‘’سںدھُّۄ نُۄں پہِلاں جہاںگِیر تے نُۄرجہاں دا مکبرا دِکھا لِیائیِئے۔ گُردُیارا ڈیرا ساہِب تے شاہی کِلے ولّ پِچھّۄں آئُںدے ہاں‘’ ڈا. جگتار نیں اگلا پْرۄگرام اُلِیکِیا۔
ڈرائیِور نیں کار اُدھر مۄڑ لئی۔ پتا لگّا کِہ جہاںگِیر تے نُۄرجہاں دا مکبرا راوِیئۄں پار شاہدرے وِچ سی۔ راوی دا نام سُݨدِیاں ہی میرے اںدّر اِک جھُݨجھݨی آئی۔ لاہَۄر دی وکھّی نال کھہِ کے لںگھّدی راوی سدِییاں تۄں پںجّابِییاں دے لۄک مناں وِچ لِشکدی آئی ہَے۔ من دِییاں دھُر ڈُۄںگھاݨاں ’چۄ لۄک-گِیت دِییاں ستراں تَیر کے میرے بُلّہاں اُتے آ گئیِیاں۔
اُچے بُرج لاہَۄر دے
تے ہیٹھ وگے درِیا۔
مَیں مچھلی درِیا دی
کِتے بگلا بݨ کے آ۔
اِک ہۄر بہُت ہی خُۄبسُۄرت دْرِش میرِییاں اکھّاں اگّے آ کے ستھِر ہۄ گِیا۔ لاہَۄر دی سمُچّی خُۄبسُۄرتی دۄ ستراں وِچ مچّ مچّ مگھ رہی سی:
سکّ ملدِییاں راوی دے پتّݨاں نُۄں
اگّ لائُݨ لاہَۄرناں چلِّییاں نیں۔
مَیں رُماںچِت ہۄ اُٹھِیا ساں تے وِبھِنّ لۄک گِیت پھُلّاں واںگ میرے چیتِیاں وِچ تَیرن لگّے۔ وگدی ہۄئی راوی وِچ کدی گنیرِییاں٬ کدی ’دۄ پھُلّ پِیلے‘ تے کدی کُجھ ہۄر سُٹّدی ہۄئی گۄری آپݨے ڈھۄل نُۄں سمبّۄدھت ہُںدّی ہَے:
وگدی اے راوی
وِچ بُۄٹا پھلاہی دا ڈھۄلا!
مَیں ناں جمّدی تُۄں
کِدّاں وِیاہی دا ڈھۄلا!
وگدی وے راوی
وِچ دۄ پھُلّ پِیلے ڈھۄلا!
اِک پھُلّ مںگِّیا
کِئۄں پِئۄں دلِیلے ڈھۄلا!
راوِیں نہِیں٬ اِہ تاں ساڈی وِراست دی دھارا وگدی پئی سی راوی دے رُۄپ وِچ۔
‘’لَے بئی آ گِیا راوی دا پُل‘’, اگلی سِیٹ ’تے بَیٹھے جگتار نیں مَینُۄں سُچیت کِیتا۔ مَیں اُتسُکتا نال دھَۄݨ اگّے اُلاری۔
مَیں وگدی ہۄئی راوی وِچ تردے ہۄئے ’پِیلے پھُلّ‘ ویکھݨا چاہُںدّا ساں۔ لاہَۄرناں دے ہُسن دی لالی دے سیک دے سنمُکھّ ہۄݨا چاہُںدّا ساں۔
پر اِہ کی؟ میرا تاں سارا اُتشاہ ہی مارِیا گِیا۔ راوی تاں سُکّی ہۄئی سی۔ چاںدی رںگّے کلپت وہائۄ دی تھاں شہِر دا گںدّا تے کالا پاݨی اِک چھۄٹے جِہے گںدّے نالے دے رُۄپ وِچ وہِ رِہا سی تے آسے پاسے پھَیلی بھکھدی ریت آپݨی کِسمت نُۄں رۄ رہی سی۔ مَینُۄں رݨدھِیر سِںگھّ چںدّ دا شِئر چیتے آئِیا:
آپݨا پِںڈّ ساڑن لگّی آپݨی ریت
اِک دِن اِہ وی ہۄݨی سی درِیاواں نال۔
دُۄر پرہے مُںڈّے راوی دی ریت اُتے کْرِکٹ کھیڈ کے اُس دا مخَۄل اُڈا رہے سن۔
‘’پںجّاب دے درِیاواں وِچ اجّ کلّہ پاݨی نہِیں رہِ گِیا‘’, میرے کۄل بَیٹھے اُمر گنی نیں کِہا۔
‘’لۄکاں دے مناں ’چۄں مُکّدی جاںدی مُہبّت واںگ‘’, مَیں ہَۄلی جِہی پھُسپھُسائِیا۔
مَیں ہکِیکت دے رُۄبرُۄ ہۄ کے آکھِیا٬ ‘’اِہ راوی تاں خُدکُشی کرن والِیاں دی وی کۄئی مدد نہِیں کر سکدی ہۄݨی۔‘’
مَینُۄں راوی دے اِسے پُل اتے دیوِںدّر ستِیارتھی نال جُڑی کہاݨی یاد آئی جِہڑی کئی سال پہِلاں خُد ہی ستِیارتھی نیں آپݨے وِشیش اںدّاذ وِچ سُݨائی سی۔
ستِیارتھی دے بھر جوانی دے دِناں دی گلّ ہَے۔ اُہ لاہَۄر وِچ رہِںدّا سی۔ اُس دی ذِںدّگی وِچ اُتۄڑِتی کُجھ اجِہِییاں ناں-خُشگوار گھٹناواں واپرِییاں کِہ اُہ ذِںدّگی تۄں اُکتا گِیا۔ اجِہی بدتر ذِںدّگی جِئۄُݨ نالۄں اُس نیں مر جاݨ نُۄں پہِل دِتّی تے خُدکُشی کرن دا اِرادا بݨا لِیا۔ خُدکُشی کرن لئی سبھ تۄں بِہتر ترِیکا اِہۄ سی کِہ راوی دے پُل تۄں درِیا وِچ چھال مار دِتّی جاوے تے بسّ کمّ ختم!
