اَیمّئَسّسی کردِیاں سار من وِچّ تاںگھ سی کِہ پِیئَچّڈی کراں اتے باپ دی اکھّ وِچّ پْرَیپّ وِچّۄں پھیل ہۄݨ دے ہِرخ نُۄں سہِلاواں۔ پر گھر دے آرتھِک ہالات نُۄں دھِیان وِچّ رکھّدِیاں پِیئَچّڈی کرن دا وِچار تِیاگ کے نَۄکری دی بھالھ وِچّ تُر پِیا٬ بھاویں کِہ اَیمّئَسّی دا رِذلٹ آئُݨ ’تے ڈا. کھُرانا نیں ذۄر لائِیا سی کِہ مَیں پِیئَچّڈی کراں۔

منُکھّ دی سفلتا دا راذ ہی اِس وِچّ ہُںدّا کِہ کی اُسدی سۄچ وِچّ نویں پھُرنے پھُردے نیں؟کی اُہ آپݨِییاں تمنّاواں نُۄں سںگّۄڑدا ہَے جاں پھَیلائُںدا ہَے؟ کی اُہ اِکّ مُکام ’تے جا کے ٹھہِر جاںدا ہَے؟ کی ساری ذِںدّگی اُس ہی مُکام دے نام لا اُمر دے پَیںڈے نُۄں کھۄٹا کر جاںدا ہَے؟ کی اُسدے من وِچّ لئے ہۄئے سُپنے جِئُںدے نیں؟ کی کدے کدائیِں اُہ ادھُۄرے سُپنِیاں نُۄں مِلدا ہَے اتے اُہناں دا سچّ سِرجݨ لئی آپݨِییاں کۄشِشاں نُۄں ساݨ ’تے لائُںدا ہَے؟ کی اُہ نوِیںیاں تدبِیراں نُۄں آپݨی تاںگھ بݨائُںدا ہَے؟ کی اُس نُۄں چیتِیاں وِچّ سجّرے لگّدے نیں اُہ پل٬ جدۄں تِڑکے سُپنے دی چِیس سِینے وِچّ چھیک کر گئی سی اتے اِسدی پِیڑا وِچّ اُہ کھُد وی پِیڑ-پِیڑ ہۄئِیا سی؟ آپݨے ماپِیاں نُۄں وی پِیڑاں وݨجِییاں سن؟ کی اُہ نوِیں اتے اُچیری پْرواذ بھرن لئی تِیار ہَے؟ کی اُس نُۄں آپݨے آپ ’تے بھرۄسا ہَے کِہ اُہ جِیون دے کِسے وی پڑاء وِچّ آپݨے سُپنِیاں دی اپُۄرتی نُۄں پُۄرنتا دا وردان دے سکدا ہَے؟

اسِیں سارے سُپنے لَیںدے ہاں اتے پھِر سُپنِیاں نُۄں بھُلّݨ دی آدت وی پا لَیںدے ہاں۔ بہُتی وار ساڈے سُپنِیاں دی تاسِیر اتے تکدِیر وی سمیں نال بدلدی رہِںدّی ہَے۔ سانُۄں یاد ہی نہِیں رہِںدّا کِہ اسِیں کِس رُتّے کِہڑا سُپنا لِیا سی اتے کِہڑے سُپنے نُۄں پُۄرا کرن لئی خُد نُۄں ارپِت کرن دا پْرݨ لِیا سی۔ سِرف کُجھ بیہِمّتے اتے سِرڑھِیݨ لۄک ہُںدّے نیں جۄ آپݨی تکدِیر نُۄں کۄسدے ہن٬ آپݨِییاں پَیڑاں نُۄں گواچݨ دے راہ تۄردے ہن اتے پھِر سُپنِیاں دا دھُںدّلکا اُہناں دی ذِںدّگی دے اُجّل بھوِکھّ نُۄں وی گہِر نال بھر دِںدّا ہَے۔

