اِکّ وِدوان دا کتھن ہَے٬ “جیکر تُہاڈی اِکّ سال دی یۄجنا ہَے تاں کھیتاں وِچّ پھسل بِیجۄ٬ جیکر دس سال دی یۄجنا ہَے تاں درکھّت بِیجۄ اتے جیکر سَۄ سال دی یۄجنا ہَے تاں نسلاں تِیار کرۄ۔” دُکھاںت اِہ ہَے کِہ اِس ویلے پھسلاں اُتّے کھترے دے بدّل مںڈّلا رہے ہن٬ درکھّت آرِیاں دی لپیٹ وِچّ آ کے ڈھہِ ڈھیری ہۄ رہے ہن اتے ساڈِییاں نسلاں٬ ساڈا بھوِکھّ ترہاں ترہاں دے اَیباں دا شِکار ہۄ کے ذِںدّگی بھںگّ دے بھاڑے گُیا رِہا ہَے۔

گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی دے اِکّ سرویکھݨ وِچّ اِہ ساہمݨے آئِیا سی کِہ کالج وِچّ پڑھدے 10 وِدِیارتھِییاں وِچّۄں اَۄست تِیجا وِدِیارتھی نشے دی لپیٹ وِچّ آ چُکِّیا ہَے۔ پر اِہ دُکھاںتک پہِلُۄ ہَے کِہ بہُت سارے سکُۄل دے وِدِیارتھِییاں تک وی اِہ نشے دا سیک پُجّ چُکِّیا ہَے۔ پِچھلے دِنِیں سںگّرُۄر وِچّ نَۄںوِیں دسوِیں وِچّ پڑھدے تِنّ وِدِیارتھِییاں نیں سکُۄل جاݨ تۄں پہِلاں شراب دے ٹھیکے تۄں بۄتل کھرِیدی۔ پھِر نال لگدے اہاتے وِچّ جا کے گھرۄں لِیاںدِییاں پاݨی والِییاں بۄتلاں وِچّ اِس نُۄں پا کے بۄتلاں بَیگ وِچّ پا لئیِیاں۔ تھۄڑھے پھرک ’تے کھڑھے پتّرکار نیں اُنہاں دی اِہ کاروائی کَیمرے وِچّ کَید کر لئی اتے اگلے دِن اِہ خبر اخبار وِچّ پْرکاشِت ہۄئی۔ پْرشاسن اتے وِدِّیا وِبھاگ ہرکت وِچّ وی آئِیا اتے اِہ ہدائِتاں ذِلہے دے سارے سکُۄل مُکھِییاں نُۄں جاری ہۄئیِیاں کِہ سویر دی پْرارتھنا سبھا ویلے وِدِیارتھِییاں دے بَیگ چںگّی ترہاں چَیکّ کر لئے جاݨ۔ کُجھ دِن اِہ ہِلّ جُل ہۄئی اتے پھِر پرنالا اُتھّے دا اُتھّے ہی رِہا۔ آبکاری وِبھاگ ’تے وی اُس سمیں اُںگلاں اُٹھِّییاں کِہ 25 سال تۄں گھٹّ اُمر دے وِئکتی نُۄں ٹھیکے تۄں شراب ویچݨی کانُۄن دی اُلںگھّݨا ہَے اتے اِہ اُلںگھّݨا کرکے سکُۄل دے وِدِیارتھِییاں نُۄں شراب ویچی جا رہی ہَے۔

