اُدۄں ساڈے پِںڈّ کۄئی سکُۄل نہِیں سی۔ پڑھن لئی لاگلے پِںڈّ جاݨا پَیںدا سی۔ کچّے راہاں وِچّ تُردِیاں سردِییاں وِچّ سویرے ٹھںڈھّ دا مُکابلا کرنا پَیںدا سی اتے گرمِییاں وِچّ مُڑدِیاں تپدی دُپہِر دا سیک جھلّݨا پَیںدا سی۔ پھِر وی پُۄرا گرُپّ ہسّدے کھیڈدے سپھر ہۄ ہی جاںدا سی۔ برسات دے دِناں وِچّ ہۄر وی دِکّت آئُںدی سی۔ راہ وِچّ ویںئی ندی پَیںدی سی۔ جدۄں جھڑی لگدی تاں اُتھّے ہڑھ آ جاݨا تے واپس مُڑنا پَیںدا سی۔ ساڈا پْرائِمری سکُۄل چَۄتھی جمات تک سی۔ مَیں سال 1947 دی وڈھّٹُکّ پِچھّۄں سکُۄل وِچّ داکھل ہۄئِیا سی۔ جدۄں سارا دیش اذادی دا نِگھّ ماݨ رِہا سی تاں پںجّاب اِتِہاس دا سبھ تۄں بھَیڑا سںتّاپ بھُگت رِہا سی۔ ہر پاسے لُٹّ-مار اتے کتل ہۄ رہے سن۔ اَۄرتاں دی اِذّت لُٹّی جا رہی سی۔ دس لکھّ تۄں ودھّ لۄک اُجّڑ کے سرہدّۄں پارۄں آئے تے اِنے کُ ہی لۄک اِدھّرۄں اُدھّر گئے۔ اُس سال مِیںہ بہُت پئے۔ شائِد کُدرت لہُۄ نال لِبڑی دھرتی نُۄں دھۄݨا چاہُںدّی سی٬ تھاں تھاں رُلدِییاں لاشاں نُۄں ٹِکاݨے لائُݨا چاہُںدّی سی۔ بہُتے لۄکاں دے کچّے کۄٹھے ڈھہِ گئے۔ ساڈا سکُۄل وی برسات دی مار ناں جھلّدا ہۄئِیا ڈھہِ گِیا۔ پِںڈّ والِیاں اِکّ کمرے دی مُڑ اُساری کِیتی جِس نُۄں سٹاپھ رُۄم اتے ڈاکگھر لئی ورتِیا جاݨ لگّا۔ اسِیں چارے سال سردِییاں وِچّ دھُپّے بَیٹھ اتے گرمِییاں وِچّ رُکھّاں دی چھاںویں بَیٹھ کلاساں لائیِیاں سن۔ جدۄں کدے مِیںہ پَیݨ لگّ جݨا تاں سارِیاں بچِّیاں نیں دَۄڑ کے پِںڈّ دے درواجے جاکے کھڑھے ہۄݨا۔ ساڈے ادھِیاپک چِٹّے پجامے پائُںدے سن تے لڑ چھڈّ کے پگڑی بنّہدے سن۔ ادھِیاپکاں نُۄں بہُت ہی ستِکار نال دیکھِیا جاںدا ہَے۔ پِںڈّ وِچّ وی جیکر کۄئی پڑھِیا لِکھِیا ہُںدّا سی تاں اُس نُۄں ماسٹر آکھ کے بُلائِیا جاںدا سی۔

جدۄں مَیں چَۄتھی جمات وِچّ چڑھِیا تاں ساڈے سکُۄل وِچّ اِکّ نویں ادھِیاپک آئے۔ بِلکُل کۄئی سںتّ لگّ رہے سن۔ چِٹّا کُڑتا پجاما٬ چِٹّی پگڑی تے چِٹّی ہی کھُلّہی داہڑی۔ اُہ بۄلدے وی بہُت مِٹھّا سن۔ گُسّا تاں کدے اُنہاں دے چِہرے اُتّے دیکھِیا ہی نہِیں سی۔ اُہ جلںدھّر تۄں بدل کے آئے سی۔ پتا نہِیں اِنی دُۄر اِکّ پِںڈّ وِچّ٬ جِہڑا پکّی سڑک تۄں وی دُۄر سی٬ اُنہاں دی بدلی کِئۄں ہۄئی۔ اُنہاں نُۄں سکُۄل والے پِںڈّ وِچّ رہِݨ لئی کۄئی مکان ناں مِلِیا۔ اسِیں آپݨے نال اُنہاں نُۄں آپݨے پِںڈّ لَے آئے۔ میرے پِتا جی اُدۄں پِںڈّ دے سرپںچّ سن۔ پہِلی وار پںچّائِت بݨی سی۔ مَیں اُنہاں نُۄں آپݨے گھر لَے آئِیا۔ اُہ پِتا جی دے جڑھاںوالے ویلے دے جاݨُۄ نِکل آئے۔ ساڈے پِںڈّ اِکّ مکان کھالی سی٬ اُہ اُنہاں نُۄں دے دِتّا گِیا۔ دۄ کُ دِن اُنہاں رۄٹی ساڈے گھرۄں کھادھی تے مُڑ اُہ آکھݨ لگّے مَیں آپݨی رۄٹی آپ بݨاواںگا۔ پر پِںڈّ والِیاں اجِہا نہِیں کرن دِتّا۔ ماسٹر جی لئی رۄٹی دِییاں وارِییاں بنّہ لئیِیاں گئیِیاں۔ اجِہا اُدۄں تک چلدا رِہا٬ جدۄں تک اگلے سال جلںدھّر تۄں اُنہاں دا پرِوار ناں آ گِیا۔ پرِوار آئے تۄں وی پِںڈّ واسِییاں نیں اُنہاں نُۄں کُجھ وی مُلّ لَیݨ نہِیں دِتّا سگۄں آٹا٬ دالاں٬ گُڑ٬ شکّر٬ دُدھّ٬ سبذِییاں آدِ لۄکاں ولّۄں آئُںدِییاں رہِییاں۔