ذرُۄری ہُںدّا ہَے آپݨے پَیراں وِچّ سفر نُۄں اُگائُݨا٬ آپݨے دِیدِیاں وِچّ اُچّے دِسہدِّیاں ونِّیں جھاکݨ اتے آپݨی سۄچ دی پْرواذ نُۄں امبّر دا ہاݨی بݨائی رکھّݨا٬ پھِر کِسے وی استھائی رُکاوٹ دے کۄئی ارتھ نہِیں رہِںدّے۔ پھِر راہاں دا گھٹّا تُہاڈے مستک دی دھُۄڑ بݨ کے تُہاڈِییاں بلاواں اُتاردا ہَے٬ تُہاڈی پَیڑاں نُۄں نتّمستک ہُںدّا ہَے۔

سرکاری کالج دی ستھائی نَۄکری مِلݨ اتے سِر ’تے چھتّ اتے آپݨے پرِوار دے نِگھّ نُۄں ماݨدِیاں وی من وِچّ اِکّ کسک ذرُۄر اُٹھّدی سی کِہ مَیں پِیئَچّڈی کراں۔ اِہ سُپنا میرے اوچیتن من وِچّ اکسر ہی مَینُۄں کُریددا رہِںدّا۔ اِس سُپنے نال ہی بہُت کُجھ اجِہا جُڑِیا ہۄئِیا سی٬ جِس نُۄں پُۄرا کرن لئی مَیں آپݨے آپ نُۄں پْرکھݨا اتے نِرِیکھݨا چاہُںدّا ساں۔ اِس چاہت وِچّۄں ہی اُگمے میرے خِیال نُۄں اسلِیئت دا جاما پائُݨ لئی اِکّ دِن مَیں آپݨے مِتّر٬ بِیئَسّسی تے اَیمّئَسّسی وِچّ میرے تۄں اِکّ سال جُۄنِیئر اتے گُرُۄ نانک یُۄنِیورسِٹی وِچّ فِجِکس وِبھاگ وِچّ اسِسٹَیںٹ پْرۄپھَیسر وجۄں کارجشِیل ڈا. کُلوںتّ سِںگھّ نُۄں مِلِیا اتے اُس نال پِیئَچّڈی کرن دی اِچھّا ذاہر کِیتی۔ اِہ ڈا. تھِںدّ دی وڈتّݨ اتے مُہبّتی اںدّاذ سی کِہ اُسنے اِسدی ہامی بھری اتے مَیں پِیئَچّڈی کرن دا من وِچّ دھار لِیا۔

سائِںس وِچّ پِیئَچّڈی کرنا٬ بہُت ہی مِہنت اتے سِرڑ والا کارج ہَے٬ جِس وِچّ تُہاڈی مِہنت٬ نِرںتّرتا٬ دھِیان دا کیںدرِیکرن اتے آپݨے آپ نُۄں اِکّ نِشچِت سِیما وِچّ بنّہ کے سمیں سِر پُۄرا کرنا ہُںدّا ہَے۔ اِہ کھۄج کارج پْریۄگکی اتے تھِئۄُرَیٹِیکل ہُںدّا ہَے٬ اِس وِچّ تُہاڈے گائیِڈ نیں سِرف گائیِڈ کرنا ہُںدّا ہَے۔ اِہ کھۄجارتھی ’تے نِربھر کردا کِہ اُہ آپݨے گائیِڈ دے دِشا-نِردیشاں دی آگِیا دا پالݨ کردِیاں خُد نُۄں کِنّا کُ سادھدا ہَے؟ آپݨے کھۄج-کارج پْرتی کِنّا سمرپِت٬ سںجِّیدا اتے سمجھدار ہَے۔ اِس وِچّ تِیسری اکھّ راہِیں جھاکݨا بہُت اہِم ہُںدّا کِہ تُسِیں کۄئی وی کھۄج-کارج کردِیاں٬ اِس وِچّۄں کِہۄ جِہے سِٹّے کِیاس کر سکدے ہۄ؟ اِہناں وِچّۄں کِہڑے نویں تتھّ ساہمݨے لِیا سکدے ہۄ٬ جِہناں وِچّۄں بھَۄتِک وِگِیان نُۄں سمُچّتا وِچّ ورتِیا تے سمجھِیا جا سکدا ہَے؟ اِسدِییاں کِہڑِییاں لبھّتاں وِچّۄں منُکھّ نُۄں خُد نُۄں وِستھارت کرن دا مَۄکا مِلدا ہَے؟

