’واہوا تیرِییاں کُدرتاں, تُۄں ڈاڈھا بیپْرواہ’۔ جتھیدار مان سِںگھّ ہمبھّۄ اِہ شبد سہِون ہی گُݨ-گُݨائُںدے ہُںدّے سی۔ شام سویرے۔ پرہے `چ گلّاں کردِیاں۔ بۄہڑاں ہیٹھ جُڑے اِکٹھّاں وِچّ۔ اسمان تے دھرتی دے دِسہدِّیاں نُۄں نِہاردِیاں۔ پںچھِّییاں نُۄں درختاں `تے چہِ-چہائُںدے تکّدِیاں۔ لۄکاں دے وچِتّر کِسّے کہاݨِییاں تے سمسِّیاواں سُݨدِیاں۔ گُرباݨی اتے سِکھّی نال اُہ منۄ تنۄ اتے دھنۄ ساری اُمر پْرݨائے رہے۔ ’بلِہاری کُدرتِ وسِّیا, تیرا اںتّ ناں جائی لکھِیا‘ تُک سِرجݨہار نال جۄڑدی ہَے۔ اِہ شبد اُنہاں دے رۄم-رۄم `چ سمائِیا ہۄئِیا سی۔
جتھیدار ہمبھّۄ ساںدل بار دے ذِلہے شیخُۄپُرا دے رہِݨ والے سن۔ جتھیداری روائِت انُسار اُہ جتھیدار ہمبھّۄ کرکے ہی پْرسِدھّ ہۄئے۔ سردار پْرکاش سِںگھّ بادل, جتھیدار گُرچرن سِںگھّ ٹَۄہڑا تے جتھیدار جگدیو سِںگھّ تلوںڈّی نال کدے ذِکر کرِیئے تاں اُہ جھٹّ اُنہاں دِییاں گلّاں کرن لگّ پَیںدے ہن۔ اُہ اُنہاں دی تِیاگ, کُربانی اتے دلیری دی بڑی کدر کردے ہن۔ اِکّ واری جتھیدار ٹَۄہڑا ساہِب نال مَیں آپݨی جتھیدار ہمبھّۄ نال رِشتیداری دا ہوالا دِںدِّیاں گلّ کِیتی۔ اُہ کہِںدّے, ’اُہ ساڈے مۄہرَیل ٹکسالی آگُۄیاں وِچّۄں سن۔ وِرک تپے دے سچّا سَۄدا جتھے دے جتھیدار سن۔ کتھنی تے کرنی دے سُۄرمے۔ نِشکام, سُۄجھوان, دھڑلّیدار تے دلیر آگُۄ۔ جتھیدار کرتار سِںگھّ جھبّر دے نِکٹ ورتی اُنہاں دی سجّی باںہ ہُںدّے سن۔ اِہ گلّاں سُݨ مَینُۄں اںتّاں دا گَۄرو مہِسُۄس ہُںدّا۔
جتھیدار مان سِںگھّ ہمبھّۄ میری جِیون ساتھݨ دے نانا جی سن۔ اُنہاں دی دھی, بِیبی اوتار کَۄر, آم ہی اُنہاں دِییاں گلّاں کردے رہِںدّے ہن۔ ایڈی کِیمتی وِراست `تے کَۄݨ ماݨ مہِسُۄس نہِیں کریگا۔ گھر وِچّ سُبھاوک ہی اُنہاں دے سِیاسی جِیون دِییاں گلّاں چھِڑّ پَیںدِییاں ہن۔
وِیہوِیں سدی دا آرمبھّ پُنر-سُرجِیتی دی ٹھںڈھّی-مِٹھّی ہوا چلّݨ نال ہۄئِیا۔ اِس واتاورݨ نیں سُتّے بھارتِییاں اتے نِراشا وِچّ ڈُبّے گُرُۄ نانک دے پَیرۄکاراں نُۄں جھںجّۄڑِیا, جگائِیا اتے لامبںدّ کِیتا۔ جاگی کَۄم وِچّ نواں اُتشاہ تے جۄش پَیدا ہۄ گِیا۔ اِسے امل وِچّ چلّی چیتنّتا لہِر نیں دھرم تے دیش دی آذادی لئی جُۄجھ مرن والے مرجِیوڑے پَیدا کِیتے۔ جاگرُۄک مر-جِیوڑِیاں نیں نانک دے دھرم نُۄں سرکار دے پِٹھُّۄ مہںتّاں دی جکڑ `چۄں مُکت کروائِیا۔ گُردُوارا لہِر نیں جںگّے آذادی وِچّ لۄہڑے دا جۄش پَیدا کر دِتّا۔
گُرُۄ نانک دی جنم بھُۄمی ساںدل بار دے پِںڈّ پھُلّرون, ذِلہا شیخُۄپُر, وِکھے اِنہاں دا جنم ہۄئِیا۔ اُدۄں اُنہِیوِیں سدی دا ستّواں دہاکا چلّ رِہا سی۔ پِتا سردار ارُۄڑ سِںگھّ وِرک نیں بچّے دا ناںء مان سِںگھّ رکھِّیا۔ اِہی بال وڈّا ہۄ کے آپݨی کُلھ دا, سِکھّی اتے دیش دا ماݨ بݨِیا۔ ہۄش سمبھّالدِیاں ہی اِنہاں نیں سِکھّی ولّ تِیبر رُچی وِکھائی۔ اُنہی دِنِیں بھائی مُۄل سِںگھّ گرمُۄہلا نیں وِرک تپے وِچّ سِکھّی دا پْرچار آرمبھِّیا ہۄئِیا سی۔ مان سِںگھّ اِس وِچّ شامل ہۄ گئے۔
سنّ 1906-07 وِچّ پِںڈّ سِکھّاں والی کڑیال دے نمبّردار بابا وِیر سِںگھّ دی پْریرنا تے اُتشاہ نال پہِلا وڈّا کارج پرِوارک شُدھّی دا کِیتا۔ سردار چںدّا سِںگھّ بھِںڈّر دی سُیاݨی اِکّ مُسلِم پرِوار `چۄں سی۔ اُس دے پرِوار نُۄں امّْرِت چھکائِیا تے سِکھّی نال جۄڑِیا۔ اِس شُدھّی کارج وِچّ بھائی مُۄل سِںگھّ دے نال مان سِںگھّ وی شامل سن۔ اتے اِس ترہاں سِکھّی دا پْرچار پُۄرے اِلاکے وِچّ چلّ پِیا۔ مان سِںگھّ بھائی مُۄل سِںگھّ دے نال ہی گُرسِکھّی نال رںگّے گئے اتے اِکّ اݨتھکّ پْرچارک بݨ گئے۔