اِک سویرے٬ جدۄں لۄک راوی دے پُل اُپر سویر دی سَیر کر رہے سن ; ستِیارتھی نیں مُناسب مَۄکا ویکھِیا تے پُل ’تے لگّے لۄہے دے جںگّلے اُپرۄں ہۄ کے درِیا وِچ چھال مارن لئی اہُلِیا۔ اَین اِسے مَۄکے٬ ہِںدّی پھِلماں دی کہاݨی واںگ٬ دۄ نَۄجواناں نیں لکّ تۄں جپھّا مار کے ستِیارتھی نُۄں ہیٹھاں اُتار لِیا۔
‘’اِہ کی لۄہڑا مارن لگّا سائیں۔‘’
اُنہاں دے پُچھّݨ اُتے ستِیارتھی نیں آپݨی خُدکُشی دی یۄجنا بارے اُنہاں نُۄں دسِّیا ’جان لکھِّیں ناں ہذارِیں‘ کہِ کے اُنہاں نیں ستِیارتھی نُۄں سمجھائِیا۔ پر چںگّی سِکھّ-متّ دیݨ لئی اُہ اُس نُۄں نذدِیک رہِںدّے کِسے دانشور بذُرگ کۄل لَے گئے۔ اُہ دانشور بذُرگ اُردُۄ دا پْرسِدھّ شائِر ڈا. سر مُہمّد اِکبال سی۔ نَۄجواناں تۄں ستِیارتھی دی ساری کہاݨی سُݨن اُپرںتّ ڈا. اِکبال نیں ستِیارتھی نُۄں پُچھِّیا:
‘’ہِںدُّۄ ہۄݨ کرکے تیرا پُنر-جنم وِچ تاں وِشواس ہۄویگا؟‘’
ستِیارتھی نیں ’ہاں‘ وِچ سِر ہِلائِیا تاں ڈا. اِکبال نیں کِہا٬ ‘’خُدکُشی کرن پِچھۄں تے دُۄجا جنم لَیݨ پِچھّۄں تیرِییاں تِنّ ہالتاں ہۄ سکدِییاں نیں۔‘’
‘’اِک تاں٬ جِنّی بھَیڑی ہالت تۄں تںگّ آ کے تُۄں خُدکُشی کرن لگّا ایں٬ تیری اینی ای بھَیڑی ہالت ہۄ سکدی ہَے۔ دُۄجا اِہ وی ہۄ سکدَے کِہ اُس جنم وِچ تَینُۄں اِہۄ جِہی ذِںدّگی نسِیب ہۄوے جۄ تیری ہُݨ والی ذِںدّگی نالۄں وی بدتر ہۄوے تے تِیجا اِہ وی ہۄ سکدَے کِہ تُۄں اُس جنم وِچ ہُݨ نالۄں ودھِییا ذِںدّگی جِیویں۔‘’
اینی گلّ کہِ کے ڈا. اِکبال نیں ہُکّے دا کش گُڑگُڑائِیا تے مُسکرائُںدِیاں تِکھِّییاں نذراں نال ستِیارتھی ولّ ویکھ کے آکھِیا٬ ‘’اِس سُۄرت وِچ٬ مرن تۄں بائد وی٬ چںگّی ذِںدّگی جِئۄُݨ دی آس اِک تِہائی ہی ہَے۔ جے مَینُۄں اِک بٹا تِنّ آس اُتے خُدکُشی کرنی ہۄوے تاں مَیں تاں کدی نہِیں کرن لگّا! ہُݨ تُۄں جے اِک تِہائی آس اُتے خُدکُشی کرنا چاہُںدّا ایں تاں تیری مرذی۔‘’
ہُکّے دا کش لا کے اُس نیں بڑے اِتمِینان نال پِچھّے پئے تکِیئے نال ڈھۄء لا لئی۔
ساری گلّ سُݨا کے ستِیارتھی نیں آپݨے وِلکھّݨ اںدّاذ وِچ تۄڑا جھاڑِیا٬ ‘’ڈا. اِکبال دی گلّ سُݨن تۄں بائد مَے سۄچِیا اِک بٹا تِنّ آس اُتے خُدکُشی کرن دا سچّمُچ کۄئی لابھ نہِیں اتے مَیں خُدکُشی کرن دا اِرادا تِیاگ دِتّا۔‘’
پُل پار کرن ہی والے ساں کِہ اگّے کھڑۄتے پُلسِییاں نُۄں ویکھ کے جگتار نیں اِک ہۄر چِںتّا دا پْرگٹاوا کِیتا٬ ‘’آپاں نُۄں تاں سِرف لاہَۄر وِچ رہِݨ دی اِجاذت مِلی ہَے تے راوی پار دا اِہ اِلاکا تاں دُۄجے ذِلے شیخُۄپُرے وِچ پَے جاںدا اے۔‘’
گلّ واکِیا ہی چِںتّا والی سی۔ بِگانے مُلک وِچ کانُۄن دی خِلافورذی ’اںدّر‘ وی کروا سکدی سی۔ تے اُتھے ساڈا کَۄݨ والی—وارِس سی۔