میرا پِیئَچّڈی دا وِشا سی کِہ ریڈِییائی کِرناں (الفا٬ بیٹا اتے گاما کِرناں) وکھّۄ-وکھّرے پدارتھاں وِچّۄں کِویں لںگھّدِییاں اتے اِہناں وِچّ ذذب ہُںدِّییاں نیں؟ اِہناں پدارتھاں نُۄں اِہناں کِرناں تۄں بچا لئی منُکھّ کِویں ورت سکدا ہَے۔ اِس کھۄج کارج وِچّ کُجھ ہِسّا پْرۄیۄگکی اتے کُجھ تھِئۄُرَیٹِیکل سی۔ لَیب وِچّ پْریۄگ کردِیاں اکسر ہی ریڈِییائی پدارتھاں اتے کِرناں نال واہ پَیںدا سی اتے اِہناں تۄں کھُد نُۄں بچائُݨا وی ذرُۄری سی۔

شُرُۄ شُرُۄ وِچّ ڈا. تھِںدّ نُۄں لگِّیا کِہ شائِد مَیں پِیئَچّڈی نُۄں پُۄری ناں کر سکاں کِئُںکِہ اُہناں نیں دیکھِیا سی کِہ کُجھ کالجاں دے پْرۄپھَیسر یُۄجِیسی ولّۄں فَیلۄشِپّ لَے کے پِیئَچِّیڈی کرن لئی آئُںدے سن اتے پںجّ سال گوا کے بِناں پِیئَچّڈی کِیتِیاں ہی واپس چلے جاںدے سن۔ پر مَیں تاں کالج وِچّ پڑھائُںدِیاں ہی گُرُۄ نانک یُۄنِیورسِٹی امّْرِتسر تۄں پارٹ ٹائیِم پِیئَچّڈی کرن دا پھَیسلا کِیتا سی۔ اِس وِچّ کپُۄرتھلا اتے امّْرِتسر وِچلی دُۄری اتے میرِییاں کالج ادھِیاپن دِییاں بںدّشاں وی سن۔ اِہناں رُجھیوِیاں وِچّۄں سماں کڈھّ کے ہی پِیئَچّڈی کرن دا اسمبھّو جاپدا کارج کرن دا من وِچّ دھارِیا۔

یاد سی کِہ کُجھ وی اسمبھّو نہِیں ہُںدّا۔ اِہ سِرف تُہاڈی مانسِکتا ’تے نِربھر کردا ہَے کِہ تُسِیں کِسکارج نُۄں سمبھّو جاں اسمبھّو سمجھدے ہۄ۔ من دی تاکت نیں تُہاڈی سرِیرک تاکت بݨ کے تُہاڈے لئی تدبِیراں اتے تکدِیراں دی تامِیرداری کرنی ہُںدّی ہَے۔ اِس وِچّۄں ہی تُہاڈے وِئکتِیتو دے اُس رُۄپ نیں اُجاگر ہۄݨا ہُںدّا جِس تۄں تُسِیں وی ناواکف ہُںدّے ہۄ۔

جدۄں مَیں پِچھلجھاتی ماردا ہاں تاں یاد آئُںدے نیں 1991 تۄں 1995 تِیک دے اُہ دِن جدۄں میرا ہر سنِچّروار اتے اَیتوار یُۄنِیورسِٹی دی لَیب وِچّ گُذردا سی۔ سۄموار نُۄں پہِلی بسّ لَے کے کپُۄرتھلے آئُںدا ساں اتے کالج وِچّ پڑھائُݨ جاںدا سی۔ اِہ ڈا. تھِںدّ دی دِیدا-دلیری سی کِہ اُہ وی سنِچّروار اتے اَیتوار نُۄں اکسر ہی لَیب وِچّ آ جاںدا اتے ہۄ رہے کھۄج کارج دی پْرگتی بارے جاݨدا اتے ہۄر نِریدش دِںدّا۔ گرمِییاں دِییاں چھُٹِّییاں جاں کْرِسمِس دِییاں چھُٹِّییاں وی کھۄج کارج دے لیکھے ہی لگّدِییاں سن۔ گھرۄں باہر رہِݨ کرکے گھر دا سمُچّا دارۄمدار پتنی دی اگوائی وِچّ پُۄرن رُۄپ وِچّ نِروِگھن چلّ رِہا سی۔

