ہر کۄئی کھُشی اتے سُکھ دا پھرک چںگّی ترہاں سمجھدا ہَے اتے اِتِہاس انُسار اِس سںسّار وِچّ منُکھّ کدے وی کھُش نہِیں رِہا۔ پر اتھاہ بھَۄتِک کھُشہالی اتے اݨگِݨت سُکھ-سہُۄلتاں دے باوجُۄد اجّ دے منُکھّ دا کھُش ناں رہِݨا اِکّ گُںجھّلھدار بُجھارت ہَے۔ آپݨے پُۄروجاں دی تُلنا وِچّ ہر پکھّ تۄں سُکھالھا اتے رجِّیا-پُجِّیا ہۄݨ دے باوجُۄد اِہ کھُشِییاں تۄں باںجھا ہَے۔ ناں ہی اِتِہاس وِچّ کدے کِسے دیش جاں راج دے ہُکمران نیں آپݨی پرجا دی کھُشی نُۄں آپݨا اُدیش بݨائِیا ہَے۔ منُکھّ دِییاں کھُشِییاں دی گلّ سِرپھ سںتّاں-مہاتماواں اتے پرمارتھی مہا-پُرکھاں نیں ہی کِیتی ہَے٬ بھاویں کِہ اُنہاں دی کھُشِییاں دی پرِبھاشا دُنِیاوی کھُشِییاں دی پرِبھاشا تۄں اڈّ رہی ہَے۔ وَیسے تاں پُۄربی مُۄل دے ہر مُکھّ دھرم-گْرںتھّ وِچّ اِس بارے چرچا ہَے پر شْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دِییاں باݨِییاں وِچّ ہسّݨ, کھیلہݨ, کھُشِییاں٬ پاتشاہِییاں٬ سہِج٬ انںدّ اتے پرم-انںدّ آدِ دا ذِکر آم ہَے۔ اِنہاں وِچّ تاں بلکِہ “دُکھ وِچِ سُۄکھ منائی” اتے “اِہ لۄک سُکھِیئے پرلۄک سُہیلے” دے کِتے وڈّے آدرش جگِیاسُۄیاں ساہمݨے رکھّے ہۄئے ہن۔ پُۄرب دے دھرم-گْرںتھّاں تۄں اِشارا لَے کے٬ پِچھلے اٹھّ-دس دہاکِیاں تۄں پچھّم دے سماج-وِگِیانی اتے منۄ-وِگِیانی وی کھُشِییاں٬ پْرسنّتا اتے ہَیپِینَیسّ دے وِشے ’تے گمبھِّیر کھۄجاں کر رہے ہن۔ اُہ اِس سِٹّے تے پہُںچّے ہن کِہ منُکھّی کھُشِییاں لئی پُۄربلے مہامپُرکھاں دِییاں مُۄل سِکھِّیاواں دے اجۄکِییاں وِگِیانِک کھۄجاں نال کِیتے سُمیل ’تے امل ذرُۄری ہَے (Finding Modern Truth in Ancient Wisdom-Jonathan Haidt)۔ اِس ترہاں ہر دھرم دے پَیرۄکار آپۄ-آپݨے مۄڈھی مہامپُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں دی سُہِردتا نال پالݨا کر کے اجۄکی بہُ-پکھّی بھَۄتِک کھُشہالی نُۄں وی ماݨ سکدے ہن اتے کھُش وی رہِ سکدے ہن۔