آپݨے پرِوارک ماہَۄل وِچّۄں مان سِںگھّ دا وِشواش بݨ گِیا سی کِہ گُردُیارا اِکّۄ سمیں گِیان سرۄت سکُۄل, دواکھانا, وِشرام گھر اتے اِستْرِییاں دی اِذت-ماݨ دا راکھا ہُںدّا ہَے۔ مہںتّاں دی کرتُۄتاں دے کِسّے آم سُݨے جاںدے سن۔ اُہ ننکاݨے تے چُۄہڑکاݨے دے گُردُیارِیاں دے مہںتّاں نُۄں گھْرِݨا کرن لگّ پئے سن۔ اِنہاں گُردُیارِیاں وِچّ وِبھچار تے کُکرم ہۄ رہے سن۔ سادھ سںگّت دی لُٹّ-کھسُٹّ تے بِیبِییاں دی بیپتی ہُںدّی سی۔
اُہ پُۄرن سِںگھّ سن۔ رہِݨی بہِݨی, کتھنی اتے کرنی دے سُۄرے, پُراتن سِکھّی دا نمُۄنا۔ ساری ذِںدّگی کالی دستار سجائُںدے رہے۔ لمّا داڑا, چُۄڑِیدار پجاما اتے کالی شیروانی نال اُہ دُۄرۄں پہِچاݨے جاںدے۔ اُنہاں دا پُۄرا جِیون سںگھّرش بھرِیا رِہا۔ اُہ ہر مۄرچے وِچّ مۄہرے ہۄ کے جُۄجھے۔ سچّا سَۄدا بار دے اکالی جتھِیاں دی اگوائی گجّ-وجّ کے کِیتی۔ اُہ اگّے لگّ کہِںدّے, ’کھالسا جی! اِہ ہِیں جِیون دا خرا سَۄدا جے, وݨج جے…کرۄ تے گُرُۄ دِییاں کھُشِییاں ماݨۄ…۔‘
سبھ تۄں پہِلاں اُنہاں دا واہ دربار ساہِب دے تۄشیکھانے دِییاں کُںجِّییاں دے مۄرچے نال پِیا۔ چڑھدی جوانی وِچّ جدۄں مان سِںگھّ نُۄں پتا لگّا کِہ امّْرِتسر دا ڈی سی دربار ساہِب دے تۄشیکھانے دِییاں کُںجِّییاں کھۄہکے لَے گِیا ہَے, اُہ اِہ مانہانی برداشت ناں کر سکے۔ امّْرِتسر جا کے اُس مۄرچے وِچّ گْرِپھتاری دِتّی۔ مۄرچا سر ہۄ گِیا۔ چابِییاں واپس کرنِییاں پئیِیاں۔ مہاتما گاںدھی نیں اِس مۄرچے دی جِتّ نُۄں جںگّ-اے-آذادی دی پہِلی جِتّ دا نام دِتّا۔ اِس تۄں پِچھّۄں چلّ سۄ چلّ۔ مان سِںگھّ لئی ہرئیک مۄرچا سِکھّی اݨکھ لئی چُݨائُتی اتے دیش دی آذادی دا اگلا پڑاء بݨ گِیا۔
جتھیدار کرتار سِںگھّ جھبّر دی اگوائی وِچّ 6 مارچ, 1921, نُۄں ننکاݨا ساہِب دے پںتھّک اِکٹھّ وِچّ جتھیدار ہمبھّۄ اِکّ وڈّے جتھے نال شامل ہۄئے۔ ننکاݨا ساہِب گُردُیارے اںدّر مہںتّ نرائِݨ داس ہر کِسم دی بدماشی, گُںڈّاگردی کردا اتے بِیبِییاں نُۄں بیپتّ کردا سی۔ اُدۄں اتِ ہی ہۄ گئی, جدۄں اُس نیں کُجھّ سِںگھّاں نُۄں تسِیہے دِتّے اتے جِئۄُںدے پُٹھّے لٹکا ساڑنا شُرُۄ کر دِتّا۔ اِس `تے جھبّر نیں اِلاکے دے سِںگھّاں نُۄں ہتھِیاربںدّ ہۄ راتۄ رات چںدّر کۄٹ والی جھالھ `تے پہُںچّݨ لئی گھۄڑِییاں `تے سُنیہے بھیج دِتّے۔ 21-2-1921 نُۄں جتھِیاں دے اِکٹھّ نُۄں دۄ-دۄ سَۄ دے گِیاراں جتھِیاں وِچّ وںڈّ آپ سِیٹی لَے مُۄہرے کھڑھ گِیا۔ اِس ترہاں سںگّٹھت جتھے شستربںدّ لشکر دا رُۄپ دھار گئے۔ جتھیدار جھبّر لشکر دے کماںڈر واںگ مُۄہرے لگّ تُرِیا۔ پْرسِدھّ سِکھّ سرداراں اتے سرکار دے آلھا افسر وی پھَۄج تے پُلِیس لَیکے پہُںچّ گئے۔ ستھِتّی پُۄرے تݨاء وِچّ سی۔ وڈّے کھُۄن-خرابے دا خترا سی۔ سرکار نُۄں ہارکے ننکاݨا ساہِب دِییاں چابِییاں جتھیدار جھبّر نُۄں دیݨِییاں پئیِیاں اتے مہںتّاں نُۄں گُردوارا چھڈّݨا پِیا۔ اِس اِتِہاسِک مۄرچے وِچّ جتھیدار مان سِںگھّ جھبّر دے نال جُڑے مۄہرِییاں وِچّۄں سی۔
اِس پِچھّۄں سچّا سَۄدا بار تۄں 750 سِںگھّاں دا اِکّ وڈّا جتھا لَیکے گُرُۄ کے باگ دے مۄرچے وِچّ شامل ہۄئے۔ اِہ مۄرچا سۄلاں دِن چلِّیا۔ اِنہاں دی اگوائی وِچّ سِںگھّاں نُۄں گْرِفتار کر جیلہ بھیج دِتّا گِیا۔ پُۄرے رۄہ تے جۄش وِچّ سںگّت `چۄں آواذاں آئیِیاں, “جتھیدارۄ اِہ ناں سمجھِئۄ کِہ تُسِیں اِکّلے ہی چلّے ہۄ۔ پِچھّۄں اسِیں, پھِر ساڈے پُتّ تے پۄترے وی مگرے آئے سمجھۄ۔ '' گْرِپھتار کِیتے جتھے اٹک جیل نُۄں گڈّی چڑھا دِتّے گئے۔ اگّۄں پںجّا ساہِب دِییاں سںگّتاں نیں سٹیشن ماسٹر نُۄں جتھے نُۄں لںگّر چھکائُݨ واستے گڈّی رۄکݨ لئی کِہا۔ اُس نیں سرکاری ہُکم دا ہوالا دے مجبُۄری پْرگٹ کِیتی۔ سِںگھّاں نیں گُردُیارے جا کے ہُکم لِیا۔ ہُکم سی: ’تن من دھن سبھ سئُپ گُر کئۄ ہُکم منِیئَے پائیِئَے''۔ ’نِشچے کر آپݨی جِیت کرُۄں اُچاردے‘ سِںگھّ گڈّی اگّے لیٹ گئے۔ سِںگھّاں نُۄں شہِید کر گڈّی رُک گئی۔ سںگّتاں نیں `تیرا بھاݨا مِیٹھَے لاگَے‘ اُچاردے جتھے نُۄں لںگّر چھکائِیا۔
