بائد دُپہِر دا سَیشن شُرُۄ ہۄݨ والا سی۔ ستِنام ماݨک کھِچّ کے مَینُۄں پھِر اگلِییاں کُرسِییاں ’تے لَے گِیا۔ اِس سَیشن دی کاروائی اِلِیاس گھُمّݨ نیں چلائُݨی سی۔ اُس نیں مَینُۄں کِہا :
‘’مَیں سدارت لئی سٹیج اُتّے بَیٹھݨ والے بںدِّیاں ’چۄں سبھ تۄں پہِلاں تُہانُۄں آواذ مارنی ہَے۔ اَیتھے ہی رِہۄ۔ ہُݨ کِدھرے جائِئۄ ناں۔‘’
ہُݨے ہی کِیتے فَیسلے مُتابک گلّ دۄہاں مُلکاں دے پںجّابی ادب بارے ہۄݨی سی۔ بھارتی پںجّابی ادب بارے نِرݨیجنک ڈھںگّ نال گلّ کرن لئی اُس نیں مَینُۄں کِسے ہۄر وی پںجّابی وِدوان بارے پُچھِّیا تاں مَیں ڈا. رگھبِیر سِںگھّ سِرجݨا دا ناں لِیا۔ اِلِیاس گھُمّݨ نیں میری جاݨ-پچھاݨ کرائی تے مَینُۄں پہِلاں پْردھانگی مںڈّل وِچ بَیٹھݨ لئی آکھِیا۔ ڈا. رگھبِیر سِںگھّ٬ ڈا. سُتِںدّر سِںگھّ نُۄر تے امِین ملِک وی مںچّ اُتّے سُشۄبھِت ہۄئے۔
گلّ دۄہاں مُلکاں دے پںجّابی ساہِت بارے کرن دی تھاں بھارت-پاکِہ سمبّںدھّاں٬ وںڈّ  دے درد دے بھاوُک پْرگٹاوے تکّ ہی سِیمت ہۄ کے رہِ گئی۔ ڈا. رگھبِیر سِںگھّ تے  ڈا. نُۄر نیں ہی سںتُّلِت ڈھںگّ نال سبںدھِّت مُدّے بارے چرچا کِیتی٬ نہِیں تاں چڑھدے پںجّاب دے بُلارِیاں وِچۄں بہُتِیاں دی گلّ بھاوُک اُلار نال اۄتپۄت سی۔ اُہ واگھے دی لکِیر نُۄں نِںدّدے۔ پئیِیاں وںڈِّییاں نُۄں کۄسدے۔ اِہ لِیکاں تے وںڈِّییاں میٹ کے اِک ہۄݨ لئی ہاء دا نائہرا ماردے۔ مَینُۄں اُنہاں دی بھاوُکتا سمجھ پَیںدی سی پر اُنہاں دی اِس بھاوُکتا دی پاکِستان وِچ غلت وِیاکھِیا ہۄ سکدی سی۔ لِیکاں تے وںڈِّییاں پَے گئیِیاں سن۔ اِس دا دۄہاں مُلکاں نُۄں بہُت نُکسان ہۄئِیا سی۔ پر ہُݨ اِہ لِیکاں تے وںڈِّییاں ختم نہِیں سن ہۄ سکدِییاں۔ واگھے دی لکِیر اِک ہکِیکت بݨ چُکّی سی۔ جدۄں ساڈے لۄک اجِہِییاں گلّاں کردے ہن تے ’لکِیراں میٹ کے اِک ہۄݨ دی‘ گلّ کردے ہن تاں پاکِستان دے لۄک٬ وِشیش تَۄر ’تے ’نذرِییا پاکِستان‘ دے کٹّڑ ہمائِتی اِس نُۄں وی اِک ساذِش ہی گِݨدے ہن جۄ اُنہاں نُۄں پْروان نہِیں۔ اُہ اِہ سمجھدے اتے پرچاردے ہن کِہ وںڈِّییاں میٹݨ دی گلّ اسل وِچ پھِر بھارت ولۄں پاکِستان نُۄں آپݨے وِچ وِلِین کرن تے کھا جاݨ دا ہی اِک پَیںتڑا ہَے۔ اُہ ساڈے لۄکاں دے دِل دے سچّے درد نُۄں وی شکّ دی نذر نال ویکھدے ہن۔ اِس لئی سانُۄں وی سُچیت ہۄ کے آپݨے وِچار اجِہے سںتُّلِت ڈھںگّ نال پْرگٹائُݨے چاہِیدے ہن تاں کِہ دُۄجی دھِر اِس دے غلت ارتھ ناں لَے سکے۔ پر ساڈے بہُتے بُلارِیاں دی پیشکاری امۄڑ جذبِیاں دے ویگ وِچ وہِ جاںدی سی۔