پر رِذوان اہِمد سویر تۄں ہی کہِ رِہا سی کِہ اُس دی گلّ ہۄ چُکّی ہَے۔ سانُۄں کۄئی کُجھ نہِیں آکھݨ لگّا۔ نِسچے ہی اُس نیں کِسے اُپرلے ادھِکاری نال گلّ کِیتی ہۄویگی٬ تدے ہی تاں اُہ اینے وِشواس نال کہِ رِہا سی٬ ‘’پھِکر ناں کرۄ۔ مَیں بَیٹھا ہاں۔‘’
‘’چلّ ویکھی جائۄُ!’’ جگتار نیں کِہا تے ساڈی کار پُلِیس دے کۄلۄں اگّے لںگھّ گئی۔ اُںج کِسے ویلے وی گھیر کے پُچھّ گِچھّ کِیتے جاݨ دا ڈر سانُۄں اںدّرۄ اںدّر کُتردا ہی رِہا۔
سڑکاں اُتۄں دھُۄڑ اُڈ رہی سی۔ لاہَۄر شہِر دا باہرلا اِلاکا تے شاہدرے دا اِہ اِلاکا پھلَیٹِیذ ہۄٹل دے چَۄگِردے نالۄں بھِنّ سی۔ اِتھے مدھّ-شیݨی تے ہیٹھلی مدھّ-شیْرݨی دے لۄک وسدے سن۔ مال رۄڈ تے ماڈل ٹائۄُن تے گُلبرگ والی امِیری ٹھاٹھ اِتھے نہِیں سی۔
اسِیں وِشال چاردِیواری اںدّر گھِرے گھاہ دے لائناں وِچ جہاںگِیر دے مکبرے اںدّر پھِردِیاں اُس سمیں وِچ اُترن دا یتن کِیتا۔ جہاںگِیر دی آشک-مِذاجی ; انار کلی تے نُۄرجہاں دا اِشک٬ ہِںدُّستان دی بادشاہت تے جہاںگِیری ادل دِییاں کہاݨِییاں چیتے آئیِیاں۔ اِسے ’ادل‘ دے پْرسںگّ وِچ گُرُۄ ارجن دیو دی شہِیدی یاد آئی جِس دی ’جھُۄٹھ دی دُکان‘ بںدّ کروائُݨ دی ’چِںتّا‘ دا ذِکر جہاںگِیر دی سوَے-جِیونی٬ ’تُذکے جہاںگِیری‘ وِچ وی آئُںدا ہَے۔ سںگّمرمر دی سِل اُتے سنّ ہِجری 1037 وِچ٬ ’مرکدے مُنوّر آلہا ہذرت گُپھرانا-پناہ نُۄر-اۄ-دِین مُہمّد جہاںگِیر بادشاہ‘ دے اِس سںسّار تۄں کُۄچ کر جاݨ دا ذِکر درج سی۔ میرے اںدّرۄں بابا پھرِید بۄلِیا:
کۄٹھے مںڈّپ ماڑِییاں اُساردے وی گئے۔
کُۄڑا سَۄدا کر گئے گۄرِیں جا پئے۔
مَینُۄں ’سچّا سَۄدا‘ کرن والے دی پںجّوِیں جۄت دا مۄہ جاگِیا جِس نیں گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب نُۄں سمپّادت کرن سمیں بابا پھرِید نُۄں نمسکار کرکے اُنہاں دی باݨی گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِچ درج کردِیاں اِہ سںدّیش دِتّا سی کِہ سچّا مُسلمان تے سچّا ہِںدُّۄ کۄئی الگّ نہِیں سگۄں سچّی سُچّی اِنسانِیئت دا اِکۄ رُۄپ ہن تے اُہناں نپِیڑے لتاڑے لۄکاں دی اِک آپݨی دھِر ہَے جِہڑی دھِر منُکھّی ہِت پالݨ دا سچّا سَۄدا کر رہی ہَے تے اُہدا کُۄڑا سَۄدا کرن والِیاں نال کۄئی واستا نہِیں۔
گرمی ذۄر پھڑ رہی سی۔ ڈرائیِور نیں دسِّیا ’مہِماناں‘ کرکے کار پارکِںگّ والے نیں پَیسے نہِیں لئے۔ ہُݨ اسِیں نُۄرجہاں دے مکبرے ولّ تُرے۔ اُچّی لائیِن تۄں پرلے پار نُۄرجہاں دا مکبرا دِسّ رِہا سی٬ مساں پںجّاہ غذ دی وِتھّ ’تے۔ جگتار اتے اُمر گنی ہُراں دی اُس نُۄں دیکھݨ دی تاںگھ نہِیں سی۔ اُہ تاں کئی وار دیکھ چُکّے سن۔ جگتار نُۄں اُںج وی ساہ دی تکلِیف سی۔