نانک اِیہا سُکھُ آگَے مُکھّ اُۄجل سںگِّ سںتّن کَے پائیِئَے۔۔

سپشٹ ہَے کِہ شْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دے شردھالُۄ وی اِس ترہاں کر کے آپݨا کائِیا-کلپ کر سکدے ہن اتے اِس جِیون نُۄں سُکھی (کھُش) اتے اگلے نُۄں سُہیلا بݨا سکدے ہن۔ پر نِراشاجنک گلّ اِہ ہَے کِہ اسِیں اِس ترہاں نہِیں کر پا رہے۔ سانُۄں درپیش اِس سمسِّیا دا ادھِئَن کر کے اِسدے ہلّ لئی یتنشِیل مُکھّ وِدواناں وِچّۄں بابا جَیمل سِںگھّ جی بھِںڈّر اِکّ ہن۔ رسمی تَۄر ’تے آپ ’گُردوارا ستِسںگّ بھون‘ نائۄں دے اِکّ رجِسٹرڈ ٹْرسٹ (نِئۄ میہر سِںگھّ کلۄنی٬ پٹِیالھا) دے مُکھی ہن٬ جِسدا مںتّو اتے ہر کاروائی گُرمتِ دے پرچار اتے پسار ہِت ہَے۔ آپ نیں آپݨی ساری پِتا-پُرکھی جائِداد اتے مکان سݨے آپݨی جِیون بھر دی کمائی اِس ٹْرسٹ دی سیوا وِچّ لائی ہۄئی ہَے اتے آپݨا گُذارا آپݨی پَینشن وِچّۄں کردے ہن۔ اِہ ٹْرسٹ اِلاکے دی سِکھّ-سںگّت دِییاں نِتا-پْرتی دھارمِک ذرُۄرتاں نُۄں بھلِیبھاںت پُۄرِییاں کردا ہَے اتے سبھ دھارمِک سماگماں دا سِکھّ رہِت-مریادا انُسار پْربںدھّ کردا ہَے۔ جِویں کِہ کھُشی-گمی دے سماگم٬ گُرپُرب٬ لںگّر٬ امّْرِت سںچّار آدِ۔ اِنہاں کمّاں دی نِگرانی کرن دے نال-نال بابا جی ہر رۄذ شْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی لڑِیوار کتھا کردے ہن۔ ہُݨ تک اِس کتھا دے تِنّ وار بھۄگ پائے جا چُکّے ہن اتے اجّ-کلّہ چَۄتھی لڑی چلّ رہی ہَے۔ سپشٹ ہَے کِہ اِہ سبھ سدھارن اتے بُنِیادی دھارمِک کمّ ہن جۄ ہۄر سِکھّ سںسّتھاواں وی کر رہِییاں ہن اتے اِس پکھّ تۄں اِہ سںسّتھا ہۄراں سںسّتھاواں ورگی ہی لگدی ہَے۔

پر اِہ سںسّتھا ہۄراں سںسّتھاواں تۄں اِس گلّۄں وِلکھّݨ اتے مۄہری ہَے کِہ اِہ گُرمتِ دے پرچار اتے پسار نُۄں ماڈرن اتے وِگِیانِک ڈھںگّاں-ترِیکِیاں نال کردی ہَے۔ بابا جی خُد گُرمتِ دے وِدوان ہۄݨ دے نال-نال پُۄرن ابھِیاسی ہن اتے دُنِیاوی پکھّۄں اِکّ تجربیکار ’اَیجُۄکیشنِسٹ‘ ہۄݨ سدکا سِکھلائی دِییاں وِدھِییاں اتے برِیکِییاں تۄں جاݨُۄ ہن۔ آپ پرمارتھ دے سِکھِیارتھِییاں دی مانسِکتا نُۄں جاݨدے ہن اتے آپ نیں اُنہاں دِییاں ذرُۄرتاں دا وِستارپُۄرن وِشلیشݨ کِیتا ہَے۔ آپ دی پکّی دھارنا ہَے کِہ سِکھّ-جگت نُۄں درپیش اِس سمسِّیاواں دا اِکّ مُکھّ اتے پْربھاوکاری ہلّ٬ سمُچّی باݨی دِییاں سِکھِّیاواں ’تے سہی امل کرنا ہَے اتے سہی امل لئی باݨی دی سہی سمجھ ذرُۄری ہَے۔ باݨی دی سہی سمجھ لئی اِسدے سہی شبدارتھاں اتے بھاوارتھاں دی سمجھ اتے اِنہاں دا سہی اُچارݨ ذرُۄری ہَے۔ اِس دھارنا نُۄں ادھار بݨا کے آپ نیں ابھِلاکھی-سِکھِیارتھِییاں نُۄں دھرم اتے وِگِیان دے سُمیل دی ماڈرن پہُںچّ انُسار سںتھِّیا دیݨ دِییاں نویکلھِییاں وِدھِییاں سِرجِییاں ہن۔ اِہ سںتھِّیا ہر رۄذ دۄ وار گُردوارا ساہِب اںدّر دِتّی جاںدی ہَے اتے ہر سِکھِیارتھی نُۄں سماں-بدھّ کۄرس پُۄرا کرنا پَیںدا ہَے۔ کۄرس پُۄرا ہۄݨ ’تے شْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی ہذُۄری وِچّ سمُۄہک ’گرَیجُۄئیشن‘ رسم کِیتی جاںدی ہَے تاں کِہ ہر بھاگِیدار لئی اِہ اِکّ یادگاری دِن بݨ سکے۔ سِکھِیارتھِییاں دی سیدھ لئی اِکّ اَینسائیِکلۄپِیڈِییا-کم-ڈِکشنری نُما وڈّی پُستک تِیار کِیتی گئی ہَے جِس وِچّ کۄرس دا سارا سلیبس٬ سِکھلائی دِییاں وِدھِییاں اتے آپ جی دِییاں وِستارپُۄرن ہدائِتاں درج ہن۔ نال ہی سبھ سِکھلائی نُۄں املی جاما پہِنائُݨ دی ’کۄچِںگّ‘ دِںدّے ہن٬ جِس نُۄں آپ پہِلی پْراتھمِکتا دِںدّے ہن۔