جدۄں اںتّلے بُلارِیاں وِچۄں اِلِیاس نیں مَینُۄں مںچّ اُتّے آئُݨ دا سدّا دِتّا تے پںجّابی کہاݨی بارے بۄلݨ لئی کِہا تاں مَیں نِمرتا سہِت سرۄتِیاں کۄلۄں خِما مںگّدِیاں کِہا کِہ پںجّابی کہاݨی دا نیڑِئۄں جاݨکار ہۄݨ دے باوجُۄد مَیں پںجّابی کہاݨی بارے گلّ نہِیں کراںگا۔ میرے ساہمݨے کُجھ ہۄر مُدّے ہن جِنہاں بارے مَیں آپݨا تے آپݨے ساتھِییاں دا دْرِشٹِیکۄݨ پیش کرنا چاہُںدّا ہاں۔ اسِیں سںتّالی دے درد نُۄں بڑا رۄ لِیا ہَے تے رۄںدے وی رہِݨا ہَے پر سانُۄں اتھّرُۄیاں تۄں پار جا کے ہکِیکت نُۄں ویکھݨ تے تسلِیم کرن دی جاچ سِکھّݨی چاہِیدی ہَے۔ جے اسِیں دۄہاں پںجّاباں تے دۄہاں مُلکاں وِچ ساہِتک٬ سبھِیاچارک تے راجسی سبںدھّاں نُۄں نوِیں نُہار دیݨی ہَے تاں سبھ تۄں پہِلاں دۄہاں مُلکاں دی اڈّۄ اڈّری سُتںتّر ہۄںد اتے ہستی نُۄں منّݨا تے مانتا دیݨی پئیگی۔ دُنِییا دے نکشے اُتّے بھارت تے پاکِستان دۄ الگّ مُلک ہن۔ سانُۄں اِک دُۄجے مُلک دی آذادی تے خُدمُختِیاری دا ماݨ کرنا ہۄویگا۔ اِہ گلّ چِتّۄں بھُلّ جاݨی چاہِیدی ہَے کِہ واگھے دی لکِیر ختم ہۄ جاویگی۔ ناں ہی ساڈا اِس لکِیر نُۄں ختم کرن کروائُݨ دا کۄئی منشا ہَے۔ جدۄں ساڈے چڑھدے پںجّاب دے کُجھ دۄست اجِہِییاں ترل گلّاں کردے ہن تاں اِدھرلے پںجّاب وِچ اُنہاں دے گلت ارتھ لئے جاںدے ہن۔ اِس نال ساڈے اُنہاں بھراواں دے کاذ اتے لہِر نُۄں وی سٹّ وجّدی ہَے جۄ لہِںدّے پںجّاب وِچ بَیٹھے پںجّابی ذبان تے ساہِت لئی کمّ کرن دے نال دۄہاں مُلکاں وِچ ساںجھ تے پِیار دی تںدّ جۄڑن لئی اُپرالے کردے  پئے ہن۔ اسِیں بڑے سپشٹ ہۄ کے اِہ گلّ منّدے اتے کہِںدّے ہاں کِہ واگھے تۄں ایدھر تُسِیں سُکھی رہۄ٬ وسّۄ٬ رسّۄ٬ خُشِییاں ماݨۄ تے اُدھر اسِیں تُہاڈِییاں دُیاواں سدکا سُکھی رہِیئے۔ اسِیں تُہاڈی آذادی دا ستِکار کردے ہاں تُسِیں ساڈی دا کرۄ۔ پر اِںج واگھے دی لکِیر دے رہِںدِّیاں وی٬ اڈّۄ اڈّۄ ہۄ کے وی٬ بہُت سارے اجِہے ساںجھے سُۄتر ہن ; ساڈی ذبان دے٬ ساڈی ساںجھی رہِتل دے٬ جِنہاں نُۄں آدھار بݨا کے اسِیں واگھے دِییاں کںڈّیدار تاراں دے اُپرۄں مُہبّت دا سترںگّا پُل اُسار سکدے ہاں۔ اِس پُل تۄں جدۄں گُذراںگے٬ وار-وار مِلاںگے تاں اِک دُۄجے بارے پئے بھرم بھُلیکھے وی دُۄر ہۄݨگے تے دُۄر گئے دِل اِک دُۄجے دے نیڑے وی ہۄݨگے۔ وِشیش تَۄر ’تے نوِییاں پِیڑھِییاں نُۄں اِنہاں ساںجھے سُۄتراں تۄں آگاہ کرائُݨ۔ اِہ دسّݨ دی بہُت ذرُۄرت ہَے کِہ کئی وکھریوِیاں دے باوجُۄد ساڈا ’تلہا-مُۄل‘ اِکۄ ہی ہَے۔
مَیں کِئُںکِہ کہاݨِیکار ہاں تے مَینُۄں کہاݨی بارے بۄلݨ لئی ہُکم ہۄئِیا سی٬ اِس ہُکم دی پالݨا تاں مَیں کِسے ہۄر سَیشن وِچ کراںگا پر آپݨی گلّ نُۄں پُشٹ کرن لئی مَیں تُہانُۄں اِک سچّی کہاݨی سُݨائُݨی چاہواںگا۔
مَیں وَینکُۄور تۄں سانپھراںسِسکۄ جا رِہا ساں۔ وَینکُۄور تۄں پہِلاں مَیں سِیاٹل تکّ جاݨا سی تے اُتھۄں سانپھراںسِسکۄ لئی ہۄر جہاذ بدلݨا سی۔ ہوائی اڈّے دی ساری پْرکِرِیا پار کرن اُپرںتّ مَیں گیٹ نمبّر ای-6 دے ساہمݨے پہُںچّ کے کُرسی اُتّے بَیٹھا آپݨی پھلائیِٹ دی اُڈِیک وِچ ساں۔ ہَۄلی-ہَۄلی اِکّا دُکّا مُساپھِر آئُںدے گئے اتے کُرسِییاں اُپر بَیٹھدے گئے۔ شام ساڈھے کُ اٹھّ دا وکت ہۄویگا جدۄں درمِیانے کدّ دا 22-24 سال دا چھِیٹکا جِہا نَۄجوان میرے نیڑے آ کے بَیٹھ گِیا۔ آپݨا بَیگ مۄڈھے تۄں اُتاردِیاں اُس نیں مَینُۄں اںگّریذی وِچ پُچھِّیا٬ ‘’نَۄں وجے پھلائیِٹ ہَے پر اجے تکّ ایتھے ایئرلائیِن دا کۄئی آدمی کِئۄں نہِیں آئِیا؟‘’ مَیں بھلا کی دسّدا! مُسکرا کے سِر ہِلا چھڈِّیا۔ اُس نیں دُبارا پُچھِّیا۔ ’تُسِیں وی اِسے پھلائیِٹ ’تے جا رہے ہۄ؟‘
میری اُس نال گلّبات کرن وِچ کۄئی دِلچسپی نہِیں سی۔ مَیں ’ہاں‘ وِچ سِر ہِلا کے چُپّ کر گِیا۔
‘’رہِںدّے کِتھّے ہۄ تُسِیں سردار جی‘’, اَیتکی اُس نیں بڑی ٹھیٹھ اتے مِٹھّی پںجّابی وِچ پُچھِّیا تاں میرے آپے تے جِویں بںدّ مُسام کھُلّہ گئے۔ اِہ تاں کۄئی آپݨا ہی پںجّابی بھرا سی۔ مَیں خُشی بھری ہَیرانی نال اُہدے ولّ جھاکݨ لگّا۔
مَیں اُس نُۄں آپݨے بارے دسّݨ لگّا۔
