پںجّاب دے 12673 پِںڈّاں اتے 237 شہِراں اتے کسبِیاں وِچّ لۄک وسدے ہن۔ نشِیاں کارن ہر پاسِئۄں سۄگی ہوا دے نال نال نِپُتِّییاں ماواں دے دِل کمبّائۄُ کِیرنے٬ بھَیݨاں دے دِل کمبّائۄُ وَیݨ, باپاں دے نَیݨاں وِچّۄں پرل پرل وہِںدّے ہںجھُّۄ اتے ماسُۄم بچِّیاں دے چِہرِیاں ’تے چھائی گھۄر اُداسی پْرگٹاوا کردی ہَے کِہ چِٹّے دے کہِر نیں پرِواراں نُۄں جھںجّۄڑ کے رکھّ دِتّا ہَے۔ پِچھلے دِنِیں مُکتسر ذِلہے دے پِںڈّ ہرِیکے کلاں وِچّ اِکّ نشئی نَۄجوان پِںڈّ دے ہی تسکر کۄل چِٹّا لَیݨ گِیا۔ تسکر نیں نشئی دی مںگّ انُسار چِٹّے دے نال اُسنُۄں سرِںجّ وی دے دِتّی۔ نشئی نیں تسکر دی ہویلی دے وِہڑے وِچّ ہی چِٹّے دا ٹِیکا لا لِیا۔ کُجھ پلاں بائد اُسدی مَۄکے ’تے ہی مَۄت ہۄ گئی۔ نَۄجوان دی مَۄت اُپرںتّ تسکر تاں آپݨے پرِوار سمیت بھجّ گِیا پر اکّے ہۄئے لۄکاں نیں اُس تسکر دے گھر اگّے ہی رۄس دھرنا دے دِتّا۔ رۄس دھرنے وِچّ پِںڈّ دی پںچّائِت٬ اَۄرتاں٬ بھاری گِݨتی وِچّ مرد اتے نَۄجوان شامل ہۄئے۔ پِںڈّ دے سرپںچّ نیں بھرے من نال پْرگٹاوا کِیتا کِہ پِںڈّ وِچّ چِٹّا رِئُڑِییاں دی ترہاں وِک رِہا ہَے۔ پِچھلے کُجھ سمیں اںدّر ہی پِںڈّ دے 30 نَۄجواناں نُۄں چِٹّے نیں نِگل لِیا ہَے اتے اںدّاذن 150 نَۄجوان چِٹّے کارن سِوِیاں دے راہ پئے ہۄئے ہن۔ اُسنے اِہ وی دسِّیا کِہ نشے دی رۄکتھام لئی اتے تسکراں اُتّے کانُۄنی کاروائی لئی تھاݨے اتے دپھتراں وِچّ بہُت وار دھکّے کھادھے ہن پر پںچّائِت دی کۄئی سُݨوائی نہِیں ہۄئی۔ رۄس دھرنا رات بھر چلدا رِہا۔ اگلے دِن پُلِس وی پہُںچّ گئی۔ لۄکاں دے ایکے اتے وِدرۄہ ساہمݨے پُلِس وی بیوسّ سی۔ تسکر دی کۄٹھی مۄہرے کھُۄن دے اتھّرُۄ کیردے ماپے٬ لۄکاں دی پْرشاسن اتے تسکراں وِرُدھّ بُلںدّ آواذ اتے تسکر دے وِہڑے وِچّ پئی نَۄجوان دی لاش اِکّ دردناک مںذّر پیش کر رہی سی۔ دۄ دِن دے رۄس دھرنے تۄں بائد پُلِس ولّۄں تسکراں نُۄں گْرِپھتار کر لِیا۔ اِس اُپرںتّ ہی نَۄجوان لڑکے دا سںسّکار کِیتا گِیا۔ اجِہی کہاݨی سِرپھ اِکّ پِںڈّ دی نہِیں۔ کئی پِںڈّاں دے لۄکاں نیں تاں اُپّرۄتھلی ہۄئیِیاں تِنّ چار مَۄتاں کرن لاشاں نُۄں سڑکاں ’تے رکھّ کے رۄس پْردرشن کردِیاں نشے نُۄں نکیل پائُݨ دی دُہائی وی دِتّی۔ اجِہے بھاݨے کئی پِںڈّاں اتے شہِراں وِچّ واپرے ہن۔ پِیڑِت لۄک کھُلّہے تَۄر ’تے کہِںدّے ہن کِہ دُکان تۄں ذرُۄری سمان لِیائُݨ لگِّیاں دیر لگّ سکدی ہَے٬ پر نشا گھراں تک پُجّدا کرن لئی جُمَیٹۄ بُیائے واںگ تیذ سروِس ہۄ رہی ہَے۔