کُجھ دِن پہِلاں ہی امّْرِتسر دا رہِݨ والا تسکر کھرڑ وِکھے پھلَیٹ لَے کے وِدِیارتھِییاں نُۄں نشا سپلائی کردا گْرِپھتار کِیتا گِیا ہَے۔ نشا سپلائی کرن لئی اُسنے سکُۄل دے وِدِیارتھِییاں نُۄں وی لالچ دے کے پاںڈی بݨا لِیا سی۔ کِئُںکِہ وِدِیارتھِییاں اُتّے چھۄٹی اُمر ہۄݨ کارن کۄئی شکّ نہِیں کردا٬ اِس لئی بہُت سارے سکُۄل دے وِدِیارتھِییاں نُۄں تسکر نشا اِکّ تھاں تۄں دُۄجی تھاں ’تے پہُںچّائُݨ لئی ورت رہے ہن۔ وِدِیارتھی ورگ ,جِنہاں دے ہتھّاں وِچّ پُستکاں ہۄݨِییاں چاہِیدِییاں ہن٬ جِنہاں کۄل کِرت دا سںکّلپ ہۄݨا چاہِیدا ہَے٬ جِنہاں دے ہتھّ دُیا لئی اُٹھّݨے چاہِیدے ہن٬ اُنہاں ہتھّاں وِچّ نشِیاں دِییاں پُڑِییاں دا ہۄݨا٬ سِرپھ اُنہاں دے جِیون لئی ہی گھاتک نہِیں٬ سگۄں ماپِیاں دے آپݨی اَۄلاد پْرتی سِرجے سُپنِیاں نُۄں وی کھیرُۄں کھیرُۄں کرنا ہَے۔ گمبھِّیر ہۄ کے اِہ وی چِںتّن کرن والی گلّ ہَے کِہ وِدِیارتھی ورگ پْراںت اتے دیش دا بھوِکھّ ہن اتے سماجِک ذِمّیوارِییاں دا بۄجھ وی بھوِکھّ وِچّ اِنہاں نیں چُکّݨا ہَے۔ بھلا اجِہی ستھِتی وِچّ نِگّر٬ اُسارُۄ اتے اگاںہ ودھُۄ سماج دی آس کِںجّ رکھّی جا سکدی ہَے؟

جیکر سماج دی نِیںہ کمذۄر ہَے تاں پْراںت دی کھُشہالی اُتّے پْرشن چِنّہ لگّݨا کُدرتی ہَے۔ بِمار سماج ہمیشا ہی پْراںت اتے دیش لئی گھاتک ہُںدّا ہَے۔ اِکّ سرویکھݨ انُسار 13-15 آیُۄ گُٹّ دے سکُۄل وِدِیارتھِییاں وِچّ نشے دی آدت سرکاری سکُۄلاں وِچّ 11.9% اتے پْرائیِویٹ سکُۄلاں وِچّ 5.9% ہَے۔ سکُۄل دے وِدِیارتھِییاں وِچّ نشِیاں دی گھُسپَیٹھ دا ارتھ ہَے سکُۄل وِچّ انُشاسنہِیݨتا٬ نَیتِک کدراں کِیمتاں دا نِگھار٬ بھوِکھّ دھُںدّلا٬ سرِیرک٬ مانسِک اتے بَۄدھک کںگّالی دا شِکار ہۄݨا۔ سرِیرک پکھّ تۄں نِگھار کئی وار جانلیوا وی سابت ہۄ سکدا ہَے۔ اکسر 11-14 آیُۄ گُٹّ دے وِدِیارتھی شُرُۄ وِچّ شَۄک شَۄںک وِچّ سُسائِٹی دے اسر نال جاں گھرۄں مِلے سںسّکاراں دے اسر ہیٹھ بِیڑی٬ جردا اتے سِگرٹ دی ورتۄں کردے ہن۔ سِگنیچر دی ورتۄں وی اِس وِچّ شامل ہَے۔ وِدِیارتھی ورگ لئی اِہ نشے دا پہِلا پڑاء ہَے۔ جیکر اِس پڑاء ’تے وِدِیارتھی نُۄں رۄکِیا ناں جاوے تاں اُسدا 14 سال دی اُمر اُپرںتّ شراب ولّ جھُکاء ہۄ جاںدا ہَے۔ جیکر دُۄجے پڑا ولّ وی دھِیان ناں دِتّا جاوے تاں پھِر تِیجے پڑاء وِچّ اُسدے ہتھّ وِچّ چِٹّا اتے سرِںجّ ہُںدّی ہَے۔ اِہ تِیجا پڑاء بہُت ہی گھاتک اتے جانلیوا ہَے۔

نشا چھڈائۄُ کیںدر دے ڈائِرَیکٹر وجۄں سیوا کردِیاں میرے کۄل نَۄںوِیں جمات دے وِدِیارتھی نُۄں ادھِیاپک لَے کے آئے۔ اُہ سویر دی سبھا سمیں بیہۄش ہۄ کے ڈِگ پِیا سی۔ کَۄںسلِںگّ کردِیاں ساہمݨے آئِیا کِہ اُہ پِچھلے چار مہِینِیاں تۄں چِٹّے دی ورتۄں کردا سی۔ اُسنے پْرگٹاوا کِیتا کِہ سکُۄل وِچّ ہۄر کئی وِدِیارتھی وی چِٹّے دی ورتۄں کردے ہن۔ جدۄں وِدِیارتھی دے ماپِیاں نُۄں اُسدے پُتّر دے چِٹّے دا شِکار ہۄݨ سبںدھّی دسِّیا تاں اُہناں نیں چِںتّا دا پْرگٹاوا کردِیاں کِہا کِہ اِس سبںدھّی سانُۄں پتا ہی نہِیں لگِّیا۔ اُس نُۄں نشا چھڈائۄُ کیںدر وِچّ داخل کرکے مُکھّ دھارا وِچّ لِیاںدا گِیا۔ اِںج ہی اِکّ ستّوِیں جمات دا وِدِیارتھی وی چِٹّا چھڈّݨ لئی داخل رِہا سی۔