’جلںدھّر‘ دا ناں سُݨ کے اُس دِییاں اکھّاں وِچ لِشک آئی۔ اُس نیں دُہرا کے پُچھِّیا٬ ‘’اچھّا! جلںدھّر رہِںدّے اۄ تُسِیں؟‘’
ساڈے دۄہاں وِچکار پِیا آپݨا بَیگ اُس نیں چُکّ کے دُۄجے پاسے رکھّ لِیا تے میرے ہۄر نیڑے ہۄ گِیا۔
‘’مَیں پاکِستان تۄں آں۔ ساڈے وڈیرے وی پِچھّۄں جلںدھّر دے نیں۔ اُتھے ساڈا لُہارے دا کمّ ہُںدّا سی۔ میرا دادا اُہ بݨائُںدا ہُںدّا سی جِس نال اسِیں پھسل کٹّدے آں…’’ اُس نیں پھسل کٹّݨ واںگ ہتھّ ہِلائُںدِیاں کِہا٬ ‘’اُہ…ہاں…داترِییاں تے کھُرپے وی‘’ اُہنُۄں وڈیرِیاں دے وتن تے کِتّے دا ماݨ سی۔
‘’تُہاڈا اِسم شرِیپھ؟‘’ مَیں پُچھِّیا تاں اُہدِییاں خُشی وِچ واچھاں کھِل گئیِیاں۔
‘’تُسِیں اُردُۄ جاݨدے ہۄ؟‘’
‘’تھۄڑھا-تھۄڑھا…ساڈی آپݨی…بڑی امِیر ذبان ہَے…اُردُۄ۔‘’
اُس دا ناں راشِد سی اتے اُہ پِچھلے چار سالاں تۄں پھلۄرِڈا وِچ پڑھائی کر رِہا سی۔ ماپے اُس دے پاکِستان وِچ ہی سن۔
مَیں پُچھِّیا٬ ‘’اجّ کلّہ تُسِیں کِتھّے رہِںدّے ہۄ؟‘’
اِک ساںجھ جُڑ جاݨ دے باوجُۄد اُس نُۄں اںدّرۄں لگّدا سی کِہ مَیں پاکِستان٬ اِک اجنبی دیش بارے کی جاݨدا ہۄ سکدا ہاں۔ اِس لئی اُہ تھۄڑھا وِستھار نال سمجھائُݨ لگّا۔
‘’ساڈے اُدھرلے پںجّاب وِچ اِک ذِلا ہَے سِیالکۄٹ۔‘’
‘’ہاں‥ہاں ڈا. اِکبال والا سِیالکۄٹ۔‘’
مَیں گُربکھش سِںگھّ پْرِیتلڑی دا سِیالکۄٹ وی کہِݨا چاہُںدّا ساں پر اُس نُۄں کی پتا ہۄݨا سی۔
‘’تُسِیں ڈاکٹر اِکبال نُۄں وی جاݨدے اۄ۔‘’
‘’کِئۄں نہِیں٬ اُہ اِس برے-سگِیر دا اذِیم شائِر ہۄئِیا ہَے۔ ساڈا آپݨا شائِر-اے-مشرِک٬ پُۄرب دا شائِر۔‘’
اُہ خُشی ’چ چہِکِیا٬ ‘’ہاں…ہاں اُسے سِیالکۄٹ ذِلے دا اِک نِکّا جِہا شہِر ہَے گُجرات۔‘’
‘’اِہ ہۄر ہۄݨَے۔ اُںج اِک تاں آپݨی سۄہݨی والا گُجرات وی ہَے پر اُہ تاں جھناں دے کںڈھّے ’تے ہَے۔‘’ مَیں ہسِّیا۔
‘’کمال ہَے سردار جی۔‘’ اُس نیں میرا ہتھّ گھُٹّ لِیا۔ جاپِیا اسِیں جِویں اِکّۄ خاندان دے وِچھڑے چِراغ اُمراں بائد مِل پئے ہۄئیِئے۔
جہاذ وِچ سوار ہۄݨ لئی آواذ پئی۔ نِکّا جِہا جہاذ سی۔ ساڈِییاں مِنّی بسّاں جِڈّا۔ مَیں گِݨِییاں۔ سارِییاں بائی سوارِییاں سن۔ ایئر ہۄسٹَیسّ نیں کِہا٬ ’سِیٹ نمبّر دا پھِکر ناں کرۄ٬ جِتھے دِل کردا ہَے بَیٹھ جائۄ۔‘