اِس ترہاں ہی جگراواں تہِسِیل دے اِکّ پِںڈّ دے سرپںچّ دا کہِݨا ہَے کِہ پِںڈّ دے ادھّے گھراں دے لۄک چِٹّا ویچدے ہن۔ چِٹّا کھرِیدݨ والِیاں دِییاں دھاڑاں دُۄر دُۄر تۄں آئُںدِییاں ہن۔ اُسنے اِہ وی پْرگٹاوا کِیتا کِہ نشا ویچݨ والے کںڈّا اتے چِٹّا جیباں وِچّ پا کے شرییام پھِر رہے ہن اتے کئی تھاںواں ’تے تاں ریلوے سٹیشن اُتّے ٹِکٹاں لَیݨ واںگ لمبِّییاں کتاراں وِچّ کھڑۄکے نشئی چِٹّا کھرِیددے ہن۔

اجِہے دُکھاںت وی ساہمݨے آئے ہن۔ جِتھّے باپ نَۄجوان پُتّ دی ارتھی نُۄں مۄڈھا دیݨ اُپرںتّ بھُبّاں مار کے دسّدا ہَے٬ “اِس پُتّ دا سِوا ہالے ٹھںڈھّا نہِیں ہۄݨا٬ میرا دُۄجا پُتّ وی چِٹّے کارن بسّ دۄ چار دِن ہی کٹّیگا۔ اسِیں تاں ککھّۄں ہَۄلے ہۄ گئے۔”

ترنتارن ذِلہے وِچّ اِکّ بدنسِیب اَۄرت دا پتی شراب نیں نِگل لِیا۔ وِدھوا نسِیب کَۄر دے پںجّ پُتّاں نُۄں تھۄڑھے تھۄڑھے پھرک نال چِٹّے نیں مَۄت دے گھاٹ اُتار دِتّا۔ پُتّاں اتے پتی تۄں سکھّݨے٬ بھاںء بھاںء کردے گھر وِچّ نسِیب کَۄر تُردی پھِردی لاش جِہی بݨ گئی ہَے۔ امّْرِتسر ذِلہے وِچّ ہی اِکّ پُلِس کرمچاری دا اِکّلَۄتا پُتّ چِٹّے دی بھیٹ چڑھ گِیا۔ پُلِس کرمچاری دی سۄشل مِیڈِییا ’تے اِکّ وِیڈِیئۄ وائِرل ہۄئی٬ جِس وِچّ اُسنے پْرگٹاوا کِیتا٬ “امّْرِتسر دے کئی مُہلِّیاں وِچّ چِٹّا شرییام وِک رِہا ہَے۔ آپݨے بچِّیاں نُۄں جیکر سُرکھِّئت رکھّݨا ہَے تاں اِنہاں نُۄں پںجّاب تۄں باہر بھیج دِئۄ۔”

