اِہناں دِناں وِچّ ہی اتر سِںگھّ نیں آپݨے کِتاباں والے جھۄلے وِچۄں دۄ تِنّ ساہِتک-مَیغذِین کڈھّ کے وِکھائے۔ اِہناں وِچّ وکھّ وکھّ لیکھکاں دِییاں کوِتاواں٬ کہاݨِییاں تے لیکھ چھپے ہۄئے سن۔ میرے لئی ادبھُتّ چِیذ سن اِہ مَیغذِین۔ مَیں اُستۄں پڑھن لئی مںگّے تاں اُسنے کِہا کِہ اُہ میرے لئی ہی تاں لَے کے آئِیا ہَے۔ اُس کۄل تاں ہۄر وی اِسترہاں دے بہُت سارے پرچے سن پڑھن واستے۔ اُسنے اِہ وی دسِّیا کِہ اُسنُۄں اِہ ’کارُۄں دا خذانا‘ ساڈی ’چںدُّۄ کی‘ پتّی دے ڈاکٹر بلوںتّ سِںگھّ کۄلۄں لبھّا ہَے۔ بلوںتّ سِںگھّ تاں ساڈے سکِیاں وِچّۄں ہی سی۔ اُسنے فَۄج وِچّ ڈاکٹر وجۄں سیوا نِبھائی سی اتے ہُݨ میجر دے اہُدے تۄں رِٹائِر ہۄݨ اتے دُنِییاں جہان گاہُݨ پِچھّۄں آپݨے پِںڈّ آپݨے ہی لۄکاں وِچّ آ وسِّیا سی۔ اُس وِچّ پھَۄجی افسراں والی تاں کۄئی ’پھُۄں پھاں‘ ہَے ہی نہِیں سی۔ اتّ دا مِلݨسار اتے گالڑی۔

بھاویں اتر سِںگھّ دی پتّی وی اُہۄ ہی سی پر بلوںتّ سِںگھّ تاں ساڈے بہُتا نیڑے سی۔ ساڈے اںدّرلے گھر دے بِلکُل گُیاںڈھ وِچّ ہی سی اُہناں دا گھر۔ اُسدے چھۄٹے بھرا تارا سِںگھّ دے مُںڈّے جسوںتّ نُۄں اسِیں آپݨے سکِیاں وِچۄں میرے مامے دی دھی چھِںدّۄ دا رِشتا کروائِیا سی۔ اِس لئی میری ماں تے مَیں بھَیݨ چھِںدّۄ نُۄں مِلݨ اکسر ہی جاںدے رہِںدّے ساں۔ تارا سِںگھّ تے بلوںتّ سِںگھّ دا وِہڑا ساںجھا سی۔ اُہ اۄتھے مِلدا تے مَینُۄں ہۄݨہار وِدِیارتھی سمجھ کے میری پڑھائی دا ہال-چال پُچھّدا رہِںدّا۔ اُہ ساڈے گھر وی آم ہی آئُںدا جاںدا رہِںدّا سی۔ میری دادی نُۄں اُہ ’چاچی‘ آکھدا۔ مَیں اُسنُۄں ’تائِیا جی‘ آکھدا۔ اُہنی دِنی اُہ میری دادی دا دمے دا اِلاج وی کر رِہا سی۔ اُدۄں تاں اُہ ساڈے گھر دِن دے تِنّ چار گیڑے وی ماردا۔ پر مَینُۄں کی پتا سی کِہ اِس بذُرگ کۄل ’تۄشے-کھانے دی چابی‘ ہَے! بلوںتّ سِںگھّ کۄل ہر مہِینے کئی رسالے آئُںدے سن۔ ’پْرِیت-لڑی‘, ’کوِتا‘, ’کہاݨی‘, ’فتہِ‘ اتے ’پْرِیتم‘ جِہے انیکاں رسالِیاں دِییاں اُسنے پُۄرے پُۄرے سال دِییاں فائیِلاں بݨا کے رکھِّییاں ہۄئیِیاں ہن۔ اُسنُۄں کمّ-کار تاں ہَے کۄئی نہِیں سی۔ ذمِین ہِسّے-ٹھیکے ’تے دِتّی ہۄئی سی۔ اُہ ہر رۄذ سویر دی رۄٹی-پاݨی کھا کے رِسالے٬ نوِیں خرِیدی کۄئی پُستک اتے مںگّوائیِیاں جاںدِییاں تِنّ-چار اخباراں لَے کے بھائی بِدھی چںدّ دی سمادھ والی اِکاںت تھاں اُتّے جا کے لمّا سماں پڑھدا رہِںدّا اتے لَۄڈھے ویلے گھر نُۄں مُڑدا۔