اُس سمیں وِچّ بہُت گھٹّ کمپِّئۄُٹر ہُںدّے سن۔ کپُۄرتھلا وِچّ میرے اِکّ وِدِیارتھی رمن نیں کمپِّئۄُٹر سَیںٹر کھۄلہِیا سی۔ میرے کھۄج کارج لئی لمِّییاں چَۄڑِییاں کَیلکُۄلیشن کرن لئی کمپِّئۄُٹر دا پْرۄگرام ورتݨا ذرُۄری سی۔ اِس لئی جدۄں کمپِّئۄُٹر سَیںٹر رات نُۄں 8 وجے بںدّ ہۄ جاںدا تاں مَیں سَیںٹر دا کمپِّئۄُٹر ورت کے رات دے باراں وجے تک کَیلکُۄلیشن کردا اتے پْرِںٹّیائۄُٹ لَیںدا رہِںدّا ساں۔ اِہ میرے وِدِیارتھی دی مُہبّت سی کِہ اُہ رات نُۄں باراں وجے تِیک جاگدا رہِںدّا تاں کِہ میرے جاݨ تۄں بائد سَیںٹر نُۄں بںدّ کر سکے۔ اِہ سبھ کُجھ اِس لئی کرنا ذرُۄری سی کِئُںکِہ اِہناں کَیلکُۄلیشناں دے ادھار ’تے ہی مَیں اِس نُۄں گرافاں وِچّ درسائُںدا اتے پھِر اِہناں گرافاں وِچّۄں نویں تتھّ کڈھّکے اِس نُۄں کھۄج کارج دے رُۄپ وِچّ پْرگٹائُںدا۔ اِہ کارج نویں کھۄج پتّر دے رُۄپ وِچّ اںتّرراشٹری مَیگذِیناں وِچّ چھپدا سی۔

میرے کھۄج کارج دی نوِینتا اتے اِس وِچّۄں نِکلے سِٹِّیاں دا کیہا آلم سی کِہ میرے تھِیسس دے 14 چَیپٹر سن۔ اِہ چَۄداں چپّٹر ہی کھۄج پتّراں دے رُۄپ وِچّ وکھّ-وکھّ اںتّرراشٹری مَیگذِیناں وِچّ چھپ گئے اتے سارا کھۄج کارج اںتّرراشٹری کھۄج دا ہِسّا بݨ سکݨ دے کابل ہۄئِیا۔