مانسا ذِلہے دے اِکّ پِںڈّ وِچّ تاں سرپںچّ دی اگوائی وِچّ سارا پِںڈّ اِکٹھّا ہۄ کے تسکر نُۄں پِںڈّ چھڈّ کے جاݨ اتے جاں مُکھّ دھارا وِچّ آئُݨ دی وارنِںگّ دے کے آئِیا سی۔ سرپںچّ نیں دْرِڑھ وِشواس نال پْرگٹاوا کِیتا٬ “ہُݨ بھوِکھّ وِچّ نشِیاں کارن جوانی دا گھاݨ نہِیں ہۄݨ دِتّا جاویگا۔”

دُکھاںتک پکھّ اِہ وی ہَے کِہ سرکار ولّۄں نشے دی رۄکتھام لئی ڈِپھَیںس کمیٹِییاں بݨائیِیاں گئیِیاں ہن۔ پِںڈّ دے سرپںچّ نُۄں اُس کمیٹی دا مُکھی لائِیا گِیا ہَے۔ نشے دی رۄکتھام لئی پِںڈّاں وِچّ ولںٹِّیئر وی لائے گئے ہن۔ پر کئی پِںڈّاں دے سرپںچّاں نُۄں نشا ویچدے رںگّے ہتھِّیں پھڑِیا گِیا۔ کھیمکرن اِلاکے دے اِکّ پِںڈّ دے سرپںچّ کۄلۄں کیںدری ایجںسّی نارکَۄٹِکس کںٹّرۄل بِئُرۄ نیں 18 کِلۄ ہَیرۄئِن اُسدے گھرۄں برامد کِیتی۔ اِس ہَیرۄئِن دی اںتّرراشٹری کِیمت 90 کرۄڑ ہَے۔ رِپۄرٹاں وِچّ پْرگٹاوا کِیتا گِیا ہَے کِہ ’ڈِپھَیںس کمیٹی‘ دا اِہ پْردھان ڈرۄن راہِیں پاکِستان دے تسکراں تۄں ہَیرۄئِن سپلائی کروائُںدا سی۔ درئسل جدۄں اجِہے سرپںچّ واںگ دربانا دی اکھّ چۄراں نال مِل جاوے تاں مالک دی جان اتے مال٬ دۄناں نُۄں ہی گمبھِّیر کھترا پَیدا ہۄ جاںدا ہَے۔ جدۄں باگ دے مالی دغاباذ ہۄ جاݨ تاں مہِکاں دی پتّ رُل جاںدی ہَے۔

دُۄسرے پاسے بھُۄترے ہۄئے کئی تسکراں نیں پُلِس پارٹِییاں اتے سرپںچّاں اُتّے وی ہملے کِیتے ہن اتے کئیِیاں نُۄں مَۄت دے گھاٹ وی اُتارِیا ہَے۔ اِکّ پاسے سرہدّ ’تے راکھی کردِیاں ساڈے پھَۄجی جوان شہِید ہۄ رہے ہن اتے دُۄجے پاسے چِٹّے دی رۄکتھام لئی آواذ بُلںدّ کرن والِیاں نُۄں نشے دے تسکر شہِید کر رہے ہن۔ پںجّاب دے کئی پِںڈّاں اتے شہِراں وِچّ اجِہے بھاݨے ورت چُکّے ہن۔ بٹھِںڈّا ذِلہے دے اِکّ پِںڈّ وِچّ تاں نشے دے تسکراں تۄں اکّے ہۄئے لۄکاں نیں “ساڈا پِںڈّ وِکائۄُ ہَے” دے بۄرڈ وی لا دِتّے سن۔