میرے تے اتر سِںگھّ لئی بلوںتّ سِںگھّ دا پڑھن-خذانا لبھّ جاݨا گھر وِچّ ہی گںگّا مِل جاݨ دے سامان سی۔ ڈاکٹر نیں ساڈی پڑنہ-رُچی نُۄں وڈِیائِیا٬ ہُلارِیا اتے شاباش دِتّی۔ اُسدا آدیش سی کِہ اسِیں پہِلے رِسالے پڑھ کے واپس کر دِیا کرِیئے اتے ہۄر نویں لَے جائِیا کرِیئے۔ اسِیں اِہناں پرچِیاں دِییاں پُراݨِییاں فائیِلاں وی پڑھِییاں۔ ہر مہِینے نویں پرچِیاں دے ڈاک وِچّ آئُݨ اتے ڈاکٹر ولّۄں پہِلاں پڑھے جاݨ تے پھِر اُہناں دی ساڈے لئی وِہلے ہۄݨ دی اُڈِیک کردے رہِںدّے۔ کِسے نشئّی نُۄں وی ساڈے پُستکاں-رِسالے پڑھن دے نشے نالۄں ودھّ نشے دی ہۄر کی تلب ہُںدّی ہۄویگی!

نویں پُراݨے لیکھکاں نُۄں ہر مہِینے چھپدِیاں ویکھ کے میرے من وِچّ وی اِہناں پرچِیاں وِچّ چھپݨ دی رِیجھ جاگ پئی۔ پر مَینُۄں اِہناں وِچّ کَۄݨ چھاپُۄ؟ پہِلاں مَیں اِس پدھّر دی چِیذ لِکھݨ دے یۄگ اتے سمرتھّ تاں ہۄ جاواں! پہِلاں ہۄرناں نُۄں پڑھ اتے جاݨ تاں لواں کِہ اُہ کِویں لِکھدے نیں!

چھُٹّی والے کِسے دِن گھر دے کھیتی-باڑی دے کمّ وِچّ ہتھّ وٹائُݨ لئی میری ڈِئۄُٹی بہُتی کھُۄہ واہُݨ دی ہُںدّی۔ مَیں بۄتی لَے جاںدا٬ کھُۄہ ’تے جۄڑدا٬ اُسنُۄں کھۄپے لائُںدا اتے ٹِچکر مار کے تۄر دِںدّا۔ آپ ہتھّ وِچّ نواں ناول لَے کے نیڑے ہی کھُۄہ اُتلے وڈّ آکاری پِپّلاں-بۄہڑاں دی سںگھّݨی چھاں ہیٹھاں کۄئی کپّڑا وِچھا کے بَیٹھ جاںدا تے ہتھّلی کِتاب دے پنِّیاں وِچّ گواچ جاںدا۔ کدی کدی مال-ڈںگّر کھیتاں وِچّ پھِرائُݨ لئی لَے کے جاݨا پَیںدا تاں وی میرے ہتھّ وِچّ کِتاب ہُںدّی۔ کِتاباں وِچۄں ہر پل نوِیں تۄں نوِیں ذِںدّگی دے جھلکارے مِلدے۔ وکھّ وکھّ منُکھّاں دے سُبھا اتے وتِیرے دی چںگِّیائی٬ دۄرںگّی٬ دُبِدھا سمیت اُہناں اںدّر وسّدے بہُ-بِدھ راںگلے سںسّار دی سۄجھی پَیںدی۔ کۄئی پاتر چںگّا لگّدا٬ کۄئی بہُت بُرا۔ پہِلاں پڑھدا تے پھِر پڑھے بارے کِنّہا کِنّہا چِر سۄچدا رہِںدّا۔ کالے اکھّراں چۄں کۄئی دُنِییاں اُٹھّ کے میرے من-مستک وِچّ وسّ جاںدی۔ اتر سِںگھّ تے مَیں پڑھِییاں رچناواں اتے اُہناں دے آپݨے من ’تے پَیݨ والے پْربھاو بارے آپس وِچّ چرچا وی کردے رہِںدّے۔