راشِد اِس جہاذ ’تے سِیاٹل تک جا رِہا سی۔ مساں ادھّے گھںٹّے دا سفر۔ اسِیں اِس تھۄڑھے سمیں نُۄں لیکھے لائُݨا چاہُںدّے ساں۔ نیڑے-نیڑے بَیٹھ گئے۔
مَیں اُس نُۄں دسِّیا کِہ مَیں پںجّابی دا لیکھک وی ہاں تے پںجّابی دا ادھِیاپک وی۔ اِہ وی دسِّیا کِہ اسِیں اِدھرلے پںجّاب وِچ بابا پھرِید٬ شاہ ہُسَین٬ بُلّہے شاہ تے وارِس نُۄں وی پڑھائُںدے ہاں۔
اِک-اِک گلّ اُس لئی رہسّ واںگ کھُلّہ رہی سی۔ اُہدے مُۄںہۄں اچنچیت نِکلِیا٬ ‘’سردار جی! اِک ہِساب نال آپݨا تلہا-مُۄل تاں اِک ہی ہۄئِیا پھِر؟‘’
مَیں کُجھ پاکِستانی لیکھکاں دے ناں گِݨائُݨے شُرُۄ کِیتے۔ اہِمد ندِیم کاسمی٬ فخر ذماں٬ اشفاک اہِمد٬ اِلِیاس گھُمّݨ۔ اُس نُۄں جاپِیا جِویں ساڈا رِشتا پرت-در-پرت کھُلّہدا تے نِکھّردا آ رِہا ہَے۔
‘’میرے اِک اںکّل وی لِکھدے نیں پںجّابی ’چ٬ شرِیپھ کُںجّاہی۔‘’
‘’مَیں سُݨِیا وی ہۄئِیا تے پڑھِیا وی۔‘’
اُس نیں چاء نال اِک ہۄر رِشتے دے اںکّل دا ناں لِیا۔ ‘’انور مسئۄُد٬ تنذِییا لِکھݨ والا۔‘’
مَیں اُس نُۄں لاہَۄر ٹی.وی. تۄں سُݨِیا ہۄئِیا سی۔ جدۄں مَیں اُس نُۄں انور مسئۄُد دی اُس نذم بارے دسِّیا جِس وِچ اِک چَۄدھری آپݨے نَۄکر نُۄں سبذی چاڑھن لئی آکھدا ہَے اتے نَۄکر چَۄدھری دی اِچھّا مُتابک کدی بھِںڈّی تے کدی بَیںگݨ دی تارِیف کردا ہَے تے چَۄدھری دی رائے بدلی جاݨ کے اُنہاں ہی سبذِییاں دے وِرُدھّ بۄلدا ہَے۔
‘’تُسِیں تاں پۄتڑِیاں دے جاݨُۄ لگّدے ہۄ۔‘’
اُہ میرے ہتھّ ’تے ہتھّ مار کے ہسِّیا۔ پھِر بڑی گمبھِّیر مُدرا وِچ بۄلِیا۔
‘’ساڈی دادی دی اِک سہیلی ہُںدّی سی٬ جلںدھّر وِچ ; کُلوںتّ کَۄر۔ جدۄں بَیٹھیگی٬ اُہدِییاں گلّاں چھُہ لویگی۔ اسِیں کہِںدّے ہاں ’امّا! بڑی وار سُݨی ہَے اِہ کہاݨی٬ پر اُس لئی سدا نوِیں ہُںدّی ہَے۔ سانُۄں پتا ہُںدّا ہَے۔ اُس نیں اگّۄں کی بۄلݨا ہَے٬ کِہڑی ترتِیب وِچ بۄلݨا ہَے۔ اُہ آکھیگی٬ ‘’کُلوںتّ تے مَیں…بچّے اُہدے مُۄںہۄں بۄل کھۄہ لَیݨگے٬ ’دھرم دِییاں بھَیݨاں ساں۔‘’ اُہ پھِر آکھیگی٬ ’ساڈی اِک دُۄجے دی‘…اسِیں آکھاںگے٬ ’جان وِچ جان سی‘ دادی دِییاں اکھّاں چمک اُٹھݨگِییاں ‘’ہاں! جان وِچ جان سی٬ ساہ وِچ ساہ سن٬ جدۄں میرا نِکاہ ہۄئِیا٬…تے پھِر امّاں چلّ سۄ چلّ۔‘’