جنُ نانکُ دھُۄڑِ مںگَّے تِسُ گُرسِکھ کی جۄ آپِ جپَے اورہُ نامُ جپاوَے ۔۔

پھۄکٹ کرم-کاڈاں٬ من-متّی وہِماں-بھرماں اتے بھُلیکھِیاں تۄں بچݨ دے ڈھںگّ دسّ کے بابا جَیمل سِںگھّ جی جگِیاسُۄیاں نُۄں سِکھّی مریادا وِچّ پرپکّ کردے ہن۔ سارے دھرماں دا ستِکار کرن دی ذرُۄرت ’تے ذۄر دِںدّے ہۄئے کٹّڑتا تۄں ورجدے ہن۔ سںگّت اتے سِکھِیارتھِییاں نُۄں پرمارتھ پکھّۄں ودھّ اُدارچِتّ بݨائُݨ لئی آپ نیں پٹِیالھے دے آلھے-دُیالھے دے ہۄر مہاں-پُرکھاں نال پُۄری ترہاں سمپّرک ستھاپِت کِیتا ہۄئِیا ہَے۔ ہر گُرپُرب سمیں کِسے ناں کِسے سںتّ-مہاتما نُۄں آپݨے استھان ’تے بُلاوا دے کے سںگّتاں نُۄں اُنہاں دے پروچناں تۄں لابھ اُٹھائُݨ دے مَۄکے دِںدّے رہِںدّے ہن۔ اِہ پْرتھا اجّ تۄں پچّی سال پہِلاں شُرُۄ کِیتی گئی سی اتے اجّ وی چالُۄ ہَے۔ اِسدا وڈّا لابھ اِہ ہَے کِہ سںگّت ہر مہامپُرکھ دا ستِکار کرنا سِکھّ جاںدی ہَے٬ جِس نال سد-بھاونا اتے آپسی پْریم وِچّ وادھا ہُںدّا ہَے٬ جۄ اگّے پرماتما نال پْریم دا ادھار بݨدا ہَے۔