اُس نیں مَینُۄں کِہا کِہ مَیں اُتر کے لائیِنۄں پار جا کے مکبرے ’تے جھاتی مار آواں۔ جہاںگِیر دے مکبرے نالۄں اُس وِچ کۄئی الۄکار گلّ نہِیں۔ میرے من وِچ سی کِہ ذِیادا تھکاوٹ ہۄ جاݨ دے ڈرۄں جگتار کِتے واپسی دا اَیلان ناں کر دیوے۔ مَیں اجّ گُردُیارا ڈیہرا ساہِب ذرُۄر ویکھݨا چاہُںدّا ساں۔ اگلے دِناں وِچ پتا نہِیں مَۄکا لگّے جا ناں لگّے۔ میرے ہتھّاں وِچ شاہ ہُسَین دی مذار ’تے سائیِں لۄک ولۄں دِتّا پھُلّ پتِّییاں دا لِفافا وی سی جۄ مَیں شاہ دے سمکالی گُرُۄ ارجن دیو دے ہذُۄر پیش کرنا چاہُںدّا ساں۔ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دے رچنہارے تے گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دے ساہمݨے۔ بھارت تک جادِیاں اِہ پھُلّ کُملا جاݨے سن تے مَیں اِنہاں دی مہِک مرن نہِیں ساں دیݨی چاہُںدّا۔ سائیِں لۄک اگّے وی جھُۄٹھا نہِیں ساں ہۄݨا چاہُںدّا۔ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب اگّے ہی اِہ پھُلّ بھیٹا کرنا چاہُںدّا ساں۔
نُۄرجہاں دا مکبرا مَینُۄں دِسّ رِہا سی تے مۄہن سِںگھّ دی کوِتا وی ذِہن ’چۄں گُذر رہی سی۔ نُۄرجہاں دی آپݨی کبر ’تے لِکھوائِیا نِرماݨ شِئر وی چیتے آ رِہا سی٬ پر مَیں اِہ سبھ کُجھ من ہی من کلپ کے اِکلّے نیں اگّے جاݨۄں اِنکار کر دِتّا۔
واپسی اُتے راوی دے پُل تۄں گُذردِیاں اِک ہۄر لۄک بۄلی میری سُرت وِچ گُۄںجی :
راوی کِنارے گھُگِّییاں دا جۄڑا
اِک گھُگّی اُڈگی پَے گِیا وِچھۄڑا
اُڈّ گئی گھُگّی مَیں تے جگتار ساں٬ پِچھّے رہی گھُگّی اُمر گنی تے رِذوان سن۔ اُڈّ گئی گھُگّی ستِیارتھی٬ پِچھّے رہی گھُگّی ڈا. اِکبال۔ اُڈّ گئی گھُگّی مادھۄ لال٬ پِچھّے رہی گھُگّی شاہ ہُسَین۔ اُڈّ گئی گھُگّی بابا نانک٬ پِچھّے رہی گھُگّی بابا فرِید۔ کاش! راوی وگدی رہے٬ مۄہ مُہبّت نال بھری تے وِچھڑِییاں گھُگِّییاں دا کدے میل ہۄ سکے!
گُردُیارا ڈیہرا ساہِب پہُںچّ کے اسِیں ویکھِیا گُردُیارے دے باہر اتے اںدّر نِیلِییاں٬ پِیلِییاں٬ لال تے چِٹِّییاں دستاراں اِک بھِیڑ دے رُۄپ وِچ نذر آ رہِییاں سن۔ جِویں امّْرِتسر تے ترن تارن وِچ دِیوالی٬ وِساکھی جاں مسِّیا دے میلے اُتے گھُمّ رہے ہۄئیِئے۔ اسل وِچ پںجّا ساہِب دی وِساکھی منائُݨ لئی شْرۄمݨی گُردُیارا پْربںدھّک کمیٹی دُیارا بھیجِیا جتھا ’پںجّا ساہِب‘ دے درشناں اُپرںتّ لاہَۄر پہُںچّ چُکّا سی تے کلّہ تۄں گُردُیارا ڈیرا ساہِب وِچ اُتارے کِیتے ہۄئے سن۔ جتھے دی رِہائِش لئی لۄڑِیںدا پْربںدھّ ناں ہۄݨ کرکے گُردُیارے نال لگّدی گرائۄُںڈ وِچ ٹَیںٹ اتے کناتاں لا کے چھۄٹے چھۄٹے کمرے جِہے بݨائے ہۄئے سن جِنہاں وِچ جتھے دے لۄک آپۄ آپݨے ساتھ وِچ ٹھہِرے ہۄئے سن۔
لائۄُڈ سپِیکر ’تے ٹیپ رِکارڈر وِچۄں بۄلدے کوِیشری جتھے دی اُچّی آواذ لاہَۄر دے باذاراں وِچ دُۄر تائیِں گُۄںج رہی سی۔ سِںگھّاں نیں لاہَۄر نُۄں آنںدّپُر ساہِب بݨائِیا ہۄئِیا سی۔