ماسٹر جی نیں پہِلا کمّ اِہ کِیتا کِہ آپݨے گھر رات نُۄں کلاس شُرُۄ کِیتی۔ جِہڑے بچّے سکُۄل نہِیں جاںدے سن اُنہاں دے ماپِیاں نُۄں پْریر کے بچِّیاں نُۄں رات دی کلاس وِچّ پڑھائُݨا شُرُۄ کر دِتّا٬ مُڑ سکُۄل داکھل کروائِیا۔ اُدۄں دیش وِچّ اناج دی تھُڑ سی۔ سرکار ولّۄں سارے دیش وِچّ گْرۄ مۄر پھُۄڈ (ہۄر انّ اُگاوۄ) مُہِمّ چلائی گئی۔ اِسدا مںتّو کِساناں نُۄں ودھّ پَیداوار لَیݨ لئی اُتشاہِت کرنا سی۔ اُدۄں اجے کھیتی دی کۄئی نوِیں تکنالۄجی نہِیں سی٬ اِس مُہِمّ دا پْرچار کرن لئی سکُۄلاں نُۄں آکھِیا گِیا۔ ساڈے ماسٹر٬ جِنہاں نُۄں سارے گِیانی جی آکھدے سن٬ نیں بچِّیاں دا اِکّ جتھا تِیار کِیتا۔ کِسے نُۄں کوِتا یاد کروائی۔ جِسدی آواذ چںگّی سی٬ اُس تۄں گِیت گوائِیا تے مَینُۄں اِکّ بھاشݨ یاد کرن نُۄں دِتّا۔ چَۄتھی جمات دے سارے بچّے ہپھتے وِچّ اِکّ دِن کِسے لاگلے پِںڈّ جلُۄس اتے جلسا کردے سن۔ باکی بچِّیاں دے ہتھّاں وِچّ لِکھِییاں تکھتِییاں اتے بَینر ہُںدّے سن۔ اُنہاں اُتّے آم کرکے سلۄگن لِکھے ہُںدّے سن۔ رُۄڑی نُۄں ٹۄئِیاں وِچّ رکھّۄ٬ پَۄہلی دا ناش کرۄ۔ چُۄہِیاں تۄں انّ بچائۄ آدِ۔ پِںڈّ وِچّ چکّر لائُݨ پِچھّۄں اِکّ ساںجھی تھاں جلسا کِیتا جاںدا سی٬ جِتھّے بچّے آپۄ آپݨی آئیِٹم پیش کردے سن۔ پِںڈّ واسی بچِّیاں لئی کھاݨ پِیݨ دا پْربںدھّ کر دِںدّے سن۔

سارے سکُۄل وِچّ کِیارِییاں بݨا کے فُلّاں دے بُۄٹے لائے۔ سکُۄل دے باہروار ’جی آئِیاں نُۄں‘ لِکھکے اُتھّے السی بِیجی۔ السی دے جدۄں پھُلّ کھِڑے تاں جی آئِیاں بہُت سُںدّر دِس دے رِہا سی۔ رات دی جمات جاری رہی۔ اُہ ادھِیاپک سارے بچِّیاں نُۄں بِناں کِسے پھِیس تۄں پڑھائُںدے سن۔ اُدۄں پِںڈّاں وِچّ بِجلی نہِیں سی٬ لَیمپ بال کے ہی پڑھائی کِیتی جاںدی سی۔ اُہ تِنّ سال ساڈے پِںڈّ رہے تے مُڑ اُنہاں آپݨی بدلی جلںدھّر کروا لئی۔ جدۄں اُہ پِںڈّۄں تُرے تاں لگبھگ سارا پِںڈّ اُنہاں نُۄں وِدائی دیݨ آئِیا۔ بہُتِیاں دِییاں اکھّاں وِچّ اتھّرُۄ سن۔ سارے پرِوار اُنہاں لئی کُجھ ناں کُجھ بھیٹا لَیکے آئے۔ پِںڈّ دے ٹاںگے وِچّ سوار کرکے اُنہاں نُۄں بھیجِیا گِیا کِئُںکِہ جلںدھّر لئی بسّ بںگّا تۄں ہی مِلݨی سی۔ گِیانی جی سہی ارتھاں وِچّ ادھِیاپک سن٬ جِنہاں نیں ساڈے پِںڈّ دے لگبھگ سارے بچِّیاں نُۄں پڑھن لئی پْریرِیا۔

* * * * *