“ساچُ کہَۄ سُن لیہُ سبھَے٬ جِن پْریم کِیئۄ تِن ہی پْربھُ پائِئۄ۔۔

آپ گُرمتِ دے سِدھاںتاں اتے اِسدِییاں سِکھِّیاواں نُۄں مہامپُرکھاں دِییاں جِیون-کتھاواں تۄں کِتے ودھّ مہتّتا دِںدّے ہن۔ پھِر وی سیوکاں نُۄں اُتشاہ دیݨ واستے کدے-کدائیِں آپݨِییاں نِجّی گلّاں وی سںگّت نال ساںجھِییاں کردے ہن۔ آپݨے جِیون دِییاں پُراݨِییاں یاداں اتے دُشوارِییاں ساںجھِییاں کرکے آپ سںگّت نُۄں اِہ سُنیہا دِںدّے ہن کِہ ’جے مَیں اِہ سبھ کُچھ کر سکدا ہاں تاں تُسِیں وی کر سکدے ہۄ۔‘ دسّدے ہن کِہ اُنہاں دے ماتا جی آپݨی اکھّاں دی رۄشنی اُس وکت کھۄ بَیٹھے سن جدۄں اُنہاں (بابا جی) دی اُمر سِرپھ چار سال دی سی۔ اُنہاں نُۄں پِںڈّ دے پْرائِمری سکُۄل جاݨ تۄں پہِلاں ہر رۄذ گھر دے کھاݨے دا کمّ کرنا پَیںدا سی۔ پڑھائی وِچّ بہُت ہُشِیار ہۄݨ دے باوجُۄد آپ لگاتار پڑھائی نہِیں کر سکے اتے جے.بی.ٹی دا کۄرس کر کے سِکھِّیا وِبھاگ وِچّ ادھِیاپک دی سروِس کرن لگّ پئے۔ سروِس دَۄران ہی آپ نیں چار وِشِیاں اںگّریذی٬ پۄلِٹِیکل سائِںس٬ ہِسٹری اتے اَیجُۄکیشن وِچّ پۄسٹ-گرَیجُۄئیشن دِییاں ڈِگرِییاں پْراپت کِیتِییاں۔ اُنہاں دے وڈّے بھرا نیں اُنہاں نُۄں جِیون دے شُرُۄ وِچّ ہی اِہ سِکھِّیا دِتّی سی کِہ کدے وی آپݨے ماتا-پِتا٬ ٹِیچراں-پْرۄپھَیسراں اتے سِینِیئراں نُۄں ناںہ نہِیں کہِݨی اتے آپ نیں وڈّے بھرا دی اِس نسِیہت ’تے ساری اُمر پہِرا دِتّا۔ آپ نیں 37 سال اڈّ-اڈّ پْرائیِویٹ اتے سرکاری سکُۄلاں وِچّ٬ سمیں-سمیں انُسار ہر کلاس نُۄں پڑھائِیا اتے سارے ہی وِشے پڑھائے۔ اِس ترہاں آپ وِدِیارتھِییاں دی اُس اُمر وِچّ رہِنُمائی کردے رہے جدۄں اُہ سرِیرک اتے مانسِک پکھّۄں وِکاس کر رہے ہُںدّے سن۔ اِس تجربے سدکا آپ جگِیاسُۄیاں نُۄں پرمارتھ دا گُۄڑھ گِیان دیݨ وِچّ مۄہری سِکھّ مہامپُرکھاں وِچّۄں ہن۔ ذِکر-گ ہَے کِہ پرِوار وِچّ دھارمِک ماہَۄل ہۄݨ دے باوجُۄد٬ شُرُۄ وِچّ آپ دا پرمارتھ والے پاسے بہُتا جھُکائۄ نہِیں سی۔ آپݨے کِسے سِینِیئر ادھِیاپک دی پْریرݨا سدکا ہی آپ نیں اِکتّی سال دی اُمر وِچّ امّْرِت چھکِیا۔ سپشٹ ہَے کِہ اِس ترہاں دِییاں شکھسِیئتاں نُۄں وی مِہنتاں کرنِییاں پَیںدِییاں ہن اتے آگِیاکاری وِچّ رہِݨا پَیںدا ہَے۔

گِیانُ ن گلیئی ڈھُۄڈھِیئَے کتھنا کرڑا سارُ ۔۔ کرمِ مِلَے تاں پائیِئَے ہۄر ہِکمتِ ہُکمُ کھُیارُ ۔۔