گُردُیارے تۄں وِیہ پںجھّی پھُٹّ دی وِتھّ اُتے سی لاہَۄر دا شاہی کِلا۔ اِک چھۄٹی جِہی سڑک سی دۄہاں درمِیان۔ شاہی کِلے دی وِشال اِمارت دے ساہمݨے گُردُیارا بہُت چھۄٹا جِہا لگّ رِہا سی۔ مَیں ڈا. جگتار نال گلّ کِیتی تاں اُس نیں ہامی بھردِیاں نال ہی جہاںگِیر دے مکبرے اُتے میریے ولۄں آکھی بابا پھرِید دی ’کُۄڑا سَۄدا کر گئے گۄرِیں جا پئے‘ والی گلّ دُہرائی تے نال ہی فرِید دے خِیالاں دے پَیرۄکار مُسلمان سائیِں سُۄپھی پھکِیر ہذرت باہُۄ دا کلام چیتے کردِیاں گُرُۄ ارجن دیو نُۄں نمسکار کِیتی :
نام فکِیر تِنہاں دا باہُۄ
کبر جِنہاں دی جِیوے ہُۄ
شہِید ہۄ کے وی گُرُۄ ارجن دیو جِئُںدے ہن۔ اُنہاں جِہے ہۄر مہامپُرشاں دے اُرس ’تے برسِییاں منائیِیاں جاںدِییاں سن۔ ہذاراں دِییاں بھِیڑاں جُڑدِییاں سن۔ کی جہاںگِیر دی یاد وی اِںج ہی منائی جاںدی سی؟
اسِیں گُردُیارے دے اںدّر جاݨ لئی ودھے تاں باہر کھلۄتے پاکِہ-پُلِیس دے چِٹ کپّڑِیئے سِپاہِییاں نیں اُمرگنی تے رِذوان نُۄں رۄک لِیا۔ اُہ اںدّر نہِیں سن جا سکدے۔ مَیں سۄچِیا رِذوان ’اُتے ہۄئی گلّ‘ اُنہاں نال ساںجھی کریگا پر اُہ اِک پاسے چھِتھّا جِہا ہۄ کے کھلۄ گِیا۔ اُنہاں دے رۄکے جاݨ والی گلّ سانُۄں چںگّی ناں لگّی۔ گُرُۄ گھر تاں سبھ دا داخلا پروان سی پر اگلِیاں مُتابک کۄئی ’گلت انسر‘ اںدّر جا کے گڑبڑ کر سکدا سی۔
اسی ہُݨے ہی متھّا ٹیک کے واپس پرتݨ دا دھرواس دے کے چھۄٹی جِہی ڈِئۄُڑی دے باہر جُتِّییاں اُتارِییاں تے گُردُیارے دے نِکّے جِہے سِہن وِچ داخل ہۄئے۔ گُردُیارے وِچ پاٹھ ہۄ رِہا سی۔ سںگّتاں بِراجمان سن۔ مَیں متھّا ٹیکِیا تے شاہ ہُسَین دی مذار اُتے سائیِں ولۄں بھیٹ کِیتِییاں گُلاب دِییاں پھُلّ-پتِّییاں والا لِفافا گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دے ساہمݨے مُۄدھا کر دِتّا۔ گُلاب دے پھُلّاں دی مِٹھّی خُشبۄ ماہَۄل وِچ پھَیلی۔ مَینُۄں لگّا شاہ ہُسَین تے گُرُۄ ارجن دیو اِک دُۄجے دی سںگّت وِچ اِکٹھّے بَیٹھ کے بچن بِلاس کر رہے ہۄݨ ’تے چُفیرے اُنہاں دے بۄلاں دی سُگںدھّی پسر گئی ہۄوے۔
گُردُیارے دے پِچھلے درواذے وِچۄں نِکل کے اسِیں اںدّر گئے۔ خالِستانی جتھیبںدِّییاں ’دل خالسا‘, ’خالِستان کماںڈۄ پھۄرس‘ تے ’ببّر خالسا‘ آدِ دے بَینر لگّے ہۄئے سن۔ اِنہاں جتھیبںدِّییاں ’چۄں ہی کِسے اِک ولۄں مِٹھّے پاݨی دی چھبِیل لگّی ہۄئی سی۔
‘’اِتھّے گُردُیارے وِچ اُنہاں دے بںدّے پکّے تَۄر ’تے رہِںدّے وی نیں۔‘’ جگتار نیں آکھِیا۔ جِنہاں کمرِیاں وِچ اُنہاں دی رِہائِش دا اںدّیشا جگتار نُۄں سی٬ اُنہاں کمرِیاں وِچ اِس ویلے شْرۄمݨی کمیٹی دے ادھِکاری بَیٹھے ہۄئے سن۔ شائِد اِہ کمرے اُنہاں نُۄں الاٹ ہۄئے سن۔