درئسل ماپِیاں دی سۄچ اِس گلّ ’تے کیںدرت ہَے کِہ اُس نُۄں مہِںگّی ٹِئۄُشن٬ مہِںگّا مۄٹرسائیِکل اتے مہِںگّا مۄبائِل لَے کے دِتّا جاوے۔ اِہ سبھ کُجھ کرن اُپرںتّ اُہ بچِّیاں پْرتی آپݨی ذِمّیواری تۄں آپݨے آپ نُۄں مُکت سمجھدے ہن۔ سِرپھ 2% ماپے سکُۄلاں وِچّ جا کے آپݨے بچّے دی کارگُذاری سبںدھّی پتا کرن لئی جاںدے ہن۔ بہُت سارے ماپے اِہ بھُلّ گئے ہن کِہ اُنہاں دی اسل پُںجّی اُنہاں دِییاں پھُلِّییاں ہۄئیِیاں جیباں نہِیں٬ سگۄں اَۄلاد ہَے۔ بھلا جے اَۄلاد ہی سِوِیاں دے راہ پَے گئی٬ پھِر پدارتھک دَۄڑ دی کِیمت کی ہَے؟ ماپِیاں نُۄں سُجھاء ہَے کِہ اُہ آپݨی اَۄلاد ’تے باذ اکھّ رکھّݨ۔ جیکر اَۄلاد دی سِہت وِچّ دِن-ب-دِن نِگھار آ رِہا ہَے٬ باتھرُۄم وِچّ ذِیادا سماں لائُںدا ہَے٬ پڑھن والا کمرا بںدّ کرکے اگربتّی لائُںدا ہَے٬ ہر ویلے کھِجھِیا جِہا رہِںدّا ہَے٬ وِدِیارتھی دے جاݨ بائد اُسدے کمرے دی پھرۄلا پھرالی کِیتی جاوے۔ کمرے وِچّ ماچساں دا مِلݨا٬ ورتِییاں جاں اݨورتِییاں سرِںجّاں دا مِلݨا٬ پھُیائِل پیپر مِلݨا٬ چںگّے سںکّیت نہِیں۔ ماپِیاں نُۄں تُرںتّ کِسے چںگّے منۄوِگِیانِک ڈاکٹر نال سمپّرک کرکے اُسدا اِلاج کرائُݨا چاہِیدا ہَے۔ کئی وار ماپے سماجک نمۄشی کارن اںدّرۄ اںدّری تھۄڑھی مۄٹی چاراجۄئی کردے ہن۔ اِس پکھّ تۄں ماپِیاں نُۄں سُچیت ہۄ کے آپݨے بچّے دے اِلاج سبںدھّی گمبھِّیر ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ سماج نُۄں تاں اُسدِییاں آدتاں سبںدھّی کاپھی ہدّ تک پہِلاں ہی پتا لگّ چُکِّیا ہُںدّا ہَے۔ کئی وار کۄئی بھلا ماݨس جیکر بچّے دی اِس آدت سبںدھّی ماپِیاں نُۄں دسّدا ہَے تاں ماپے اِہ کہِ کے اُسدے گل پَے جاںدے ہن٬ “تَینُۄں کۄئی بھُلیکھا لگِّئَے٬ ساڈے مُںڈّے دی تاں کۄئی سہُں نہِیں کھاںدا۔” بسّ٬ اَیداں دی مُںڈّے دے مُۄںہ ’تے ہی کِیتی وڈِیائی اُسدی اِس بُرِیائی نُۄں ہۄر بل بکھشدی ہَے۔