جدۄں نوِیں کِتاب میرے ہتھّ ’چ آئُںدی تاں میرا چاء ٹھلّہِیا ناں جاںدا۔ پر کِتاب مُکّ جاݨ تۄں بائد جِنّاں چِر نوِیں کِتاب جاں ہۄر کۄئی پڑھن-سامگّری ہتھّ ناں آ جاںدی٬ اۄنا چِر مَیں وِگۄچِیا جِہا رہِںدّا۔ کِتاباں تاں میرے ساہ سن؛ میری ذِںدّگی سن۔

مَینُۄں اِکّ ترہاں پڑھݨ دا جھلّ جِہا ہۄ گِیا۔ سکُۄل دی لائِبْریری وِچّۄں اُس ویلے دے پںجّابی اتے ہِںدّی وِچّ چھپدے سارے پْرمُکھّ لیکھکاں دے ناول اتے کہاݨِییاں کڈھوا کے پڑھݨِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں۔ اِکّ دۄ کِتاباں کڈھوائُݨِییاں٬ پڑھݨِییاں٬ واپس کرنِییاں اتے ہۄر نوِییاں کڈھوا لَیݨِییاں۔ ساری لائِبْریری دِییاں سارِییاں کِتاباں اِکّۄ وار پْراپت کرن تے اِکۄ ساہے ہی پڑھ لَیݨ دا لالچ ’سۄنے دا آںڈا دیݨ والی مُرگی کۄلۄں اِکۄ وار سارے آںڈے لَے لَیݨ دے لالچ تکّ ودھ چُکّا سی۔‘

فِر اتر سِںگھّ نیں ہی اِکّ ترکِیب سۄچی۔

نواں ہی نِیُکت ہۄ کے آئِیا ساڈا پْربھاکر ماسٹر ہںسّ راج ہِماچل دے رہِݨ والا سی۔ اُسنُۄں لائِبْریری دا نواں چارج دِتّا گِیا۔ ہںسّ راج پںجّابی پڑھنی نہِیں سی جاݨدا۔ اسِیں سۄچی ترکِیب انُسار کۄئی پُستک لائِبْریری ’چۄں کڈھوائُݨی۔ پڑھݨ تۄں پِچھّۄں اُس کِتاب دی ٹائیِٹل والی جِلد اُکھاڑ لَیݨی اتے جِلد وِچّ کۄئی ہۄر پِچھلی جمات دی اۄڈے کُ آکار دی کِتاب لیوی نال جۄڑ دیݨی۔ پْربھاکر نُۄں دِکھائُݨی۔ اُس نیں ٹائیِٹل ویکھ کے آکھݨا٬ “ٹھِیک ہَے! الماری ’چ رکھّ دِئۄ اتے ہۄر من-پسںدّ کِتاب لَے لئۄ……۔” اُسنُۄں ساڈے ’تے اجِہی کرتُۄت کرن دا کۄئی شکّ ہَے ہی نہِیں سی۔ اِس سمیں تکّ اسِیں سکُۄل دے بہُت ’لائِک اتے ہۄݨہار‘ وِدِیارتھِییاں وِچّ گِݨے جاݨ لگّے ساں۔ اُںج وی اُہ ساڈے پڑھن دے شَۄک نُۄں سنیہ اتے پرسںسّا دِییاں نذراں نال دیکھدا سی۔

اِںج ساڈے گھر چۄری کِیتِییاں پُستکاں دی لائِبْریری بݨدی رہی اتے سکُۄل دی لائِبْریری وِچّ ردّی اِکٹھّی ہُںدّی رہی۔ بہُت سالاں پِچھّۄں کِتے پْربھاکر نُۄں اِس گلّ دا پتا لگّا۔ اُدۄں تکّ مَیں پڑھ کے ماسٹر لگّ چُکّا ساں۔ پْربھاکر ہںسّ راج نُۄں اِہ نہِیں سی پتا کِہ اِہ کارا میرا اتے اتر سِںگھّ دا ہَے۔ اُس ویلے دِییاں کِیمتاں انُسار اجِہِییاں چۄری ہۄئیِیاں کِتاباں دی کِیمت لگپگ دۄ-ڈھائی ہذار رُپئے بݨدی سی۔ پْربھاکر رِٹائِر ہۄݨ تکّ میرے پِںڈّ سُر سِںگھّ دے ہائی سکُۄل وِچّ ہی پڑھائُںدا رِہا اتے لائِبْریری دا چارج وی اُس کۄل ہی رِہا۔ اجِہی ’ادھُۄری‘ لائِبْریری ہۄر کۄئی وی ادھِیاپک لَیݨ لئی تِیار نہِیں سی۔ آخر جدۄں تبدِیل ہۄ کے سُر سِںگھّ دے ہائی سکُۄل وِچّ پْربھاکر دا کُلِیگ بݨ کے پڑھائُݨ جا لگّا تاں مَیں اُس کۄل آپݨی غلتی تسلِیم کِیتی۔ اُہناں سارِییاں کِتاباں دی اُس نال رل کے سُۄچی تِیار کروائی جۄ گُمّ ہۄ چُکِّییاں سن۔ فِر ہَیڈّماسٹر پِیارے لال کۄلۄں٬ ساری گلّ دسّ کے٬ ’سِئۄںک کھا گئی‘ لِکھوا کے اِہ کِتاباں کٹوائیِیاں۔ اِہ میری ذِںدّگی دی پہِلی اتے آخری چۄری سی۔