اٹک سٹیشن تۄں گْرِفتار کِیتے جتھے نُۄں پَیدل جیلہ کَیمپ وِچّ لِجاݨا سی۔ تُرے جا رہے جتھے دے اِکّ سِںگھّ نُۄں رۄڑی مارکے اِکّ پُلِیس افسر کہِݨ لگّا, “جلدی-جلدی چلۄ…''۔ اِس `تے سبھ جتھے اُتھے ہی بَیٹھ گئے۔ اگّے تُرن تۄں ناںہ کر دِتّی۔ پُلِیس افسر نیں سِپاہِییاں نُۄں سختی کرن لئی کِہا۔ سِپاہِییاں نیں اِنکار کر دِتّا اتے کِہا کِہ اِہ کَیدی ہن۔ جے بھجّݨ دی کۄشِش کرنگے تاں پھڑاںگے۔ مُسلمان ڈی اَیسّ پی نیں اںگّریذ اَیسّ پی نُۄں آکھِیا, “اذمائِیاں ہۄئِیاں نُۄں ہۄر کی اذماݨا ہَے۔ اِنہاں نال کۄئی سختی نہِیں چلّݨی۔” اَیس پی اُتھۄں چلا گِیا۔ ڈی اَیسّ پی دی نِمر بینتی `تے جتھا اٹک کَیمپ جیلہ لئی تُر پِیا۔
اِس جیلہ وِچّ مان سِںگھّ نُۄں پںجّ سال کَید اتے تِنّ ہذار رُپئے جُرمانا کِیتا گِیا۔ پُٹھّے لٹکا ماپھی مںگّوائُݨی لئی ذۄر پائِیا گِیا۔ اُہ تاں کُربانی اتے سرِڑ دے پُتلے سن۔ ماپھی کِنہے مںگّݨی سی۔ کئی کِسم دے چھڑیںتّر وی رچے گئے۔ ناٹکی ماراں دے پرپںچّ رچے, چِیکاں سُݨوائیِیاں۔ افواہاں وی پھَیلائیِیاں کِہ جتھیدار نیں ماپھی مںگّ لئی ہَے۔ پر جیلہ ادھِکارِییاں نُۄں سفلتا ناں مِلی۔ اخِیر اٹک کَیمپ جیلہ تۄں مُلتان سَیںٹرل جیلہ وِچّ بدل دِتّا گِیا جِتھے ہر اِکّ نُۄں ٹاٹ-وردی لائی جاںدی سی اتے 18-18 سیر اناج پِیہݨ واستے دِتّا جاںدا سی۔
جَیتۄ دے مۄرچے واستے جتھیدار مان سِںگھّ ہمبھّۄ 800 سِںگھّاں دا جتھا ننکاݨا ساہِب تۄں لَیکے چلّے۔ اکال تکھت ساہِب امّْرِتسر تۄں اِس جتھے وِچّۄں سِںگھّ لَے لَے کے دُۄجِیاں جتھِیاں نال بھیجے جاݨ لگّے۔ جتھیدار ہمبھّۄ ننکاݨا ساہِب تۄں ہۄر 500 سِںگھّاں دا جتھا لَے کے پَیدل ہی 45 دِناں وِچّ جَیتۄ پُجّا۔ پُلِیس نیں رستے وِچّ جتھے نالۄں جتھیدار نُۄں وکھّ کرکے جتھے نُۄں گڈّی تے چڑھن لئی کِہا۔ جتھا دھرنا مار کے اُتھے ہی بَیٹھ گِیا۔ جِنّا چِر ساڈا جتھیدار ساڈے نال گڈّی `تے نہِیں چڑھدا اسِیں نہِیں چڑھاںگے۔ اخِیر پُلِیس نُۄں جھُکّݨا پِیا۔ گْرِفتار کرکے جتھے نُۄں نابھے بھیج دِتّا گِیا۔ ایتھے جتھیدار نُۄں کارکھاس (دیسی رِیاستاں وِچّ اِکّ خاس کَیدکھانا ہُںدّا سی جِتھے دۄشِییاں نُۄں سکھت کشٹ دِتّے جاںدے سن تاں جۄ دۄشی جُرم اِکبال کر لوے) وِچّ رکھِّیا گِیا۔ ایتھے جتھیدار نُۄں ڈھائی سال کَید اتے 500 رُپَے جُرمانا ہۄئِیا۔ باکی جتھے نُۄں رِہا کر دِتّا گِیا۔ 13 مہِینِیاں پِچھّۄں ایتھۄں رِہائی ہۄئی۔ واپس امّْرِتسر پہُںچّݨ `تے ترن تارن تۄں لَیکے دربار ساہِب تک جلُۄس دے مۄہرے لگا کے سنمان کِیتا گِیا۔ سنمان وجۄں ہمبھّۄ ساہِب نُۄں سارے جتھِیاں دا جتھیدار تھاپ دِتّا گِیا۔
ڈسکا, ذِلہا سِیالکۄٹ وِکھے کُجھّ شرارتی مُسلمان انسر گُردُیارے دا اپمان کردے سن۔ بابا کھڑک سِںگھّ نیں ایتھے مۄرچا لا دِتّا۔ جتھیدار مان سِںگھّ ہمبھّۄ دی جتھیداری ہیٹھ شیخُۄپُرے تۄں پِںڈّاں وِچّ دی ہُںدّا ہۄئِیا بٹالا کلانَۄر راہ سِیال کۄٹ پُجّا۔ رستے وِچّ پتا لگّا کِہ پُلِس جتھیدار نُۄں ہی پھڑنا چاہُںدّی ہَے۔ پُلِس جتھیدار نُۄں پھڑن لگّی تاں اِہ چھال مار کے اِکّ کۄٹھے تے چڑھ گئے۔ کۄٹھِیاں دے چھتّۄ چھتّ گُردُوارے جا اُتّرے۔ باکی جتھا وی راہۄں کُراہے, پاݨِییاں `چۄں لںگھّدا ڈسکے جاں پہُںچِّیا۔ جتھیدار گُردُیارے پُجّݨ دا پْرݨ پُۄرا کردے اںدّرۄں دی جتھے وِچّ شامل ہۄئے۔ کَید کرکے جتھے نُۄں مُلتان بھیج دِتّا گِیا جِتھّے ہمبھّۄ نُۄں ڈھائی سال دی کَید تے 500 رُپئے جُرمانا ہۄئِیا۔