اُںج دل خالسا دا گجِںدّر سِںگھّ تے اُس دے دۄ تِنّ ہۄر ساتھی رۄذ ہی کانفرںسّ وِچ ہاذر ہُںدّے تے کِسے ناں کِسے نُکّر وِچ کھلۄتے جا لَۄبی وِچ بَیٹھے آپݨی ’چۄݨ’ دے بںدِّیاں نال گلّبات کر رہے ہُںدّے۔ سَیشن ختم ہۄݨ اُپرںتّ جاݨُۄ بںدِّیاں دے راہِیں آم ڈَیلِیگیٹاں نال وی ہتھّ مِلائُںدے ہال-چال پُچھّ رہے ہُںدّے۔ اِک دِن لائن وِچ کھڑۄتی بھِیڑ وِچ مَیں وی اُنہاں دے کۄل جِہے کرکے ہی کھڑۄتا ساں۔ اِک جݨے نیں کِسے ڈَیلِیگیٹ نال جاݨ پچھاݨ کروائُݨ لئی جدۄں گجِںدّر سِںگھّ نال کھڑۄتے اِک نَۄجوان بارے کُجھ دسّݨا چاہِیا تاں اُس نَۄجوان نیں آپݨی پچھاݨ لُکائی رکھّݨ لئی وِچۄلے نُۄں اکھّ نپّی۔ پر گجِںدّر سِںگھّ بارے تاں مَینُۄں وی پتا سی۔ اُہ بھارتی ہوائی جہاذ اگوا کرکے پاکِستان لَے جاݨ والے ٹۄلے دا آگُۄ سی۔ ہائی جَیکِںگّ دی نِسچِت سذا بھُگتݨ پِچھۄں اجّ کلّہ پاکِستان وِچ ہی رہِ رِہا سی۔
درمِیانے کدّ والے گجِںدّر سِںگھّ نیں کۄکا کۄلا رںگّ دی نۄکدار پگّ سوار کے بدھّی ہۄئی سی۔ پھِکّے مدھّم رںگّ دی کمِیذ تے نسواری جِہی پَیںٹ۔ گۄرا رںگّ٬ تِکھّے نکش۔ کھُلّہی داڑھی چِٹّی ہۄ چلّی سی۔ مَیں جدۄں وی ویکھدا اُہ چُپّ-چاپ گمبھِّیر مُدرا ’چ کھلۄتا ہُںدّا۔ گھٹّ گلّ کردا جاپدا۔ بھِیڑ وِچ اِدھر-اُدھر تُرِیا پھِردا۔ پِیلی پگّ تے بھاری کھُلّے داڑھے والا اُس دا اِک ساتھی تے اُہ نَۄجوان اکسر ہسّ ہسّ کے دُۄجِیاں نال گلّاں کردے نذر آئُںدے۔ پر گجِںدّر سِںگھّ دے چِہرے ’تے مَینُۄں اجِہا ہاسا نذر نہِیں سی آئُںدا۔ کدی کدی میرے من وِچ وی آئُںدا کِہ ’دل کھالسا‘ دے اِس آگُۄ نال گلّبات کرکے اُس دے من دی اوستھا جاݨاں پر پھِر آپ ہی سںکّۄچ کر جاںدا۔ ہۄ سکدَے کۄئی بھارتی گُپتچر اِہ مِلݨِییاں نۄٹ کر رِہا ہۄوے جاں گجِںدّر سِںگھّ ہی میرے نال دِل دی گلّ کرنی مُناسب ناں سمجھدا ہۄوے۔ اُںج اُتھے وسدے پڑھے لِکھے پںجّابِییاں وِچ وی اُہدی چںگّی جاݨ-پچھاݨ سی۔ لائن وِچ کھڑۄتے گجِںدّر سِںگھّ نُۄں گل نال لا کے اپھذل اہِسن رںدھّاوا نُۄں اِہ کہِںدِّیاں مَیں آپ کنِّیں سُݨِیا ‘’تُۄں تاں ساڈا شیر اَیں… شیر…۔‘’
پِچھّے کھلۄتا اِلِیاس گھُمّݨ کہِ رِہا سی٬ ‘’کِئۄں نہِیں۔ کِئۄں نہِیں۔‘’ اِس لئی کۄئی وڈّی گلّ نہِیں جے کِسے پاکِستانی شائِر نیں ساڈے لۄکاں دے دسّݨ مُتابک مُشائِرے وِچ اِہ کوِتا پڑھ دِتّی ہۄوے۔ ‘’گجِںدّر سِںگھّ! اسِیں تیرے نال ہاں۔‘’ مَیں اِہ کوِتا سُݨن تۄں پہِلاں ہی مُشائِرے وِچۄں اُٹھ آئِیا ساں۔ پر اِس وِچ تاں کۄئی شکّ نہِیں سی کِہ پاکِستان دی سرکار تے اُتھۄں دے بہُتے لۄکاں دا نذرِییا گجِںدّر سِںگھّ دے نال ہی سی۔ اُہ سبھ رل کے ’خالِستان‘ دے اںگُّۄر ڈِگّݨ دی اُڈِیک وِچ سن۔
جگتار کہِݨ لگّا٬ ‘’ورِیام! اَیہ نال ہی پَۄڑِییاں چڑھ کے دیکھ آ۔ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دی سمادھ ہَے۔ مَیتھۄں تاں چڑھِیا نہِیں جاںدا۔ نالے مَیں چاہُنّاں تُۄں کۄئی چِیذ ویکھݨۄں رہِ ناں جاویں۔‘’
گُردُیارے دے نال ہی لگّدِییاں پَۄڑِییاں چڑھ کے مَیں اُپر گِیا۔ جتھے نال آئے بہُت سارے لۄک سمادھ دُیالے بݨی پرِکرما وِچ لیٹے ہۄئے سن۔ وِچکار اُچّا تھڑھا ہَے٬ سمادھی دے رُۄپ وِچ۔ اِتھے پںجّاب دا مہاراجا سدا دی نِیںد سُتّا پِیا ہَے۔ مَینُۄں آپݨے اِلاکے دے سورگواسی ڈھاڈی پِیارا سِںگھّ پںچھّی دی کوِتا یاد آئی۔ شائِر سُپنے وِچ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ دی سمادھ اُتے جاںدا ہَے تاں مہاراجے دی مڑھی اُس نُۄں سُیال کردی ہَے :