دسوِیں تکّ مَیں لائِبْریری وِچّ شامِل ہِںدّی پںجّابی دے سبھ پْرمُکھّ لیکھک پڑھ لئے۔ اِہناں وِچّ مُنشی پْریم چںدّ٬ اُپِںدّر ناتھ اشک٬ نانک سِںگھّ٬ گُرمُکھ سِںگھّ مُسافِر٬ گُربخش سِںگھّ٬ کرتار سِںگھّ دُگّل اتے جسوںتّ سِںگھّ کںوّل آدِ شامِل سن۔ نال نال اُدۄں چھپدے ساہِتک مَیغذِین ڈاکٹر بلوںتّ سِںگھّ کۄلۄں لَے کے وی اتے آپ خرِید کے وی پڑھنے جاری رکھّے۔ جِہڑے رِسالے جاں کِتاباں مَیں پڑھدا اُہ سارے میرا پِتا وی پڑھدا۔ اُسنُۄں وی جِدھّرۄں کۄئی چںگّی کِتاب لبھّدی تاں پڑھݨ لئی لَے آئُںدا۔

پڑھے ہۄئے لیکھکاں دا میرے اُتّے بہُت ہی گُۄڑھا اتے ڈُۄںگھا اسر سی۔ اُہناں دِییاں لِختاں دا آدرشواد جِتھّے مَینُۄں چںگّا اِنسان بݨن لئی پْریرِت کر رِہا سی اۄتھے اُہناں لیکھکاں دا بہُت ہی اُچّا-سُچّا اتے ماݨ-یۄگ بِمبّ وی میرے من-مستک وِچّ اُکّرِیا گِیا سی۔ اجِہِییاں چںگِّییاں لِختاں لِکھݨ والے اتے آپݨِییاں کلماں نال ہر وار نواں سںسّار سِرج لَیݨ والے اِہ لۄک کِسے ہۄر ہی دھرتی دے واسی لگّݨ لگّے۔ اُچّے-اُچّے٬ سُچّے-سُچّے! میرے بال من وِچّ تاںگھ پَیدا ہۄئی کِہ کاش! کِتے مَیں وی اِہناں لیکھکاں واںگ پڑھِیا جاواں! جِویں اِہ مَینُۄں چںگّے چںگّے لگّدے نیں٬ کِسے ہۄر پڑھن والے نُۄں مَیں وی اِںج ہی چںگّا چںگّا لگّاں! میرا اِہناں ہستِییاں نُۄں مِلݨ اتے ویکھݨ نُۄں جِیء کردا۔ کی اِہ وی سدھارن آدمِییاں واںگ ہی دِسدے ہۄݨگے! کِنّے کرماں والے اتے مہان سن اُہ لیکھک جِہڑے آپݨے پاٹھکاں دے دِلاں وِچّ گھر بݨا کے بَیٹھ جاںدے ہن اتے اُہناں دے چیتِیاں وِچّ سدا جِئۄُںدے رہِںدّے ہن۔

بںدّے دا مرن نُۄں جِیء نہِیں کردا۔ شہِیداں بارے وی کِہا جاںدا ہَے کِہ کِسے وِشیش مکسد دی پْراپتی لئی آپݨی مرذی نال آپݨی جان دی باذی لائُںدے سمیں وی اُہناں دے من وِچّ سُۄخم جِہا اِہ اہِساس ہُںدّا ہَے کِہ اُہ بھاویں مر تاں جاݨگے پر مرن تۄں بائد آپݨے لۄکاں دے دِلاں وِچّ ذرُۄر جِئۄُںدے رہِݨگے۔ اُہ مر کے وی مرن نہِیں لگّے۔ اُہناں دِناں وِچّ ہی مَیں کِدھرے پڑھِیا-سُݨِیاں:

’جے مرن تۄں بائد وی جِئۄُںدے رہِݨا چاہُںدّے ہۄ تاں جاں تاں کۄئی اِہۄ جِہا کمّ کر جائۄ جۄ تُہاڈے مرن تۄں بائد لِکھِیا جا سکے اتے جاں اجِہا لِکھ جائۄ جۄ تُہاڈے مرن تۄں پِچھّۄں پڑھِیا جا سکے۔‘ نانک سِںگھّ٬ گُربخش سِںگھّ پْرِیتلڑی٬ جسوںتّ سِںگھّ کںوّل دِییاں لِختاں جِتھّے ’کُجھ کرن لئی‘ پْریردِییاں سن٬ اۄتھے آپݨے ورگا ’سِرجک‘ بݨ کے ’سدا لئی جِئۄُںدے رہِݨ دا جُگاڑ کر جاݨ’ دا سُنیہا وی دِںدِّییاں سن۔ دسوِیں دا اِمتِہان دے کے وِہلا ہۄئِیا تاں مَیں نِٹھّ کے کُجھّ لِکھݨ بارے سۄچِیا۔ مَینُۄں کوِتا نالۄں گلپ ودھیرے کھِچّ پائُںدی سی۔ بتَۄر پاٹھک کوِتا مَینُۄں پل-چھِݨ لئی پْربھاوِت کردی سی؛ کیول اُدۄں ہی٬ جدۄں مَیں کوِتا پڑھ جاں سُݨ رِہا ہۄواں؛ جد کِہ چںگّی کہاݨی تے چںگّا ناول پڑھن دا نشا کئی دِناں تکّ چڑھِیا رہِںدّا۔ من اُتّے چِر-ستھائی پْربھاو پائُݨ والی اسلی وِدھا تاں ناول ہی لگّدا سی پر کہاݨی وی تاں اِسے مںذِّل دا اِکّ پڑاء سی۔ پر کہاݨی لِکھݨی بڑی اَۄکھی لگّدی۔ کاغذ پھڑ کے لِکھݨا شرُۄ کردا تاں شبد ناں اہَۄڑدے۔ جے کُجھّ لِکھدا وی تاں لِکھے شبد جچدے ناں۔ لِکھِیا ہۄئِیا واک ہاسۄہِیݨا جِہا لگّدا۔ مَیں ورکے پاڑ پاڑ کے سُٹّی جاںدا۔ گلّ میری پکڑ وِچّ ناں آئُںدی۔ اُںج وی اںدّرے اںدّر مہِسُۄس ہُںدّا کِہ جِس گلّ٬ پاتر جاں گھٹنا بارے مَیں لِکھݨ لگّا ہاں اُس نال جُڑے ہۄر انیکاں سماجک-سبھِیاچارک جاں آرتھک-راجنِیتک پہِلُۄیاں دی مَینُۄں مُکمّل اتے پْرماݨِک جاݨکاری نہِیں۔ اِس بھرۄسے-یۄگ جاݨکاری تۄں بِناں لِکھی لِکھت بناوٹی اتے کچّی ہۄویگی۔ مسلن لِکھدِیاں لِکھدِیاں جیلہ٬ کچہِری٬ تھاݨے٬ ہسپتال آدِ دا ذِکر آئُںدا تاں میرے کۄل سِرف کِتابی گِیان ہی ہُںدّا۔ لِکھدا لِکھدا مَیں اِہناں تھاواں وِچّ وڑدا تاں میرے پَیر چلّݨۄں رُک جاںدے۔ کلم کھلۄ جاںدی۔

میرا پاتر کِسے دُرگھٹنا وِچّ ذخمی ہۄ گِیا اتے اُسنُۄں شہِر دے وڈّے ہسپتال وِچّ داخل کروائِیا گِیا۔ اۄتھے وارڈ ہن٬ مرِیذ ہن٬ نرساں ہن٬ ڈاکٹر ہن٬ دوائیِیاں ہن٬ اُہناں دوائیِیاں دے ناں ہن۔ ہسپتال دا سمُچّا ماہَۄل ہَے۔ پر مَیں تاں شہِر دا کۄئی ہسپتال ویکھِیا ہی نہِیں سی ہۄئِیا۔ اُس ماہَۄل دا مَینُۄں کۄئی انُبھو ہی نہِیں سی۔ ہسپتال دا چِتر تاں مَیں ہۄرناں کِتاباں وِچّ پڑھے-ویکھے دْرِشاں انُسار ہی چِتر سکدا ساں۔ اِہ تاں اݨجاݨی دھرتی ’تے پَیر رکھّݨ والی گلّ سی۔ لگّدا٬ جے کُجھّ غلت-ملت لِکھِیا گِیا تاں پڑھن والے میرے بارے کی سۄچݨگے! دۄ سفے لِکھ وی لَیںدا تاں جاپدا اَیویں جھُۄٹھ بۄلِیا ہَے۔