پِچھلے دِنِیں لُدھِیاݨا دے سکُۄلاں دے آلے دُیالے کھُلّہِییاں ہۄئیِیاں چاہ دِییاں دُکاناں٬ پھرُۄٹ دِییاں دُکاناں٬ پان اتے ہۄر نِکسُک دِییاں دُکاناں دی پُلِس وِبھاگ ولّۄں تلاشی لئی گئی۔ سِگنیچر کَیپسُۄل٬ سِگرٹاں اتے ہۄر نشے دا سمان اُنہاں کۄلۄں برامد ہۄئِیا سی۔ برامدگی سمیں اِہ وی پتا لگِّیا سی کِہ وِدِیارتھی کۄڈ شبد دی ورتۄں کرکے دُکاندار تۄں نشا پْراپت کردے سن۔ اِس سبںدھّی ادھِیاپکاں نُۄں بینتی ہَے کِہ اجِہے دُکانداراں ’تے باذ اکھّ رکھّی جاوے اتے لۄڑ انُسار پُلِس دی سہائِتا نال اُہناں ’تے بݨدی کاروائی کروائی جاوے۔ نشا چھُڈائۄُ کیںدراں وِچّ جِہڑے نشئی مرِیذ اِلاج کروائُݨ لئی آئُںدے ہن اُنہاں وِچّۄں اںدّاذن 5 پھِیسدی 18 سال تۄں گھٹّ اُمر دے ہُںدّے ہن۔ اِنہاں پںجّ پْرتِیشت نشئیِیاں وِچّۄں 70% چِٹّے دے آدی اتے 30% مَیڈِیکل نشے دے آدی ہُںدّے ہن۔

پںجّاب وِچّ نشِیاں دے مُدّے ’تے جِنِّیں سِیاسی بِیانباذی اتے مائرکے باذی ہۄ رہی ہَے٬ ذمِینی پدھّر ’تے اِسدی رۄکتھام لئی اَینا کمّ نہِیں ہۄئِیا۔ جیکر اجِہا سمبھّو ہُںدّا تاں ناں تاں سِوِیاں وِچّ نشِیاں دی بھیںٹ چڑھے نَۄجواناں نُۄں اگن بھیٹ کرن لئی اَینی بھِیڑ ہُںدّی اتے ناں ہی ستھّراں ’تے مناں نُۄں ولُۄںدھرن والے وَیݨ سُݨن نُۄں مِلدے۔ نَیشنل کرائیِم رِکارڈ بِئۄُرۄ دی رِپۄرٹ انُسار پںجّاب دی ابادی کُلّ دیش دی ابادی دا 2.21% ہَے٬ پر اۄورڈۄذ نال مرن والِیاں دی گِݨتی کُلّ دیش وِچّ ہۄئیِیاں مَۄتاں دا 21% ہَے۔ اِتھّے اِہ ذِکر کرنا وی ذرُۄری ہَے کِہ پھرِیدکۄٹ پُلِس نیں بارہوِیں جمات دے وِدِیارتھی نُۄں گْرِپھتار کِیتا ہَے جۄ اگاںہ 30 کِلۄ اپھِیم سپلائی کرن جا رِہا سی۔ اِسے ترہاں امّْرِتسر ذِلہے دے پِںڈّ کۄہالی دا سکُۄلی وِدِیارتھی چِٹّے دی اۄورڈۄذ نال مَۄت دا شِکار ہۄ گِیا۔

“یُدھّ نشِیاں وِرُدھّ” دی اگلی کڑی وِچّ پںجّاب سرکار نیں پھاذِلکا ذِلہے دے ارنِیوالا اَیمِینَیںس سکُۄل وِچّ 1 اگست نُۄں سماگم کرکے چھے ذِلہِیاں دے ادھِیاپکاں اتے وِدِیارتھِییاں نُۄں بُلا کے نَۄںوِیں تۄں بارہوِیں تک دے سِلیبس وِچّ نشِیاں دا سِلیبس شامل کرن دی یۄجنا ارمبھّ کرن دا اَیلان کِیتا ہَے۔ وِدِیارتھی ورگ لئی اِہ اِکّ اُسارُۄ کدم ہَے٬ پر اِسدے نال ہی ماپِیاں اتے ادھِیاپکاں دا رۄل ماڈل ہۄݨا٬ اُہناں دا آپس وِچّ سمپّرک ہۄݨا٬ سماج دا نال جُڑنا اتے راجسی دْرِڑھ اِچھّا شکتی نُۄں املی جاما پہِنائُݨا اتِئںتّ ذرُۄری ہَے۔ اِس ترہاں اُساری گئی لۄک لہِر ہی نشِیاں دی وگدی مارُۄ ہنیری نُۄں ٹھلّہ پا سکیگی۔

* * * * *