پںتھّ لئی تِیاگ دی بھاونا بہُت مذبُۄت سی۔ دھی جسوںتّ دا پلیٹھی دا پُتّر نمُۄنِیئے نال سخت بِیمار سی۔ گھر دے مَیمبراں نیں آکھِیا کِہ بچّے دی ہالت خراب ہَے تُسِیں ڈسکے دے مۄرچے تے ناں جائۄ۔ اِنہاں کِہا, ’مَیں مۄرچے تے جاݨۄں پِچھّے رہِ نہِیں سکدا اتے اِس بچّے نیں بچّݨا نہِیں۔‘ اِس ترہاں جتھیدار نیں گھریلُۄ مذبُۄرِییاں وِچّ وی مۄرچِیاں `تے جاݨا آپݨا پھرذ سمجھِیا۔
ڈِپٹی کمِشنر نُۄر مُہمںدّ نیں اَیویں اِکّ مُرگی نُۄں جھٹکائے جاݨ `تے جتھیدار مان سِںگھّ ہمبھّۄ نُۄں بُلائِیا تے شِکائِت کِیتی۔ گلّاں باتاں وِچّ تکرار ہۄ گِیا۔ جتھیدار نیں کۄئی ڈھِلّ ناں وِکھائی۔ گُسّے وِچّ ڈی سی کہِںدّا, ’اسِیں اُتھے گاں وڈھّاںگے۔‘ جتھیدار نیں تُرںتّ خڑکواں مۄڑا دِتّا, ’اسِیں تیری کۄٹھی اںدّر سُۄر وڈھّاںگے, اِس ترہاں ہَے تاں ایسے ترہاں ہی سہی’۔ سِکھّاں `تے مُسلماناں نیں ہملا کر دِتّا۔ سِںگھّ تھۄڑھا پِچھاںہ ہٹے اتے سمبھّلکے مۄڑویں وار کرنے شُرُۄ کر دِتّے۔ اِنے نُۄں کڑیال دا جتھا آ گِیا۔ جتھیدار نیں للکارِیا, ’لَے بئی کڑیالِیئۄ! اِہ ہُݨ جاݨ ناں…خُۄب کُٹاپا ہۄئِیا۔ اٹھّاں کڑیالِییاں دے چلاݨ ہۄئے تے اُہ پھڑے گئے۔ اِس گھٹّنا نُۄں اِتِہاس وِچّ جھٹّکے دا مۄرچا کرکے جاݨِیا جاںدا ہَے۔
پںجّابی سُۄبے دے مۄرچے نال پتا سی کِہ ذِلہا کرنال ہرِیاݨا وِچّ جائیگا۔ پر اکالی دل دا وفادار کھالسا ہمبھّۄ اِس سںگھّرش وِچّ وی پِچھّے ناں ہٹِیا۔ ہرِیاݨے دے اُس وکت دے کاںگرس پْردھان بکھشا سِںگھّ ناواں اتے اِلاکا اَیمّ اَیلّ اے شْرِیمتی پْرسِنّی نیں اَیلان کِیتا کِہ ایتھے ہرِیاݨے وِچّ مۄرچا نہِیں لگّ سکیگا۔ جتھیدار ہمبھّۄ پہِلاں ہی گْرِفتار کر لِیا گِیا ہۄئِیا سی۔ امبّالا جیلہ چۄں پَیرۄل `تے آپݨے دۄہتے دی برات نابھے گئے ہۄئے سن۔ اُتھے گِ: کرتار سِںگھّ نُۄں وکِیل گُردِیال سِںگھّ (جتھیدار دا بھتِیجا) نیں پُچھِّیا, ’سُݨائۄ گِیانی جی مۄرچے دا ہُݨ کی بݨیگا۔ گِیانی کاںگرس وِچّ شامل ہۄ چُکِّیا سی۔ کہِںدّا, ’پںتھّ واگ پھڑے تاں ہی کُجھّ بݨ سکیگا۔‘ جتھیدار نیں بڑے گُسّے نال آکھِیا, ’گِیانی جی اجے تاں پںتھّ دا ٹُکّر تُہاڈے دںدّاں وِچّ پھسِّیا ہۄئِئَے۔ تُسِیں ہی پںتھّ نُۄں وںگّارن لگّ پئے۔ اسِیں چلاواںگے مۄرچا۔ مرے نہِیں۔‘
گِیانی نیں سردار پْرتاپ سِںگھّ کَیرۄں نُۄں جا دسِّیا تے مۄرچے دے پْرۄگرام دی ساری سُۄہ وی دے دِتّی۔ جتھیدار نیں آپݨے پُتّر نُۄں لِیڈر بݨا اِکّ ہذار دا جتھا دِلّی نُۄں تۄر دِتّا اتے آپ کرنال گُردُوارا مںجّی ساہِب پہُںچّ کے مۄرچا ڈِکٹیٹر دی ذِمّیواری سمبھّالی۔ پُلِیس نیں پھڑۄ-پھڑائی شُرُۄ کر دِتّی۔ جتھیدار دا سبھ مال اسباب, مال ڈںگّر پُلِیس نیں ذبت کر لِیا۔ جھۄنے نُۄں پاݨی دیݨ لئی لُیائیِیاں نالاں وی پُٹّ دِتِّییاں تے فسلاں اُجاڑ دِتِّییاں۔ اِس جتھے وِچّ اُدۄں جتھیدار دا تیراں-چَۄداں سالا پۄترا وی گْرِفتار ہۄئِیا۔ پُۄرے اِلاکے نیں بڑے ذۄر نال مۄرچا چلائِیا تے کامیابی ہۄئی۔
وںڈّ تۄں پہِلاں, جتھیدار ہمبھّۄ ننکاݨا ساہِب تے سچّا سَۄدا دے اِںچارج سن۔ ذِلہا اکالی دل تے سچّا سَۄدا کمیٹی دے پْردھان سن۔ جتھیدار مان سِںگھّ ہمبھّۄ تکرِیبن دس سال اَیمّ اَیلّ اے رہے۔ 1956 تک اَیس جی پی سی, دے مَیمبر رہے۔ کدی وی کمیٹی تۄں ڈی اے, ٹی اے نہِیں سن لَیںدے۔ کہِںدّے, ’جے ڈی اے, ٹی اے لَے لئے تاں سیوا کاہدی ہۄئی…۔‘