گلّاں کردا-کردا راشِد اِک پل لئی رُکِیا تے مَینُۄں پُچھّݨ لگّا جِویں مَیں جاݨی-جاݨ ہۄواں۔
‘’بھلا کُلوںتّ کَۄر جِئۄُںدی ہۄویگی؟‘’
مَیں کِہا ‘’ہاں جِئۄُںدی ہَے۔‘’
اِس تۄں پہِلاں کِہ اُہ ہۄر ذِیادا ہَیران ہۄوے مَیں آکھِیا٬ ‘’کُلوںتّ کَۄر اُہ مُہبّت ہَے جۄ دۄہاں مُلکاں دے آم لۄکاں دے مناں وِچ ہیٹھاں کرکے اِک دُۄجے لئی مہِکدی پئی ہَے بھاویں اُس دے اُتّے برُۄد دی بۄء دی لمّی تہِ وِچھی پئی ہَے۔‘’
سِیاٹل آئِیا تاں میرے تۄں وِچھڑن لگّا لمّا ساہ لَے کے راشِد بۄلِیا٬ ‘’اچھّا٬ سںدھُّۄ ساہِب۔‘’
مَیں اُس دا ہتھّ مۄہ نال گھُٹِّیا۔
‘’اچھّا! راشِد مِییاں۔‘’
جہاذ بدل کے جدۄں مَیں سانپھراںسِسکۄ لئی روانا ہۄئِیا تاں راشِد میرے اںگّ سںگّ وِچر رِہا لگّا۔
وِچھڑن لگِّیاں مَینُۄں لگّا جِویں اسِیں دۄویں ماں-جائے اِک دُۄجے تۄں وِچھڑن لگّے ہۄئیِئے۔ راشِد دے کہِݨ مُتابک اِہۄ سی ساڈا تلہا-مُۄل۔ اِہ مُۄل آدھار ہَے٬ ساڈی ساںجھی ذبان٬ ساڈا ساںجھا ساہِت٬ ساڈی ساںجھی تہِذِیب۔ اِس ساںجھ نُۄں اسِیں مرن نہِیں دیݨا۔ جے اِہ ادھمۄئی ہۄ گئی ہَے تاں اسِیں مُہبّت دا پاݨی پا کے اِس نُۄں ٹہِکائُݨا اتے مہِکائُݨا ہَے اتے مۄئی ہۄئی کُلوںتّ کَۄر وِچ مُڑ ساہ پْراݨ پھُۄک دیݨے نیں جۄ ساڈی ساںجھی پںجّابِیئت دی پْرتِیک ہَے۔ اِہ تاں ہی سمبھّو ہۄ سکدا ہَے جیکر اسِیں مِلِیئے۔ مُڑ-مُڑ مِلِیئے تے مِلدے ہی رہِیئے۔
جدۄں مَیں سٹیج تۄں اُترِیا تاں اگلے سۄپھِیا ’تے بَیٹھا فخر ذماں اُتشاہ نال اُٹھِیا تے مَینُۄں گھُٹّ کے گلّ نال لا لِیا۔ ہسّدِیاں کہِݨ لگّا٬ ‘’بہُت خُۄب…آپݨی گلّ وی کہِ لئی اتے آپݨی کہاݨی وی سُݨا لئی۔‘’
اسل وِچ سارے پاکِستانی مِتّراں نُۄں بیباک تے سپشٹ ہۄ کے بھاوُک اُلار تۄں مُکت ہۄݨ لئی دِتّی میری سلاہ چںگّی لگّی سی۔ اِںج کٹّڑپںتھِّییاں ولۄں اُنہاں نُۄں بھارت دے ایجںٹّ آکھے جاݨ والے مِہݨے دا داگ دھُپدا سی۔ اُنہاں نُۄں اِخلاکی مدد مِلدی سی۔ آپݨے تُر رِہاں دے کدم مذبُۄت ہُںدّے سن۔