آپ سںگّت دے اِس بھرۄسے نُۄں پرپکّ کردے ہن کِہ شْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب ہر سِکھّ لئی دسّے ستِگُرُۄ ساہِباناں سݨے سارے باݨی-کاراں دا جِئۄُںدا-جاگدا سرُۄپ ہَے۔ اِسدی سمُچّی باݨی وِچّ وِویکمئی بھرۄسا رکھّݨا بہُت ذرُۄری ہَے۔ اِہ پرمارتھی گِیان دا وڈمُلّا سْرۄت اتے گُرُۄ ساہِبان ولّۄں منُکھّتا نُۄں بکھشی مہان وِراست ہَے۔ پر اِسدے ڈُۄںگھے پرمارتھی بھیداں دی سہی سمجھ تۄں بگَیر اسِیں اِس تۄں پھائِدا نہِیں اُٹھا سکدے۔ ابھِیاسی وِدوان ہی سانُۄں باݨی دے اَۄکھے شبداں دے سہی شبدارتھ اتے سہی بھاوارتھ٬ باݨی دا شُدھّ اُچارݨ اتے اِسدے گُۄڑھ-بھید سمجھا سکدے ہن۔ آم بھُلیکھا اِہ ہَے کِہ سانُۄں آپ باݨی پڑھ کے آپ ہی سمجھݨی چاہِیدی ہَے٬ کِسے مہاپُرکھ دی وِچۄلگِری دی لۄڑ نہِیں۔ پر گُرباݨی دے ڈُۄںگھے پرمارتھی بھیداں نُۄں سمجھݨا دُنِیاوی وِدِّیا-پْراپتی ترہاں بُدھّی اتے مِہنت دا کمّ تاں ہَے ہی٬ اتے نال ہی اِہ نِرںتّر سادھناں راہِیں سرِیر اتے من نُۄں ڈسِپلن وِچّ رکھّݨ دی کلا وی ہَے۔ کلا ہمیشا ابھِیاس نال سِکھّݨی اتے پرپکّ کرنی پَیںدی ہَے۔ اِہ ٹھِیک ہَے کِہ پرمارتھ دے سبھ سِدھاںت پرماتما نیں پہِلاں ہی سِرجے ہۄئے ہن٬ پر اِنہاں دی سمجھ کۄئی جاݨکار مہاپُرکھ ہی سانُۄں دے سکدا ہَے اتے اِنہاں ’تے امل اُس دی سخت نِگرانی وِچّ ہی کِیتا جا سکدا ہَے۔

“مارگُ پْربھ کا ہرِ کِییا سںتّن سںگِّ جاتا”

آپݨے جِیون وِچّ ابھِیاس کر کے اتے ہر پکھّ تۄں سوچھّ جِیون جِئۄں کے آپ آپݨے سیوکاں لئی رۄل-ماڈل بݨے ہۄئے ہن۔ آپ سمجھائُںدے ہن کِہ مہامپُرکھ ساڈے پرمارتھی کمّ نہِیں کردے٬ بلکِہ سانُۄں آپݨے کمّ آپ کرنا سِکھائُںدے ہن۔ آپ اِس گلّ نُۄں بہُت کۄرے ہۄ کے سمجھائُںدے ہن کِہ مہامپُرکھاں دا کمّ گائیِڈَیںس دیݨی اتے سرپْرستی کرنا ہُںدّا ہَے پر ابھِیاس سبھ نیں آپۄ-آپݨا کرنا ہَے۔ گھالݨا اتے مُشکّت نال پْراپت کِیتی آپ جی دی آتمِک اوستھا نُۄں دیکھ کے اسِیں آم کر کے اُنہاں دی ذُبانی سِپھت-سلاہ نُۄں ہی بھگتی سمجھ بَیٹھدے ہاں۔ شائِد اِس غرذ نال کِہ اُہ ساڈے ہِسّے دا ابھِیاس وی کر دیݨگے اتے سانُۄں اِسدا کۄئی لابھ ہۄویگا۔ پر ساڈی اِہ سۄچ نِرمُۄل ہَے اتے آپ ساڈی اِس چتُرائی نُۄں نکاردے ہن اتے سانُۄں آپۄ-آپݨا ابھِیاس کرن لئی پْریردے ہن۔

“آپݨ ہتھِّیں آپݨا آپے ہی کاجُ سوارِیئَے۔”