جدۄں اکالی دل دے پْردھان ماسٹر تارا سِںگھّ نیں کاںگرس وِچّ شامل ہۄݨ لئی کِہا تاں ہُکم منّدے شامل ذرُۄر ہۄئے پر باݨا ناں بدلِیا۔ پِچھّۄں پھِر جدۄں ماسٹر تارا سِںگھّ نیں کاںگرس نُۄں چھڈّݨ واستے آکھِیا تاں اِہناں نیں استِیفا دے دِتّا۔ لُدھِیاݨے اکالی کانپھرںسّ ہۄئی تاں ماسٹر جی نیں جھںڈّا لہِرائُݨ دی رسم جتھیدار ہمبھّۄ کۄلۄں کروائی۔
وںڈّ ویلے جتھیدار ہمبھّۄ نیں آپݨے لئی وی اتے اِلاکے دے بچّے-بچّے لئی بڑی سِیاݨپ نال اگوائی کِیتی۔ ڈھابا سِںگھّ نیڑے گۄبِںدّگڑھ (شیکھُۄپُر) وِچّ مذہبی سِںگھّاں دے پِںڈّ سن۔ مُسلماناں نیں اِنہاں مذہبی سِںگھّاں دے کتل, مار کُٹائی شُرُۄ کر دِتّی۔ باکی بھجا دِتّے گئے۔ ایدھرۄں سِںگھّ وی اِنہاں دی سہائِتا لئی کھڑھے ہۄ گئے۔ مُسلماناں دی پُلِیس بہُت مدد کردی سی۔ جدۄں گل ہدّۄں ٹپّ گئی تاں ڈی سی نیں اَیس پی راہِیں جتھیدار نُۄں شیکھُۄپُرے بُلائِیا۔ ڈی سی, اَیسّ پی تے آئی جی کُربان الی ہمبھّۄ نُۄں لَے کے گۄبِںدّگڑھ آ گئے۔ بہُتے ہی تکرار, تݨاء وِچّ گلّ نِبھڑی…کَیمپ بݨا دِئۄ…بھارتی مِلٹری دِئۄ…اسِیں چلے جاواںگے…اسِیں کِسے نُۄں کُجھّ نہِیں کہاںگے۔ افسر منّ گئے۔ اِس ترہاں اُنہاں مجہبی سِںگھّاں دی جتھیدار نیں ودھِییا اگوائی کِیتی۔
اُس ویلے مُسلِم لِیگ دی وِشیش اکھّ جتھیدار ہمبھّۄ `تے سی۔ اُنہاں نُۄں مارن دا گُپت تَۄر تے وی اِکّ لکھّ اِنام رکھِّیا گِیا ہۄئِیا سی۔ اِس گلّ دا جتھے دے سِںگھّاں نُۄں پتا لگّ گِیا۔ سِںگھّاں نیں پُۄری سِیاݨپ اتے ہُشِیاری نال جتھیدار نُۄں سُرکھِّئت بھارت لَے آںدا۔
جتھیدار مان سِںگھّ ہمبھّۄ اِلاکے دے نَۄجواناں دے رُذگاراں تے کِساناں دِییاں فسلاں دے چںگّے مُل دِوائُݨ بارے اَیگرۄ اِںڈسٹرِیذ دے مہّتو تۄں پُۄرے سُچیت سن۔ برادری دے ہِتّاں دی راکھی مُۄہرے لگّکے کردے ننکاݨا ساہِب وِکھے سردار اُجّل سِںگھّ دے بھرا سردار گُربکھش سِںگھّ دی کپاہ مِلّ سی۔ جتھیدار جی کِتے اُویں ہی اُسنُۄں مِلݨ-گِلݨ چلے گئے۔ سردار گُربکھش سِںگھّ نُۄں پْریشان بَیٹھے ویکھِیا۔ جتھیدار ساہِب نیں پْریشانی دا کارن پُچھِّیا۔ کِہا کِہ کارخانا بںدّ کر رِہا ہاں۔ چۄری ہۄݨ کارن گھاٹا پَے رِہا۔ پُلِیس دی وی مِلی بھُگت لگّدی ہَے۔ شِکائِتاں وی کِیتِییاں ہن۔ جتھیدار بۄلے, ’واہ! اینی گلّ تے ہی کارکھانا بںدّ کرن تُر پِیا ایں۔ اسِیں نہِیںئۄ کارخانا بںدّ کرن دیݨا۔ اسِیں مر گئے آں۔ ذِمِیداراں دی فسل کِتھّے جائیگی۔ لَے ہُݨ اِس کارخانے دی راکھی اسِیں کراںگے۔‘
اُس نیں اِنہاں نُۄں کارخانے وِچّ آپݨا ہِسّا رکھّݨ دی شرت `تے ہی کارخانا چالُۄ کرن دی گلّ کِیتی۔ جتھیدار نیں گڑھکے نال کِہا, ’واہ! اِہ کی گلّ کِیتی اُۄ۔ کی اسِیں ہِسّے تۄں بِناں تیری مددّ کرن جۄگے وی نہِیں؟ ہِسّا رکھّکے تیری مددّ `تے آئے تاں اسِیں لالچی ہۄئے ناں۔ کارکھانا تیرا ہی رہیگا۔ چلّیگا۔ چلاواںگے۔ لَے اجّ تۄں بائد کۄئی اِس چۄں چۄری نہِیں ہۄئیگی۔ اِس وِشواش تے مِلّ مُڑ چلّ پئی۔ جتھیدار نیں آپݨے پُتّر اوتار سِںگھّ نُۄں پِںڈّ سُنیہا بھیج کے آپݨے مُںڈّے مںگّا لئے۔ پُۄری سکِیم نال پہِرے لا دِتّے گئے۔ اسل وِچّ ہمبھّۄ نِواسی رۄشن الی بھںگُّۄ (ذَیلدار) دا کُڑم مُسلمان اَیمّ اَیلّ اے کائِم بھڈِیار آپݨے پالتُۄ چۄراں تے گُںڈِّیاں تۄں ہی اِہ چۄری کروائُںدا سی۔ اِسے کرکے پُلِیس کۄئی کاروائی نہ سی کردی۔
یۄجنا سی کِہ چۄراں نُۄں مَۄکے تے ہی رںگّے ہتھّ گھیرکے, کُٹّ-کُٹّ کے بھجائُݨا ہَے تاں جۄ اُہ مُڑ چۄری دی جُئرت ناں کر سکݨ۔ چۄراں نیں آم واںگ پِچھّۄں دی کںدھّ ٹپّ پںڈّاں بنّہ لئیِیاں۔ پہِرے تے کھڑھے گبھّرُۄ نیں ساتھِییاں نُۄں کائِم کر وںگّارِیا, ’لَے بئی اسِیں آ گئے جے۔ اجّ تُہانُۄں چُۄہڑکاݨے دے وِرک ٹکّرنگے۔ جے ماں دے پُتّ اۄ تاں بھجِّئۄ ناں۔ اسِیں ہُݨ تُہانُۄں بھجّݨ نہِیں دیݨا۔‘ دۄہاں پاسِیاں تۄں ادھّی رات نُۄں للکارے گرجے۔ گہِ کے ڈاںگ سۄٹے تے لِشکوِییاں کِرپاناں کھڑکِییاں۔ اُنہاں نُۄں کُٹّکے دبلّ دِتّا۔ اِس پِچھّۄں کپاہ دی چۄری ہۄݨی اُکّا ہی بںدّ ہۄ گئی۔