کوِتا تاں خِیالاں دی ترتِیب دے کے تُک نال تُک جۄڑ کے لِکھݨ دی جاچ آ گئی سی۔ پر کہاݨی لِکھݨا تاں بہُت اَۄکھا کمّ سی۔ چںگّا خِیال سۄچݨا اتے چںگّی شائِری کرنی وی بھاویں ڈاڈھا اَۄکھا کمّ سی پر اُس وِچّ چَۄگِردے دی وِشال اتے ڈُۄںگھی جاݨکاری دی گھاٹ نُۄں لُکا لَیݨ دی گُںجّائِش سی۔ پر گلپ لِکھݨ لگِّیاں تاں ہریک واک میری سِیمت جاݨکاری تے سمجھ دی چُگلی کھاںدا لگّدا سی۔ پھِر وی مَیں یتن ناں چھڈِّیا۔ نال دے نال مَیں اِتِہاس اتے آم جاݨکاری دِییاں کِتاباں وی پڑھن لگّا۔ پر کہاݨی لِکھ لَیݨا میرے لئی جںگّ جِتّ لَیݨ ورگی وںگّار سی۔

آخرکار بڑی جدّۄ-جہِد تۄں بائد مَیں پہِلی کہاݨی مُکمّل کر ہی لئی۔ اِسدا ناں سی ’بھَیݨ-بھرا’۔ مَینُۄں اِہ وِشواس نہِیں سی کِہ میری اِہ لِخت کِسے مِیاری ساہِتک پرچے وِچّ چھپ جاویگی۔ اۄتھے تاں وڈّے لیکھک چھپدے سن۔ وڈّے نام والے۔ مَینُۄں آپݨے کچّے-پن دا اںدّرے-اںدّر اہِساس سی۔ کہاݨی لِکھ کے مَیں کِسے پںجّابی دے اخبار نُۄں بھیج دِتّی۔ ’جتھیدار‘ سی شائِد اخبار دا نام۔

میری پہِلی کوِتا واںگ ہی پہِلی کہاݨی چھپ جاݨ دی خبر وی کِسے ہۄر کۄلۄں ہی مِلی۔ سُنِیارِیاں دا مُںڈّا بلوِںدّر میرا مِتّر سی۔ اسِیں دۄہویں مِیںہ پَیݨ پِچھّۄں پِںڈّ دے نیڑلے کھیتاں وِچّ سَیر کردے فِردے ساں جد اُسنے دسِّیا کِہ ’ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ‘ ناں دے کِسے بںدّے دی کہاݨی چھپی ہَے اخبار وِچّ٬ جِس نال پِںڈّ دا ناں ’سُر سِںگھّ‘ وی لِکھِیا ہۄئِیا ہَے۔ اُسدے چاچے دی دُکان ’تے آئُںدی سی اخبار۔ اُسنُۄں میرے کوِتا ہی لِکھدے ہۄݨ دا تاں اِلم سی پر میرے کہاݨی لِکھݨ بارے اُسدے وی چِتّ-خِیال وِچّ نہِیں سی اتے اُہ وی اخبار وِچّ چھپݨ-یۄگ کہاݨی! میرا لِکھِیا کوِتا دا ٹۄٹا اخبار وِچّ چھپے نُۄں تاں ہُݨ چِر ہۄ گِیا سی۔

اُسنُۄں دسِّیا کِہ اُہ کہاݨی تاں میری ہی سی۔ اُہ چلّ کے مَینُۄں اخبار دیوے۔ اسِیں اُسدے چاچے دی دُکان ’تے گئے۔ اخبار ویکھی تاں مَینُۄں چاء چڑھ گِیا۔ اُپّر اِکّ پاسے کھُۄبسُۄرت اَۄرت دا چِہرا بݨِیا ہۄئِیا سی اتے اُسدے سںگھّݨے کالے وال پِچھّے نُۄں اُڈّدے دِکھائی دِںدّے سن۔ اِہناں کالے والاں ’تے بارِیک چِٹّے اکھّراں وِچّ ’کہاݨی‘ لِکھِیا ہۄئِیا سی۔ اگّے کہاݨی دا ناں سی مۄٹے اخّراں وِچ- ’بھَیݨ-بھرا’۔ میری کہاݨی نیں اخبار دا پُۄرا سفا ملِّیا ہۄئِیا سی۔ اُہ اخبار مَیں گھر لِیا کے دِکھائی۔ میرے پِئۄ نیں وی اُہ کہاݨی پڑھی۔ ادھّا کُ ماݨ نال اتے ادھّا کُ مذاک جِہی نال “ہُۄںء!” کہِ کے مُسکرائِیا؛ جِویں کہِ رِہا ہۄوے٬ “چںگّا ہۄئِیا تُۄں کہاݨی لِکھ لئی؛ پر اِس وِچّ ہَے کی کہاݨی والا!”