نشے دی مار کارن کِسانی سںکّٹ وی ودھِیا ہَے۔ کِساناں دِییاں مۄٹراں٬ ٹراںسپھارم اتے کیبل تاراں دی چۄری وی تِنّ چار نشئی مِل کے کردے ہن۔ ٹراںسپھارم دا اںدّاذن 90 لِیٹر تیل 100 رُپئے پْرتی لِیٹر ویچ کے اتے کیول تاراں وِچّۄں تامبا کڈھّ کے اِہ سمان کباڑِییاں نُۄں ویچِیا جاںدا ہَے۔ پھڑے جاݨ ’تے نشئی کِسان اُتّے جانلیوا ہملا کرن تۄں وی سںکّۄچ نہِیں کردے۔ اِس ترہاں نشِیاں کارن جوانی اتے کِسانی دۄنۄں ہی گمبھِّیر سںکّٹ وِچّ ہن۔ ابادی دے پکھّۄں بھارت دی کُلّ ابادی دا 2.23% ابادی پںجّاب دی ہَے پر نشِیاں دے پکھّ تۄں اۄورڈۄذ نال مرن والِیاں دی گِݨتی کُلّ دیش دا 21% اِکلّے پںجّاب دا ہَے۔ اِس ترہاں ہی ہَیرۄئِن برامدگی سارے دیش دی برامدگی دا 45% پںجّاب وِچّۄں ہُںدّی ہَے۔

پںجّاب سرکار نیں ’یُدھّ نشِیاں وِرُدھّ‘ مُہِمّ ادھِین پںجّاب دِییاں 25 جیلہاں٬ جِنہاں وِچّ 26 ہذار کَیدی رکھّݨ دی سمرتھا ہَے٬ پر اِنہاں جیلہاں وِچّ اںدّاذن 31 ہذار کَیدی اتے بںدّی رکھّے ہۄئے ہن۔ اِنہاں وِچّۄں 45% نشا تسکری نال سبںدھِّت ہن۔ سرکاری اںکّڑِیاں انُسار 163 نشا تسکری کرن والِیاں اُتّے ہر رۄذ کانُۄنی کاروائی ہُںدّی ہَے۔ اِس تۄں بِناں 177 پْرائیِویٹ نشا چھڈائۄُ کیںدر اتے 706 اۄٹ کلِینِکاں نیں اںدّاذن 10 لکھّ نشئی مرِیذاں نُۄں اِلاج لئی داکھل کِیتا ہۄئِیا ہَے۔ اۄٹ کلِینِکاں راہِیں اںدّاذن 102 کرۄڑ رُپئے سلانا دوائیِیاں اُتّے کھرچ ہُںدّے ہن۔ سرہدّی کھیتر وِچّ نشا تسکری نُۄں رۄکݨ لئی پںجّاب سرکار ولّۄں نَۄں اَیںٹی ڈرۄن یُۄنِٹس وی لائے گئے ہن جِناں تے 54.41 کرۄڑ کھرچ ہۄئِیا ہَے۔

اِنہاں سبھ یتناں دے باوجُۄد پںجّاب وِچّ نشے دی مںگّ اتے اُپلبدھتا نُۄں کھۄرا نہِیں لگِّیا۔ بھارت دی راشٹرپتی شْرِیمتی درۄپدی مُرمُۄ نیں گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی امّْرِتسر وِکھے وِدِیارتھݨاں نُۄں سمبّۄدھن کردِیاں نشے دی رۄکتھام لئی اگّے آئُݨ دا سُنیہا دِتّا۔ پںجّاب دے راجپال سْری گُلاب چںدّ کٹارِییا نیں نشِیاں سبںدھّی آیۄجِت وکھّ-وکھّ سَیمِیناراں وِچّ سمبّۄدھن کردِیاں کِہا کِہ نشِیاں دی مہاماری تۄں بچݨ لئی سمُۄہِک یتناں دی لۄڑ ہَے۔ ’یُدھّ نشِیاں وِرُدھّ‘ وِچّ ہر ناگرِک دا شامل ہۄݨا ذرُۄری ہَے٬ تد ہی نشِیاں کارن نسلاں ’تے مںڈّلائُںدا گمبھِّیر خترا ٹالِیا جا سکدا ہَے۔

* * * * *