باپُۄ جی مان سِںگھّ ہمبھّۄ دے چار لڑکے تے تِنّ دھِییاں ہن۔ سبھ تۄں وڈّے شمشیر سِںگھّ وِرک کھالسا کالج امّْرِتسر پڑھدے ہُںدّے سن۔ ہاکی دے پْرسِدھّ کھِڈاری سن۔ اُنہاں دی پھۄٹۄ ہالی وی کالج دِییاں گَیلرِییاں وِچّ ویکھی جا سکدی ہَے۔ ایدھر آکے پُۄربی پںجّاب دے اݨوںڈّے پںجّاب دے اسَیمبلی مَیمبراں نال ہی پہِلی پںجّاب اسَیمبلی بہال کر دِتّی گئی۔ اِس ترہاں اُنہاں نُۄں آذاد ہِںدُّستان دی پہِلی پںجّاب اسَیمبلی دا مَیمبر ہۄݨ دا ماݨ پْراپت ہۄئِیا۔ ایتھے پہُںچّدِیاں ہی 1952 دی پہِلی جنرل چۄݨ وی لڑی ذرُۄر پر اُکھّڑی تے کھِںڈّی برادری کارن سفلتا ناں مِلی۔ پر پںتھّک ماملِیاں تے ہرِیاݨے دی سِیاست وِچّ پُۄرے سرگرم آخری دم تکّ رہے۔
اُہ آپݨی گڑھکے والے بۄل تے دلیر لِیڈرشِپّ دی امِٹّ چھاپ ہرِیاݨے دی سِیاست `تے گئے ہن۔ مُکھّ مںتّری تے مںتّری اُٹھّکے اُہناں دے گۄڈِیں ہتھّ لائُںدے تے ستِکار کردے سن۔ اُہناں دے ڈَیپُۄٹیشن دے ماملِیاں نُۄں سبھ کمّ چھڈّ کے سُݨدے۔ اِکٹھّاں جاں دِیواناں وِچّ جدۄں بۄلدے تاں جُڑی سںگّت نُۄں اُچّی تے جبہے والی آواذ وِچّ ’سُۄربِیر کھالسا بہادرۄ‘ کہِکے سمبّۄدھن ہُںدّے۔ چُݨَۄتِییاں تے وںگّاراں بھرپُۄر چھۄٹے-چھۄٹے دلیری بھرے واکاں نال اِکٹھّ نُۄں آپݨے وِچاراں نال تۄر لَیںدے۔ اُنہاں دی بۄلی وِچّ وِرک تپّے دا مُہاورا پُۄرے جاہۄ جلال وِچّ ہُںدّا۔ شراب نُۄں نِںدّدے تے پِیاکڑاں نُۄں ’کھچّاں', `چولاں' کہِکے نِواجدے۔ وِرکاں وِچّ شراب پِیݨ دا شَۄںک پںجّابی جگت وِچّ پْرسِدھّ ہَے۔ اِہ شائِد اِس کرکے ہَے کِئُںکِہ اُہ ڈاںگ-سۄٹا واہُݨ والے جںگّجُۄ بہادر ہن۔ کئی کہِںدّے ہن لڑائی بھِڑائی اِس نَۄں رتنی تۄں بِناں ہۄ نہِیں سکدی۔ راخش بُدھّی بنائُݨ وِچّ اِہ سۄم رس ذرُۄر تکڑا ہِسّا پائُںدا ہَے۔ پر اجّکلہ تاں بھجّل, نِکمّے, آلسی تے ڈرپۄک اِس دی بہُتی ورتۄں کرن لگّ پئے ہن۔ جتھیدار باپُۄ جی دا وِچار سی کِہ اِس شراب نیں کِسے نال وی وفا نہِیں کِیتی۔ بںدّے مُکّ جاںدے ہن, جائِداداں ڈِیک جاݨ والی اِہ نہِیں مُکّدی۔ اُنہاں دی شکھسِیئت دِییاں پرتاں نُۄں وکھّ-وکھّ سمیں دِییاں گھٹناواں ہۄر وی سپشٹ کردِییاں ہن۔
اِک واری سردار اُجّل سِںگھّ, سابکا گورنر, کۄل دۄہتے دی نَۄکری دی سِفارش لئی دِلّی گئے۔ گورنر ساہِب نیں آئۄ بھگت تے اِذت ماݨ کِیتا اتے بۄلے: ’تُسِیں کاہنُۄں آئُݨا سی۔ مَینُۄں ہُکم کر دِںدّے, مَیں آپ کرنال آکے تُہاڈے درشن کرن دی کھُشی لَیںدا’۔ جدۄں آئُݨ دا مںتّو دسِّیا کِہ دۄہتا اَیمّ اے کر چُکِّیا ہَے, اِس نُۄں پںجّاب اَیںڈ سِںدھّ بَیںک وِچّ نَۄکر کروا دِئۄ۔ کہِݨ لگّے, ’مُشکل ہَے, مَیں اگّے وی کئیِیاں دے ناواں دی سِفارش کر چُکِّیا ہاں۔ نالے ہُݨ تاں اسِیں آرٹس دے بںدّے نہِیں لَیںدے, مَیتھیمَیٹِکس والے ہی لَیںدے ہاں۔‘ باپُۄ جی نیں کِہا کِہ ہُݨے ہی تُہاڈے بَیںک وِچّ اِکّ اَیمّ اے پُلِیٹِیکل سائِںس دا مُںڈّا ساڈے اِلاکے چۄں ہی لِیا گِیا ہَے۔ اِکّ دم بۄلے, ’اُہنُۄں کڈھّ دِںدّے ہاں’۔ جتھیدار پُۄرے کھالسئی گڑھکے نال بۄلے, “واہ! چںگّی گلّ کِیتی اُۄ۔ مَیں بںدّا رکھاݨ آئِیاں کِہ کڈھاݨ آئِیاں۔ آپݨا دۄہتا رکھوا, پُتّ بھتِیجے نُۄں کڈھا, کِہڑا مُۄںہ لَے کرنال وڑاںگا۔ سردار جی! برادری نُۄں مُۄںہ وِکھاݨ جۄگا نہِیں رہاںگا۔‘ سابکا گورنر اِنا بادلِیل کھڑکواں اُتّر سُݨ کے لاجواب ہۄ گِیا, اتے ارذی پھڑ سِپھارش کر دِتّی۔