‘’کہِںدّی کھالسا٬ دھرم
نہِیں اِہ سِکھّ دا٬
دھۄکھا دیݨا مِتّراں نُۄں
تُسِیں آپ تاں آذاد ہۄ کے بَیٹھ گئے
مَینُۄں چھڈّ گَیراں گۄچرا
راج کرُۄگا جہان اُتے کھالسا
اُچّی اُچّی نائرے لائُںدے جے۔‘’
رݨجِیت سِںگھّ دے راج گواچݨ دا جھۄرا سدا ہی پںجّابِییاں نُۄں ستائُںدا رِہا ہَے۔
ہیٹھاں آئِیا تاں جگتار نیں دسِّیا٬ کِہ اَۄہ ساہمݨا درواذا ہذُۄری باغ دا پْرویش دُیار ہَے۔
‘’کی اِہ اُہ درواذا تاں نہِیں جِس دا چھجّا ڈیگ کے کںوّر نَۄنِہال سِںگھّ نُۄں مروائِیا گِیا سی؟‘’
‘’ہاں! اِہی ہَے۔‘’
اِتِہاسکاراں انُسار مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ تۄں پِچھّۄں اُس دا پۄترا کںوّر نَۄ نِہال سِںگھّ ہی اِس یۄگتا دا مالک سی جۄ پںجّاب دی واگڈۄر سمبھّال سکدا سی۔ پر دھِیان سِںگھّ ڈۄگرے دی بدنِیتی نیں اُس دی جان لَے لئی۔ جدۄں اُہ آپݨے پِتا کھڑک سِںگھّ دا سسکار کرکے پرت رِہا سی تے اَین جدۄں کِلہے دے اِس ساہمݨے درواذے وِچۄں گُذر رِہا سی تاں پہِلاں ہی نِسچِت ساذِشی یۄجنا تہِت بارُۄد بھرِیا اِس درواذے دا چھجّا کںوّر نَۄنِہال سِںگھّ ’تے سُٹّ دِتّا گِیا۔
’سِکھّ راج کِویں گِیا‘ سُݨائُںدا٬ سۄہݨ سِںگھّ سِیتل پُکارِیا٬ ‘’کِلہے دے درواذے دا اُہ چھجّا اُس دِن کںوّر نَۄنِہال سِںگھّ ’تے نہِیں ڈِگّا سگۄں پںجّاب دی کِسمت ’تے ڈِگّا سی۔ اُس سمیں پںجّاب دا ہۄݨہار وارِس اُس کۄلۄں کھۄہ لِیا گِیا سی تے سمُّچا پںجّاب ساذِشاں دے ہوالے ہۄ کے رہِ گِیا۔‘’
چھجّا ڈِگِیا کِسمت پںجّاب دی ’تے
پھٹّڑ مہاراجا نَۄنِہال ہۄئِیا۔
بیڑی ڈُبّی وذِیر دھِیان سِںگھّ دی
لاگُۄ جان دا جِہڑا چںڈّال ہۄئِیا۔
مَیں کلپنا وِچ ڈِگدے چھجّے٬ کھِلردِییاں اِٹّاں تے اُڈّدی دھُۄڑ نُۄں ویکھِیا تے دھُۄڑ-مِٹّی ’چ ذمِین ’تے ڈِگّا کںوّر نَۄنِہال تکِّیا۔
‘’چلّ چلِّیئے! آپݨے بںدّے باہر اُڈِیک رہے نیں۔‘’
جگتار نیں یاد دُیائِیا۔
متھّا ٹیکِیا تے اسِیں باہر آ گئے۔
ساڈے ساتھی کںدھّ دی چھاں دی اۄٹ وِچ کھلۄتے سانُۄں اُڈِیک رہے سن۔ مَینُۄں گُسّا آئِیا کِہ پُلِس نیں ساڈے بںدّے تاں رۄک لئے گئے سن پر کئی مُسلمان اںدّر پھِر تُر رہے سن جِنہاں بارے دسِّیا گِیا کِہ اُہ جتھے دے بںدِّیاں ولۄں لِیاںدِییاں چِیذاں وستاں بارے سَۄدے وی کردے پھِردے سن۔
پر ساڈا کی ذۄر سی! ذۄر تاں ’ذۄر‘ والے رِذوان دا نہِیں سی چلِّیا۔
سِکھر دُپہِر سِر ’تے سی۔ ڈا. جگتار تھکّ گِیا سی۔ گُردُیارے دی سڑک لںگھّ کے اسِیں اںدّروار ہۄئے۔ کھبّے ہتھّ کِلہے دی وِشال اِمارت سی۔ سجّے ہتھّ پارک تۄں پار سی وِشال جاما مسجِد تے اُہدے پَیراں وِچ ڈا. اِکبال دا مکبرا۔