میری کھۄج-کارج پْرتی سمرپِتا دا اِہ آلم سی کِہ جِنّا وی کمّ مَینُں دسِّیا جاںدا٬ اُہ نِشچِت سمیں وِچّ پُۄرا کرکے مَیں یُۄنِیورسِٹی پہُںچّ جاںدا اتے پھِر اگلیرا پڑاء شُرُۄ کر دِںدّا۔ میرے مِتّر پر گائیِڈ ڈا. تھِںدّ دا کہِݨا سی٬ “گُربخش! تُۄں مَینُۄں دسّ کِہ تُۄں سَۄںدا کدۄں ایں؟ تُۄں کالج وی پڑھائُںدا اتے کالج دے سارے کمّاں وِچّ ودھ چڑھ کے بھاگ لَیںدا ایں۔ ساہِت دا تَینُۄں شَۄک اے٬ جِسنُۄں ہُݨ وی پال رِہا ایں۔ پرِوار نُۄں سماں ذرُۄر دِںدّا ہۄویںگا۔ پر اِس سبھ دے باوجُۄد تُۄں پِیئَچّڈی لئی اِنا سماں کڈھّ لَیںدا ایں٬ اِہ کمال اے۔ مَیں کئی وار سۄچدا ساں کِہ تُۄں کدے تاں آ کے کہیںگا کِہ مَیں اِس ہفتے دا کمّ نہِیں کر سکِیا۔ پر تُۄں ہر وار مَینُۄں لاجواب کر دِںدّا ایں۔ اِہ تیری مِہنت اتے پْرتِیبدھّتا دا ہی سِٹّا اے کِہ تُۄں تِنّ سالاں وِچّ آپݨی پِیئَچّڈی کر لئی جدۄں کِہ کئی تاں 5-7 سال تِیک وی یُۄنِیورسِٹی وِچّ رُلدے رہِںدّے نیں۔ کھاس گلّ اِہ ہَے کِہ تُۄں پِیئَچّڈی دَۄران اںتّرراشٹری کانپھْرںسّ وِچّ شامل ہۄ کے آپݨے نام اِکّ ہۄر کامیابی نُۄں کِیتا ہَے۔ تیری مِہنت اتے سمرپِتا نُۄں سلام۔”

درئسل جدۄں مَیں اَیمّئَسّسی تۄں بائد اُچیری پڑھائی لئی کَینیڈا ناں جا سکِیا تاں اِکّ چِیس من وِچّ گھر پا بَیٹھی۔ اِکّ للہک سی کِہ کَینیڈا ’کیراں ذرُۄر جاݨا ہَے۔ پھِر 1993 وِچّ یُۄنِیورسِٹی آپھ وَیسٹرن اۄنٹارِیئۄ٬ لںڈّن٬ کَینیڈا وِچّ اںتّرراشٹری کانپھرںسّ وِچّ شامل ہۄݨ دا سُبھاگ پْراپت ہۄئِیا۔ اِس نال میرے من وِچّ بَیٹھی چسک نُۄں کُجھ راہت ذرُۄر مِلی۔ اِس کانپھرںسّ دا رَۄچک تتھّ اِہ وی سی کِہ اِس کانپھرںسّ وِچّ مَیں اتے میرے گُرُۄ ڈا. ہردیو سِںگھّ وِرک شامل سن۔ مَیں آپݨا کَینیڈا دا سفرناما ’سُپنِیاں دی جُۄہ – کَینیڈا‘ لِکھِیا جۄ رۄذانا اجِیت اکھبار وِچّ لڑِیوار چھپِیا سی اتے ڈا. وِرک دا کَینیڈا سفرناما پںجّابی ٹْرِبِئۄُن وِچّ چھپِیا سی۔

پِیئَچّڈی دے دَۄران لَیب تۄں بائد دے پلاں وِچّ میرا رَیݨ بسیرا ڈا. تھِںدّ دا گھر ہی ہُںدّا سی٬ جِتھّے آپݨے گھر ورگی اݨپتّ وی ماݨی۔ اِس دَۄران آپݨے جِیون دے اُہناں پلاں دا چِتّرن وی کر سکِیا جۄ کدے میرے مستک دی چِتّرپٹ بݨن لئی کاہلے سن۔ آپݨے ہی آپݨِیاں دا نسِیبا بݨن لئی جدۄں اہُلدے نیں تاں پھِر کامیابِییاں دا کافلا اُہناں دا نسِیب بݨ جاںدا ہَے جِہناں نیں ذِںدّگی دِییاں تلخِییاں٬ بیرُکھِییاں٬ بیگانگِییاں تے بیترتِیبِییاں نُۄں نںگّے پِںڈِّیاں ’تے جرِیا ہۄوے اتے جِہناں دا سُپن-سںسّار اُہناں تۄں وِتھّ سِرجݨ دا آدی ہۄوے۔