اِںٹروِیئۄُ وِچّ کُجھّ دیری ہۄ گئی۔ دۄہتا پھِر باپُۄ جی نُۄں لَیکے بَیںک دے چیئرمَین سردار اِںدرجِیت سِںگھّ نُۄں مِلݨ دِلّی گِیا۔ اُتھے اچانک جتھیدار سںتّۄکھ سِںگھّ, دِلّی اکالی دل دا پْردھان, مِل پِیا۔ باپُۄ جی نُۄں ویکھ کے پُچھّدَے اِہ بذُرگ کَۄݨ نیں۔ پتا لگّݨ تے اُسنے باپُۄ جی دے گۄڈِیں ہتھّ لائِیا تے بۄلِیا, “مَیں جتھیدار سںتّۄکھ سِںگھّ ہاں۔ مَیں تُہانُۄں واپس نہِیں جاݨ دیݨا, تُہانُۄں آپݨے کۄل رکھّݨَے۔ مَیں اجّ کھُش کِسمت ہاں کِہ پںتھّ دی اِکّ مہان ہستی دے مَینُۄں درشن ہۄئے نیں۔ مَیں آپݨے آپ نُۄں بھاگاں والا سمجھدا ہاں۔”
جتھیدار ہمبھّۄ جنتا دی سیوا لئی ہمیشاں تتّپر رہِںدّے۔ جدۄں مہِمل (کرنال) آکے مُڑ آباد ہۄئے تاں گُردُیارے جُڑی سںگّت نُۄں سمبّۄدھن کِیتا ‘…کھالسا جی اسِیں پاکِستان چۄں اُجڑ کے آئے ہاں۔ وسّدے-رسّدے گھر تے چلدے کمّاں نُۄں چھڈّ ہُݨ نویں سِرِئۄں رۄذی رۄٹی دے کمِّیں جُٹݨا ہَے۔ کِسے لاگی-بھاگی, ہٹّی-بھٹھّی والے نُۄں کمّ شُرُۄ کرن لئی پَیسے دی لۄڑ ہۄوے, مَیں دِیاںگا۔ چھے مہِینے وِچّ مۄڑ دیݨے, ہَۄلی ہَۄلی۔ چھۄٹے مۄٹے جٹّ بھرا وی اِنہاں واںگ مَینُۄں آپݨا پِتا ہی سمجھݨ۔ اُنہاں دِییاں وی ذرُۄری لۄڑاں پُۄرِییاں کرن دا بچن دِںدّا ہاں۔‘ اِس ترہاں اُہ نِتھاںوِیاں دے تھاں اتے نِیاسرِیاں دے آسرے بݨدے۔
پِںڈّ دی چھۄٹی پِیڑھی نُۄں آپݨے بچّے ہی سمجھدے۔ پِںڈّ `چ اِکّ دۄدھی آئُݨ لگّ پِیا۔ باپُۄ جی نیں اُس نُۄں بھجا دِتّا, ’واہ! تُۄں دُدھّ لَے جائِیا کریںگا۔ میرے پُتّ, پۄتِیاں نُۄں تاں پھِر لسّی وی نہِیں لبھّݨی…۔‘
آذادی گھُلاٹِییاں دِییاں پَینشناں لگّݨِییاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں۔ باپُۄ جی نُۄں پُتّاں تے بھائیِچارے نیں بتھیرا کِہا کِہ پَینشن لئی پھارم بھر دِئۄ۔ اِہ کہِکے اِنکار کر دِتّا کِہ اسِیں آذادی دی جںگّ پَینشناں لئی نہِیں سی لڑی۔ اسِیں تاں گۄرِیاں نُۄں آپݨے دیش چۄں کڈھّݨا سی اتے اُنہاں دے پِٹھُّۄ بدماش مہںتّاں کۄلۄں گُردُوارِیاں نُۄں مُکت کروائُݨا سی۔ ستّ سال اُہناں نیں پَینشن ناں لئی۔ آخِیر چھۄٹے پُتّر نیں اِہ کہِکے سہِمت کرا لِیا کِہ اِہ پَینشن تُسِیں سرکار تۄں لَیکے لۄڑوںدّ گرِیباں نُۄں وںڈّ دِیا کرِئۄ۔ ساری اُمر اِہ پَینشن آپ کِسے رُۄپ وِچّ وی ناں ورتی۔ کمال دے تِیاگی سن اُہ۔
گھر دے جِییاں نُۄں اِہ ہُکم ہُںدّا سی کِہ پںجّ چھے بںدِّیاں دا لںگّر ہمیشاں وادھُۄ تِیار پِیا رہِݨا چاہِیدا ہَے۔ ویلے کُویلے کۄئی پْراہُݨا جاں کۄئی لڑۄوںدّ آ جاںدا ہَے۔ گھر دی رسۄئی نُۄں وی گُرُۄ دے لںگّر دا رُۄپ دے رکھِّیا سی۔
جدۄں وی کِسے دے کمّ اُس دے نال جاںدے, کدی وی اُس نُۄں کۄئی خرچ ناں کرن دِںدّے۔ آپ ہی آپݨے کۄلۄں سارا خرچ کردے۔
1975 دے نیڑے بھجن لال راہِیں اِکّ ڈَیپُۄٹیشن جتھیدار ہمبھّۄ دی پْردھانگی وِچّ کُجھّ مںگّاں لَیکے مُکھّمںتّری بںسّی لال کۄل گِیا۔ اںدّر بَیٹھدِیاں سار بںسّی لال نیں آکھِیا: “گںوّار, اِکٹھّے ہۄکے میرا وکت خراب کرنے کے لِیئے آ جاتے ہَیں۔ ''
جتھیدار نیں اُٹھکے آکھِیا_” گںوّار تُۄں, تیرا پِئۄُ…تیرا دادا…اُٹھّۄ بھائی چلِّیئے … ''
’پُلِس کۄ بُلائۄ…’
’بُلا لَے پُلِس نُۄں…آہ کھڑھے اُۄں…اساں بھلا تیری کدے پُلِیس ڈِٹھّی نئیِں… اُٹھّ اُئے شیرۄ چلِّیئے…’
اِہ ٹُر پئے۔ مگرۄں بھجن لال نیں ترلے کرکے مۄڑکے لَے گِیا۔ ہُݨ اِہ ڈَیپُۄٹیشن بَیٹھا ناں۔ جتھیدار نیں آکھِیا, ’مَیں سر سُںدّر سِںگھّ مجِیٹھا, سر پھذل ہُسَین, سر سِکںدّر ہیاتخان, خِذر ہیات کھاں اتے مہاراجا بھُپِںدّر سِںگھّ پٹِیالا آدِ نال وی مُلاکاتاں کردا رِہا ہاں, پر تیرے ورگا کُرخت تے بددِماگ بںدّا اجّ-تکّ مَیں نہِیں ڈِٹھّا۔‘ مُکھّ مںتّری بِٹر-بِٹر ویکھدا رِہا۔