آپس وِچ مِلݨا تے مُڑ-مُڑ مِلݨا اتے اِنہاں مِلݨِییاں دے سببّ بݨائُݨے اِس لئی تاں ذرُۄری سن ہی کِہ سدِییاں دی گُمّ ہۄ رہی ساںجھی پچھاݨ دی شناکھت کر سکِیئے تے ساںجھِییاں تںدّاں لبھّ کے دُۄر ہۄئے دِلاں نُۄں جۄڑِیئے سگۄں اِس لئی وی ذرُۄری سی کِہ نوِییاں بݨِییاں نِجّی پچھاݨاں وی بیپچھاݨ ہۄ جاںدِییاں نیں جے مِلݨ دے مَۄکے نسِیب ناں ہۄݨ تاں۔ مَیں دِلّی وِچ دۄ تِنّ وار فخر ذماں نُۄں مِلِیا ہۄئِیا ساں پر اجّ سویرے اُہ میرے کۄلۄں بِن بُلائے لںگھّ گِیا سی۔ شائِد اُس نُۄں میری پچھاݨ بھُلّ گئی سی۔ مَیں اُس دے چیتے وِچۄں وِسر گِیا ساں پر سٹیج تۄں اُتردِیاں اُہدی گلوکّڑی دا نِگھّ دِل دِییاں دھُر ڈُۄںگھاݨاں ’چۄں اُمڈ آئی مُہبّت دا بھر-پْرگٹاوا سی۔
اِںج ہی سویرے ہۄئِیا جدۄں اُدگھاٹنی سماگم شُرُۄ ہۄݨ سمیں مَیں پہِلی کتار وِچ بَیٹھے جاݨُۄیاں نال ہتھّ مِلائُںدا اگّے ودھ رِہا ساں تاں افذل اہِسن رںدھّاوا بَیٹھا نذر آئِیا۔ مَیں اُس نُۄں اُتشاہ وِچ بھِجّ کے سلام آکھی کِئُںکِہ مَینُۄں باراں-تیرہاں سال پہِلاں اُہدی دِلّی وِچ ہۄئی مِلݨی یاد سی۔ پںجّابی اکادمی دِلّی ولۄں کروائے کہاݨی دربار دے پہِلے سَیشن وِچ اسِیں دۄہاں نیں ہی آپݨِییاں کہاݨِییاں پڑھِییاں سن۔ دُۄجے سَیشن تۄں پہِلاں چاہ-پاݨی دے وکفے لئی اسِیں سبھ لیکھک دۄست ہال ’چۄں باہر آ کے گپّ-گۄشٹِییاں وِچ لگّے ساں۔ مَیتھۄں وی گِٹھّ اُچّا رںدھّاوا میرے ولّ ودھِیا آ رِہا سی۔ اسِیں دۄویں اِک دُۄجے نُۄں سٹیج ’تے سُݨ چُکّے ساں۔ جاݨ-چُکّے ساں۔ سانُۄں کِسے دی وِچۄلگی دی لۄڑ نہِیں سی۔ رںدھّاوے نیں آئُںدِیاں ہی شیر واںگ گرجوِیں آواذ وِچ آکھِیا۔
‘’آ! ہال دی گھڑی ہِںدُّستان تے پاکِستان نُۄں پاسے کر دیئیِئے۔ رںدھّاوے نُۄں سںدھُّۄ نال مِل لَیݨ دے۔ بھرا نُۄں بھرا دے گل نال لگّ لَیݨ دے۔‘’
تے اُہنے مَینُۄں آپݨی پِیچوِیں جپھّی وِچ گھُٹّ لِیا سی۔
ہُݨ جدۄں مَیں اُس نُۄں سلام آکھی تاں اُس دا جواب بڑا رسمی سی۔ شائِد اُہ وی میری شکل بھُلّ چُکّا سی۔ مَیں ہَۄلی جِہی اُہدے کنّ وِچ آپݨا ناں دسِّیا تاں اُہدے جِسم تے وِہار وِچ اچانک تبدِیلی آئی۔ برف اِکدم پِگھل گئی۔ اُہ مَینُۄں جپھّی ’چ گھُٹّ کے میری پِٹھّ تھاپڑی جا رِہا سی تے میرے کنّاں کۄل پھُسپھُسا رِہا سی۔ ‘’اۄئے سںدھُّۄ٬ تُۄں تاں میری جان ایں….جان…۔ میری آپݨی جان…۔‘’
ساڈا مِلݨا تے مِلدے رہِݨا بہُت ذرُۄری سی تاں کِہ اسِیں ’آپݨی ہی جان‘ نُۄں بھُلّ ناں جائیِئے۔ اُس تۄں بیپچھاݨ ناں ہۄ جائیِئے۔