پر میرے لئی تاں اِہ ڈاڈھی خُشی دی گلّ سی۔ مَیں اخبار ساہمݨے رکھّ کے وار وار آپݨے چھپے نام ولّ ویکھ رِہا ساں اتے آپݨے آپ نُۄں پُچھّ رِہا ساں کِہ کی سچّمُچّ میرا ہی نام چھپِیا ہَے؟ تُکبںدّ کوِتا لِکھݨی مَینُۄں سَۄکھی لگّدی سی٬ پر کہاݨی لِکھݨی ڈاڈھی مُشکِل۔ ہُݨ مَیں اِہ مُشکِل پار کر لئی سی۔ ہُݨ مَیں مہِینے وِچّ دۄ دۄ تِنّ تِنّ کہاݨِییاں لِکھݨ لگّا۔ جِہڑی کہاݨی لِکھدا٬ اخبار وِچّ چھپ جاںدی۔ ساہِتک ماسِک-پتّراں وِچّ مَیں اُہناں نُۄں بھیجدا ہی نہِیں ساں۔ اخبار وِچّ چھپݨ دا لالچ اِس کرکے وی سی کِہ پِںڈّ وِچّ اخباراں آئُںدِییاں ہۄݨ کرکے پِںڈّ دے پڑھے لِکھے لۄکاں تکّ میرا نام جاںدا٬ اُہناں وِچّ میرا مہتّو ودھدا۔ اِکّ مسّ-فُٹّ مُںڈّا پِںڈّ دے پتوںتِّیاں دی نذر وِچّ وِشیش دِسّݨ لگّ پِیا سی۔ اُہ مَینُۄں رۄک رۄک کے میری لِکھت پڑھے ہۄݨ دا ذِکر میرے نال ساںجھا کردے۔ شباش دِںدّے۔

اُدۄں اخبار کِسے دِن-دِہار جاں گُرپُرب ’تے چالی-چالی٬ پںجّاہ-پںجّاہ سفِیاں دے وِشیش اَیڈِیشن چھاپدے سن۔ مَیں اِہناں مَۄکِیاں اُتّے گُرُۄیاں بارے جاں اُس وِشیش دِن بارے کۄئی ناں کۄئی لیکھ لِکھ کے بھیج دِںدّا۔ اِس نال پِںڈّ وِچّ میری ’سِیاݨپ‘ دا ہۄر وی رۄہب پَیںدا۔ اِہ کۄئی گھٹّ ماݨ والی گلّ سی! اُہناں دے پِںڈّ دا پُتّ اُہناں دے پِںڈّ دے ناں نُۄں دُۄر دُۄر تکّ پہُںچّا رِہا سی! اُدۄں مَیں آپݨے نام دے نال پِںڈّ دا نام ذرُۄر لِکھدا ساں۔ اِکّ وار مَیں آپݨے کلمی-ناں (ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ-سُر سِںگھّ) دی بہُتی لمبّائی مہِسُۄس کردِیاں آپݨے پِںڈّ دا ناں آپݨے ناں دے نال ناں لِکھِیا۔ اُس ویلے دے پِںڈّ دے سرپںچّ سیوا سِںگھّ نیں مَینُۄں باذار وِچّ رۄک کے آکھِیا سی٬ “کلّہ تُۄں اخبار وِچّ آپݨے ناں نال پِںڈّ دا ناں کِئۄں نہِیں سی لِکھِیا؟ جدۄں وی لِکھیں- آپݨے ناں نال پِںڈّ دا نام لِکھݨا ناں بھُلِّیں…اِس ترہاں بںدّے دے نال نال پِںڈّ دا وجّ وی بݨدَے!”