جنُۄن٬ جذبا تے جذبات وِچّۄں اُگّی ہۄئی جِتّ دے نکش ذِںدّگی نُۄں جِئۄُݨ جۄگا کردے نیں۔ اِس وِچّۄں ہی اُہناں راہاں دی پچھاݨ ہُںدّی ہَے٬ جِہناں راہاں وِچّ کھُشِییاں تے کھیڑِیاں دی پھسل لہِرائُںدی ہَے۔ اجِہا ہی کیہا وکت دا مذاذ سی جدۄں لال گائۄُن پا کے پِیئَچّڈی دی ڈِگری لَیݨ گِیا ساں۔ اُس سمیں دَۄران میرے پرِوار والِیاں دے مُکھڑے تے نُۄری آبھا وِچّۄں مَیں آپݨی کِسمت دِییاں سُرخ-ریکھاواں نُۄں کِیاس سکدا ساں۔ اِس مَۄکے ’تے ڈا. تھِںدّ دے بۄلاں وِچلا پِیار اتے آپݨے مِتّر نُۄں چیلے دے رُۄپ وِچّ اِس اکادمِک پْراپتی دا سِرلیکھ بݨِیا دیکھݨا بہُت چںگّا لگّا سی۔ اُس پل مَیں بھُلّ ہی گِیا سی پِچھلے سالاں دی دَۄڑ-بھجّ٬ امّْرِتسر تے کپُۄرتھلے درمِیان مارے ہۄئے بیہِساب گیڑے اتے ادھّی ادھّی رات تِیک کِتاباں نال متھّا ماردِیاں آپݨے کھۄج کارج نُۄں سِرے چاڑھن دی ذِد دَۄران اُنِیںدرِییاں راتاں٬ آپݨی کارج دَۄران بھُکھّ٬ نِیںد اتے پِیاس تۄں اݨبھِجّتا۔ سکُۄن اتے سُکھن نال لبریذ اُہ کیہی مانسِک اوستھا سی٬ جِس وِچّۄں مَینُۄں آپݨے باپ دا اُہ دَیوی مُکھّڑا نذر آئِیا٬ جِس ’تے کدے میرے پْرَیپّ وِچّۄں پھیل ہۄݨ ’تے شِکن اُگّی سی۔ پر اُہ اُس مُکھّ ’تے ماݨبھری آبھا دا جلَۄء میرے خُیاباں نُۄں ہۄر اُچیرِییاں پُلاںگھاں پُٹّݨ لئی اُتشاہِت کر گِیا۔

جذبا تے ذنُۄن دی ذرب وِچّۄں اُگّی پِیئَچّڈی دی ڈِگری دی ہاسلتا جشنمئی کامیابی سی٬ جِس نُۄں کدے سُپنئی رُۄپ وِچّ دیکھِیا سی پر ہُݨ اِہ سچّ میرا ہاسل بݨ چُکِّیا سی۔

اتے اِہ پِیئَچّڈی ہی سی جِس تۄں مہِرُۄم کرن لئی میرے آپݨِیاں نیں مَینُۄں کَینیڈا جاݨ تۄں ہۄڑِیا سی۔ پر اِس ڈِگری اتے ماپِیاں دِییاں دُیاواں نیں ہی مَینُۄں امرِیکا دی یُۄنِیورسِٹی وِچّ پڑھائُݨ دا مَۄکا پْردان کِیتا٬ ورنا مںڈّ وِچّ پشُۄ چارن والے دے بھاگاں وِچّ کِتھّے سی وِدیش پڑھائُݨا اتے آپݨے وِدِیارتھِییاں نُۄں اُہ کُجھ واپس دیݨ دا ماݨ پْراپت کر رِہا ہاں جۄ سماج نیں مَینُۄں دِتّا سی اتے جِسدی توکّۄ میرے ماپِیاں نیں میرے کۄلۄں کِیتی سی۔ مَیں آپݨے ماپِیاں دی کِرتارتھا دا کرذ اُتارن لئی ہُݨ تِیک وی یتنشِیل ہاں۔ اِہ سفر آکھری ساہ تِیک اِںجھ ہی جاری رہے٬ اِہ ہی اِکّ من دی تمنّا ہَے جۄ مَینُۄں جِئۄُݨ دا سببّ بکھشدی اے۔

* * * * *