‘’اِہ سبھۄ کُجھ نُۄں اجّ باہرۄ-باہر جھاتی مار لَے٬ اںدّرۄں اِنہاں نُۄں کلّہ ویکھاںگے۔‘’
اسِیں جگتار دے فَیسلے نال سہِمت ساں۔ واپس پرت رہے ساں تاں مَیں کِلہے ولّ اِشارا کرکے کِہا٬ ‘’کِلہے دی اَیس کںدھّ اُتۄں ہی بھائی بِدھی چںدّ نیں گھۄڑے دی چھال درِیا وِچ مروائی سی؟‘’
اُدۄں راوی درِیا کِلہے دے نالۄ-نال وگدا ہُںدّا سی۔ تتّی لۄہ ’تے بَیٹھݨ تے سِر وِچ سڑدی-بلدی ریت پوائُݨ اُپرںتّ ایتھے ہی گُرُۄ ارجن دیو جی راوی دے پاݨِییاں وِچ اِشنان کرکے جۄتی-جۄت سمائے سن۔
اِہۄ جِہے اسہِ تے اکہِ دُکھّ سہِݨ دی اِتِہاسک اُداہرݨ کائِم کرن پِچھّۄں ہی گُرُۄ گھر نیں مِیری-پِیری دِییاں تلواراں پہِنݨ دا فَیسلا کِیتا سی تے مِیری-پِیری دے مالک گُرُۄ ہرِگۄبِںدّ نُۄں بھیٹا کرن لِیاںدے گھۄڑے شاہجہاں دِییاں فَۄجاں نیں کھۄہ لئے سن۔ اِہۄ گھۄڑے ہی سُر سِںگھِّییا٬ میرا وڈیرا گرائیِں٬ اِک وار گھاہی بݨ کے تے دُۄجی وار نجُۄمی بݨ کے اِسے کِلہے وِچۄں اُڈا کے لَے گِیا سی اتے گُرُۄ دے ہذُۄر جا ارپݨ کِیتے سن۔
بڑا اجِیب اِتفاک سی۔ مَیں بھائی بِدھی چںدّ بارے سۄچ ہی رِہا ساں کِہ میرے ساہمݨے سڑک ’تے تُرے آئُںدے میرے ہی پِںڈّ دے پںجّ-چھے جُیاناں دا اِک ٹۄلا سانُۄں اگّۄں ٹکّر گِیا۔ اُنہاں وِچۄں بہُتے سُر سِںگھّ ہائی سکُۄل وِچ میرے پڑھائُݨ سمیں دے وِدِیارتھی سن۔ اُہ میرے گۄڈِیاں نُۄں ستِکار وجۄں ہتھّ لا رہے سن۔ نِہںگّی باݨے تے نِیلے چۄلے والا اِک نَۄجوان میرے گۄڈِیاں ولّ جھُکِیا تاں مَیں اُہنُۄں گل نال لا لِیا۔ اِہ سُکھدیو سِںگھّ سی٬ میرا رہِ چُکّا وِدِیارتھی تے بھائی بِدھی چںدّ دی گِیارہوِیں اںسّ دا چشمۄ-چِراغ۔ دسوِیں تھاں گدّی ’تے بَیٹھے بابا دئِیا سِںگھّ دے وڈّے بھرا دا پۄترا۔
مَیں ہسّ کے آکھِیا٬ ‘’اَیہناں سڑکاں ’تے ہی آپݨا بابا کدی گھاہی بݨ کے گھاہ ویچدا رِہا ہۄݨَے۔ تے آہ ای کِلہا جِس ’چۄں آپݨے بابے نیں گھۄڑے بھجائے سن۔‘’
اِک پل لئی لگّا جِویں اسِیں سُر سِںگھّ وِکھے بھائی بِدھی چںدّ دی یاد وِچ لگّدے بھادرۄں دے میلے ’تے اِکٹھّے ہۄئے ہۄئیِئے تے کۄئی ڈھاڈی بِدھی چںدّ دے گھۄڑِیاں دا پْرسںگّ سُݨا رِہا ہۄوے۔
ساہمݨے آݨ کھڑۄتی کار نیں چیتا کرائِیا کِہ اسِیں سُر سِںگھّ وِچ نہِیں لاہَۄر وِچ ہاں۔ تے لاہَۄر آپݨا ہۄ کے وی ہُݨ آپݨی نہِیں۔ اسِیں تاں اِتھے مہِمان ساں٬ کیول کُجھ دِناں لئی۔ اسِیں کانفرںسّ ’تے آئے ساں تے سُکھدیو ہُرِیں جتھے نال۔…کُجھ دِناں تک لاہَۄر چھڈّ جاݨ تے آپݨے مُلک پرت جاݨ لئی۔
ناں کِلہا ساڈا سی٬ ناں لاہَۄر ساڈا سی‥پر گُرُۄ تاں ساڈا سی٬ شاہ ہُسَین تے فرِید تاں ساڈے سن۔ راوی سُکّ چُکّی سی پر سُکّ کے وی ’وگدی‘ پئی سی۔ گھُگِّییاں دا جۄڑا بیشکّ وِچھڑ گِیا سی پر راوی وِچ ’دۄ پھُلّ پِیلے‘ ’سُۄفی مت تے گُرمت‘ تردے پئے سن۔
مَیں تُردِیاں من ہی من اِہناں پِیلے پھُلّاں تے مُہبّت دی وگدی راوی نُۄں پھِر نمسکار کِیتی۔