آم کر کے اسِیں آپݨے من-متّی بھُلیکھِیاں اتے مانسِک کمذۄرِییاں کر کے آپݨے کُدرتی گُݨاں نُۄں جاگْرِت نہِیں کر سکدے۔ پر جدۄں ساڈے ورگا کۄئی اِنسان ساڈے واںگ آپݨِییاں کبِیلدارِییاں نجِٹھّدا ہۄئِیا اتے اِس جِیون دے دُکھّ-سُکھ جردا ہۄئِیا آپݨی دْرِڑھتا اتے ابھِیاس دے سِر ’تے کۄئی ذِکریۄگ پْراپتی کردا ہَے تاں اسِیں ودھّ اُتشاہِت ہُںدّے ہاں۔ بابا جی دے اُتشاہ اتے سیدھ سدکا بِیبی بلجِںدّر کَۄر ولّۄں کِیتا اِس ترہاں دا اِکّ کمّ ساڈے سبھ لئی اُداہرݨ ہَے۔ آپ (بابا) جی دے دسّݨ مُتابِک بھائی کاہن سِںگھّ جی نابھا دے پِتا جی سںتّ نرائِݨ سِںگھّ جی اِکّ بَیٹھک وِچّ ہی اکھںڈّپاٹھ دا پاٹھ کر دِںدّے سن اتے جِیون وِچّ اُنہاں نیں اِکّۄ-بَیٹھک دے سَیںکڑے اکھںٹھّپاٹھ کِیتے سن۔ آپ جی دے من وِچّ پھُرنا آئِیا کِہ جے اُہ اِنے پاٹھ کر سکدے ہن تاں کِئۄں ناں خُد اِس کمّ لئی اُپرالا کِیتا جاوے اتے سںگّت نال اِہ گلّ ساںجھی کِیتی۔ بِیبی بلجِںدّر کَۄر ’تے ستِگُرُۄ دی اجِہی مِہر رہی کِہ اُہ اِکلّے ہی اِکّ بَیٹھک وِچّ پُۄرا اکھںڈّ-پاٹھ کرن لگّ پئے۔ پِچھلے 10-12 سال وِچّ آپݨِییاں گھریلُۄ ذِمّیوارِییاں نِبھائُںدے ہۄئے٬ اِکّۄ بَیٹھک دے 350 تۄں ودھّ اکھںڈّ پاٹھ کِیتے ہن۔ شُرُۄ وِچّ سرِیر پکھّۄں اتے من پکھّۄں٬ دۄنۄ کِسم دِییاں مُشکِلاں آئیِیاں٬ پر ہر اِکّ اکھںڈّپاٹھ دی سماپتی نال آپ دا ہَۄسلا وی ودھدا رِہا اتے اکال پُرکھ دی مِہر وی ودھدی رہی۔

“سۄ چیتے جِسُ آپِ چیتائ۔۔ گُر کَے سبدِ وسَے منِ آئ۔۔”

بابا جی گُرمتّ دِییاں تِنّ مُۄل سِکھِّیاواں ’تے پُۄرے تن-من نال پہِرا دیݨا ذرُۄری کرار دِںدّے ہن:

* گُرمتّ دِییاں سِکھِّیاواں دی اجّ دے سائِںسی پرِپیکھ وِچّ کھُلّہے من نال وِیاکھِیا کرنی۔

* دسِّییاں وِدھِییاں نال پُۄرا ابھِیاس کرنا۔

* شُبھ کرم کرنے٬ اِس سمبّںدھّ وِچّ اُنہاں دی پالِسی ’ذِیرۄ-ٹَۄلرَیںس‘ دی ہَے۔ “کرمی آپۄ آپݨی کے نیڑَے کے دُۄرِ۔۔”

اِہ تِنّے کمّ اِکّ-دُۄجے دے پرِپُۄرک ہن۔ اِکّ ’تے کاروائی دُۄسرے وِچّ مددگار ہُںدّی ہَے پر اِکّ وِچّ کُتاہی دُۄسرے وِچّ بڑی وڈّی رُکاوٹ بݨ جاںدی ہَے۔