کچِّیاں راہاں, پگڈںڈِّییاں, لمِّییاں واٹاں, کھُلِّییاں جُۄہاں, مُربِّیاں دے وِشال گھیرِیاں, سردارِییاں, جگِیردارِییاں دا چِنّہ گھۄڑِییاں رکھّݨِییاں تے پالݨِییاں اِکّ وڈّی ذرُۄرت ہُںدّی سی۔ آواجائی دا مُکھ سادھن گھۄڑِییاں ہُںدِّییاں سن۔ پھَۄج دے گھۄڑ سوار دستِیاں لئی وی گھۄڑِییاں گھۄڑِیاں دی لۄڑ ہُںدّی سی۔ سرکار وی گھۄڑی پالکاں دی ہَۄںسلا افذائی لئی مُرّبے دِںدّی ہُںدّی سی۔ اِہ وی ودھِییا گھۄڑِییاں رکھّدے۔
مُربِّیاں دے مالک جتھیدار ہمبھّۄ گرِیب-پالک سن۔ آپݨے مُجارِیاں نُۄں ہلاشیری دِںدّے ہُںدّے کہِںدّے سی, `چںگّی واہۄ, تُسِیں وی چںگّا کھائۄ اتے اسِیں وی چںگّا کھاواںگے۔ اُۄچ نِیچ کارن مجہبِییاں نُۄں خُۄہ دی مَۄݨ تے چڑھکے پاݨی نہِیں سی بھرن دِتّا جاںدا۔ کھُۄہ تے دۄ بھَۄݨِییاں ہُںدِّییاں سن۔ اِکّ نال مُسلمان تے دُۄجی نال ہِںدُّۄ-سِکھّ پاݨی بھردے ہُںدّے سن۔ ہمبھّۄ نیں مذہبی سِکھّاں نُۄں امّْرِت پاݨ کرا آپݨی ہاذری وِچّ کھُۄہ تے چڑھائِیا تے پاݨی بھرن دی کھُلّہ دِوائی۔ کئیِیاں نیں اِتراذ کِیتا۔ ہمبھّۄ ساہِب دا جواب ہُںدّا, ’جِویں مںجّی دے چار پاوے ہُںدّے ہن, اۄویں ہی مذہبی سِںگھّ وی سِکھّ کَۄم دا چَۄتھا برابر دا پاوا ہن۔‘ دلیری نال ہی امّْرِتدھاری مذبہی سِںگھّاں نُۄں گُردُوارے وِچّ دیگ ورتائُݨ تے لا دِتّا۔
آٔ بھگت کردے وکت آئے پْراہُݨِیاں جاں افسراں دے دھرم دا پُۄرا ستِکار کردے۔ سِکھّاں دی آئۄ بھگت لئی گھرے ہی لںگّر بݨوائُںدے, پر مُسلمان مہِماناں لئی پْرشادا مُسلمان بھائیِیاں دے گھر سُکّی رسد پاݨی بھیجکے بݨوائُںدے۔ چھکائُݨ دا پْربںدھّ دی وکھّرا ہی کروا دِںدّے۔
اِسلام دا وی پُۄرا ستِکار کردے ہُںدّے سن۔ کہِںدّے ہُںدّے سن: مسِیت وِچّ مَۄلوی دی باںگ دیݨا اُویں ہَے, جِویں گُردُوارے پاٹھ دے بھۄگ دا سُنیہا دیݨ لئی سںکھّ وجائِیا جاںدا ہَے۔ اِہ دۄویں ہی پوِترّ سُنیہے ہن۔ جدۄں تُسِیں باںگ سُݨۄ ’ستِنام واہِگُرُۄ بۄلۄ’۔ پڑھائی دے بڑے اُپاشک سن۔ تاں ہی اُس سمیں آپݨے سبھ تۄں وڈّے پُتّر شمشیر سِںگھّ وِرک نُۄں کھالسا کالج امّْرِتسر کالج دی پڑھائی لئی بھیجِیا ہۄئِیا سی۔ ہر اِکّ نُۄں پڑھن لئی پْریردے۔ اُنہاں نیں اِلاکے دی پڑھائی خاتر چھییاں پِںڈّ وِچّ پِںڈّ جھارڑ وِکھے بڑِییاں کۄشِشاں کرکے 1940 وِچّ اِکّ پْرائِمری سکُۄل کھُلّہوائِیا۔
جتھیدار مان سِںگھّ ہمبھّۄ دی اِیمانداری دی سرکارے-دربارے پُۄری مانتا سی۔ آذادی گھُلاٹِیئے اتے اُنہاں دے مۄرچِیاں دے ساتھی پَینشناں لئی ارذی تسدِیک کرائُݨ لئی لۄک دُۄر-دُۄر تۄں اِنہاں کۄل آئُںدے۔ اِہ تسدِیک کر دِںدّے۔ اِنہاں دِییاں سِپھارش کِیتِییاں ارذِییاں نُۄں افسر پْروان کر لَیںدے۔ اُنہاں نُۄں جتھیدار ہمبھّۄ `تے پُۄرا وِشواش ہُںدّا سی۔
اِس پْرکار جتھیدار مان سِںگھّ ہمبھّۄ نیں اِکّ سرگرم جِیون جِیوِیا۔ مارچ 19, 1982 وِچّ اکال چلاݨا کر گئے۔ بھۄگ سمیں بہُت وڈّے اِکٹھّ وِچّ سورگی جۄگِںدّر سِںگھّ مان, سابکا سپِیکر پںجّاب وِدھان سبھا (پِتا سردار سِمرنجِیت سِںگھّ مان, اَیمّ پی تے اکالی دل, امّْرِتسر دے پْردھان), جتھیدار گُرچرن سِںگھّ ٹَۄہڑا, پْردھان اَیسّ جی پی سی, جتھیدار کرتار سِںگھّ ٹکّر, پْردھان ہرِیاݨا اکالی دلّ, ش ہرمہِںدّر سِںگھّ چٹھّا, وید پال (اَیڈوۄکیٹ), اَیمّ اَیلّ اے تے مںتّری, اتے سبھ پارٹِییاں دے سِینِیئر لِیڈر ہاذر سن۔
اُنہاں دی دیݨ کیول آپݨے پرِوار لئی نہِیں ہَے, سگۄں سمُچّی سِکھّ کَۄم لئی اِکّ گَۄرومئی اتے سدِیوی پْریرنا سرۄت ہَے اتے رہیگی۔