کوِتا لِکھݨی وی مَیں نہِیں سی چھڈّی۔ جِتھّے کہاݨِییاں مَیں اخباراں وِچّ چھپݨ لئی بھیجدا٬ اۄتھے کوِتاواں ’فتہِ‘, ’پْرِیتم‘, ’کہاݨی‘ آدِ پرچِیاں نُۄں بھیجدا۔ اِکّ وار ’کہاݨی‘ وِچّ اِکّۄ سفے اُتّے کھبّے پاسے گُرمُخ سِںگھّ مُسافِر دِییاں چار رُبائیِیاں چھپِییاں ہۄئیِیاں سن اتے دُۄجے پاسے میرِییاں چار رُبائیِیاں۔ سۄلاں سال دے مُںڈّے لئی اِہ کۄئی گھٹّ ماݨ والی گلّ نہِیں سی۔ اُہناں وِچۄں اِکّ رُبائی مَینُۄں ہُݨ وی یاد ہَے:

بدّل آئِیا٬ گھٹاں کالِییاں٬ پَیلاں پائُںدے مۄر۔

اۄس کُڑی دے نَیݨ نشِیلے٬ ہَے مستانی تۄر۔

اُہ ہسّدی پر مَیں ہاں رۄںدی٬ اِسدا بھیت مَیں جاݨاں

اُسدا پْرِیتم کۄل اۄسدے٬ دُۄر میرا چِتّ-چۄر۔

لیکھک بݨن دا میرے اُتّے اجِہا بھُۄت سوار ہۄئِیا کِہ مَیں ہر سمیں کِسے کوِتا جاں کہاݨی دا پلاٹ سۄچ رِہا ہُںدّا جاں کۄئی کوِتا-کہاݨی لِکھ رِہا ہُںدّا۔ کوِتاواں اتے کہاݨِییاں اِس کرکے وی لِکھی جاںدا کِہ اخباراں اتے رِسالِیاں وِچّ اِہناں دی خپت نال دے نال ہُںدّی جاںدی سی اتے اُس اُپرںتّ رچنا چھپی دیکھ کے لۄڑِیںدا ہُلارا وی مِلدا رہِںدّا سی۔ اُںج میرا ناول لِکھݨ نُۄں جی کردا۔ جاپدا کِہ جِویں ناول لِکھ کے ہی رُۄہ نُۄں رجّ مِل سکدا ہَے۔ ناول چھۄہ وی لِیا اتے لگپگ کاپی دا چھے کُ سفا لِکھ مارِیا۔ کُجھّ چِر پِچھّۄں جلںدھّرۄں چھپدے ’نوِیں دُنِییاں‘ ناں دے ہفتاواری ساہِتک پرچے وِچّ ’پہُ-فُٹالا‘ دے نام ہیٹھاں اِس ناول دِییاں چَۄتی کِشتاں چھپِییاں۔ اُس پرچے وِچّ کہاݨِییاں وی میرِییاں بہُت چھپِییاں۔

اسل وِچّ مَیں اِہناں دِناں وِچّ لِکھݨ دا ابھِیاس کر رِہا ساں۔ اِکّ سِخاںدرُۄ بچّے واںگ پُۄرنِیاں ’تے لِکھ لِکھ کے سفے کالے کر رِہا ساں۔ میری جِیون-دْرِشٹی اتے شِلپ-دْرِشٹی اجے دھُںدّلکے وِچّۄں رستا لبھّ رہی سی۔ وِچاردھارک تَۄر اُتّے مَیں گُربخش سِںگھّ پْرِیتلڑی اتے جسوںتّ سِںگھّ کںوّل تۄں پْربھاوِت ساں۔ پر لِکھدے سمیں میرِییاں رچناواں وِچّ نانک سِںگھّ دا ’آدرشواد‘, گُربخش سِںگھّ دا ’رُماںسواد‘, جسوںتّ سِںگھّ کںوّل دا ’پْرگتِیواد‘, کرتار سِںگھّ دُگّل دا ’منۄوِگِیان‘ آپس وِچّ گھُل مِل جاںدے۔ کہاݨِییاں دے پلاٹ تاں میرے آپݨے ہی سۄچے بݨائے جاں ذِںدّگی ’چۄں لئے ہُںدّے پر جدۄں اُہ رچنا دے رُۄپ وِچّ ڈھل کے ساہمݨے آئُںدے تاں اُپرۄکت لیکھک کِتے ناں کِتے وِچّۄں بۄلݨ لگّ پَیںدے۔

مَیں اجے سُتںتّر ’ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ‘ نہِیں ساں بݨ سکِیا۔