاں کائِم کِیتِییاں گئیِیاں۔ وِکاس کارجاں نُۄں نیپرے چاڑھن لئی بھارت اتے ہۄر دیشاں وِچّۄں وڈّی گِݨتی وِچّ ماہِراں نُۄں بُلائِیا گِیا۔

اگلا دیش افگانِستان ہَے۔ اِہ بگِیچِیاں اتے بہادر لۄکاں دا کھُۄبسُۄرت دیش ہَے۔ پر پِچھلے لمبّے سمیں تۄں چلّ رہی کھاناجںگّی نیں اِس نُۄں تباہ کر دِتّا ہَے۔ کدے امرِیکی اتے کدے رُۄسی ہِمائِت نیں کھاناجںگّی نُۄں جاری رکھّݨ وِچّ سہائِتا کِیتی۔ ہُݨ تھکّ کے اِنہاں دۄواں شکتِییاں نیں آپݨے آپ نُۄں باہر کڈھِّیا ہَے تے اِتھّے شاںتی بہال ہۄئی ہَے اتے دیش وِچّ مُڑ اُساری کارج ارمبھّ ہۄئے ہن۔ اِتھّۄں دے لۄک تاکتور اتے اݨکھِیلے ہن۔ اِنہاں لۄکاں نیں بھارت نُۄں گِیارہوِیں سدی تۄں اٹھاروِیں سدی تک بُری ترہاں لُٹِّیا۔ بھارتی اَۄرتاں نُۄں گذنی دے بذاراں وِچّ نِلام کِیتا گِیا۔ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دا پںجّاب وِچّ جدۄں راج کائِم ہۄئِیا تاں اُسنے اِنہاں دے گھر جاکے سبک سِکھائِیا۔ مُڑ کِسے دی وی اِس پاسِئۄں بھارت اُتّے ہملا کرن دی ہِمّت نہِیں پائی۔

اِس کھِتّے دی دھارمِک٬ راجنِیتک اتے سبھِّیاچارک مہتّتا نُۄں دیکھدے ہۄئے گُرُۄ نانک ساہِب نیں اِتھّۄں دی یاترا کِیتی۔ اُنہاں دی چرنچھۄہ دِییاں نِشانِییاں افگانِستان٬ اِران٬ اِراک٬ تُرکی اتے رُۄس دے ایشِییائی کھِتّے وِچّ مَۄجُۄد ہن۔ اپھگانِستان اتے اِران وِچّ سِکھّاں دی چۄکھی گِݨتی سی۔ اُتھّے اُنہاں دے گُرُۄ گھر اتے سکُۄل سن پر دۄواں دیشاں وِچّ ہۄئیِیاں بگاوتاں کارن بہُتِیاں نُۄں اِہ دیش چھڈّݨے پئے۔ ہُݨ سارے مدھّ پُۄرب ایشِییا وِچّ سِکھّاں اتے ہِںدُّۄیاں دی گِݨتی نامماتر ہَے کِئُںکِہ اِنہاں دیشاں وِچّ وِدیشِییاں نُۄں پکّے تَۄر اُتّے وسیبا کرن نہِیں دِتّا جاںدا۔ اِتھّۄں دے لۄک منُکھّی کدراں کِیمتاں دے دھارنی مِہنتی اتے بہادر ہن پر پُۄری وِیہوِیں سدی اِتھّے گڑبڑ ہُںدّی رہی ہَے٬ جِس کرکے اِتھّۄں دی خُشہالی اتے وِکاس بہُت پچھڑ گِیا ہَے۔ سںسّار دا سبھ تۄں ودھّ اگاںہ ودھُۄ کھِتّا ہُݨ پچھڑ گِیا ہَے اتے کٹّڑواد دا شِکار ہۄ گِیا ہَے۔ منُکھّی ادھِکاراں دا گھاݨ ہۄ رِہا ہَے۔ اِذرائیِل راہِیں امرِیکا اِس کھِتّے وِچّ آپݨا دبدبا کائِم رکھّݨا چاہُںدّا ہَے جِسدا شِکار آم لۄک ہۄ رہے ہن۔ سبھ تۄں ودھّ نُکسان فلستِینی لۄکاں دا ہۄئِیا ہَے۔ اُہ کھانابدۄش بݨ کے بھُکھّمری دا شِکار ہن۔ وِدِّیا اتے گِیان دا گڑھ اِہ کھِتّا ہُݨ کٹّڑواد کارن پچھڑ گِیا ہَے۔ اِنہاں دے نسِیب وِچّ شاںتی کدۄں ہۄویگی ربّ ہی جاݨدا ہَے۔

* * * * *