پںجّابی مِہنتی اتے کھترِیاں نال کھیڈݨ والِیاں وِچّ گِݨے جاںدے ہن۔ اِسے کرکے اُنہاں نُۄں سںسّار دے ودھِییا کِسان اتے بہادر جوان کرکے جاݨِیا جاںدا ہَے۔ اُنہاں دی کتھنی اتے کرنی وِچّ کۄئی وی پھرک نہِیں ہَے۔ اُہ جۄ ٹھاݨ لَیںدے ہن٬ اُس نُۄں کرکے وِکھائُںدے ہن۔ پِچھلی سدی دے شُرُۄ وِچّ جدۄں اںگّریذ سرکار نیں دیش وِچّۄں بھُکھّمری دُۄر کرن لئی پچھّمی پںجّاب وِچّ نہِراں دا جال وِچھائِیا تاں جںگّلاں نُۄں آپݨی مِہنت نال ساپھ کرکے پںجّابِییاں نیں لہِلہائُںدے کھیتاں وِچّ تبدِیل کر دِتّا۔ اذادی سمیں پںجّاب دی وںڈّ ہۄئی۔ اِس پاسِئۄں پںجّابی جِہڑے گڈّے جۄڑ کے باراں اباد کرن گئے سن٬ اُنہاں گڈِّیاں اُتّے ہی اُنہاں نُۄں سبھ کُجھ لُٹا کے کھالی ہتھّ واپس مُڑنا پِیا۔ پر اِس پاسے پَیر لگدِیاں ہی اُنہاں مِہنت کِیتی اتے پُۄربی پںجّاب نُۄں ہرے اِنکلاب دی کرمبھُۄمی بݨا دِتّا۔ اُتّر پْردیش دے ترائی اِلاکے دے جںگّلاں نُۄں سپّاں دِییاں سِرِییاں مِدھّ کے اباد کرن والے وی پںجّابی ہی ہن۔ اِسے ترہاں راجستھان دے ریتلے ٹِبِّیاں نُۄں لہِلہائُںدے کھیتاں وِچّ وی پںجّابِییاں نیں ہی تبدِیل کِیتا۔ جدۄں وی مَۄکا مِلِیا وِدیشاں وِچّ جا کے وی اُنہاں آپݨی مِہنت نال سفلتا دِییاں بُلںدِّییاں نُۄں چھُۄہِیا ہَے۔ اِہ بڑے دُکھی ہِردے نال لِکھݨا پَیںدا ہَے کِہ اِس سدی دے شُرُۄ ہُںدِّیاں ہی پںجّابِییاں٬ وِشیش کرکے اِتھّۄں دے لِیڈراں دا کِردار کیول کتھنی تک ہی سِیمِت ہۄ رِہا ہَے۔ اُہ کرنی تۄں دُۄر ہۄ رہے ہن۔ اجِہا کیول راجسی لِیڈراں وِچّ ہی نہِیں ہۄ رِہا سگۄں ساڈے دھارمِک لِیڈراں٬ پْرچارکاں اتے سماج سیوکاں دی سۄچ وی اجِہی ہی بݨدی جا رہی ہَے۔ اُہ کیول پْروچن کردے ہن٬ نائرے لائُںدے ہن اتے لۄکاں دِییاں بھاوناواں نُۄں بھڑکائُںدے ہن پر سمسِّیاواں دا ہلّ کرن لئی کۄئی یتن نہِیں کردے۔ لِیڈر لۄکاں دِییاں بھاوناواں نال کھیڈ کے جدۄں کُرسی پْراپت کر لَیںدے ہن٬ آپݨے کِیتے وائدِیاں نُۄں بھُلّ جاںدے ہن٬ کیول کُجھ کُ مُفت دِییاں رِئۄُڑِییاں وںڈّ کے لۄکاں نُۄں پرچائُݨ دا یتن کردے ہن۔ اذادی پِچھّۄں سُۄبے نُۄں اجِہے آگُۄ مِلے٬ جِنہاں دی کرنی اتے کتھنی وِچّ کۄئی پھرک نہِیں سی۔ اسل وِچّ اُہ وائدے کرن وِچّ یکِین نہِیں سن رکھّدے سگۄں سُۄبے دے بھلے لئی کارج کردے سن۔ لۄکاں وِچّ وی جۄش سی۔ پںجّابِییاں نیں آپݨی مِہنت نال پںجّاب نُۄں دیش دا سبھ تۄں ودھّ وِکسِت سُۄبا بݨا دِتّا۔ جِس تیذی نال پںجّاب وِچّ کھیتی اتے پیںڈُۄ وِکاس ہۄئِیا٬ اِسدی مِسال سںسّار وِچّ ہۄر کِدھرے نہِیں مِلدی۔ ہُݨ کیول سبذباگ وِکھائے جاںدے ہن٬ کدے سماں سی کِہ سبذباگ لگا کے وِکھائے جاںدے سن۔
ساڈے آگُۄیاں دی سۄچ کتھنی تک سِیمِت ہۄ گئی ہَے۔ اِسدی پْرۄڑھتا لئی کُجھ مِسالاں دیݨ دا یتن کراںگا۔ سردار پْرتاپ سِںگھّ کَیرۄں جدۄں پںجّاب دے مُکھّ مںتّری سن تاں اُنہاں دی سۄچ سی کِہ کھیتی دی ترکّی سِںچّائی سہُۄلتاں تۄں بگَیر نہِیں ہۄ سکدی۔ نہِری پاݨی مِلݨ نال پچھمی پںجّاب دِییاں باراں نُۄں لہِلہاںدے کھیتاں وِچّ بدلِیا گِیا سی۔ اُنہاں نُۄں اِہ وی پتا سی کِہ اِہ لۄڑ کھُۄہاں نال پُۄری نہِیں کِیتی جا سکدی۔ اُنہاں نیں پںجّاب وِچّ نہِراں دا جالھ اِس ڈھںگّ نال وِچھائِیا کِہ ہریک کھیت تک نہِری پاݨی پہُںچِّیا۔ اِس پِچھّۄں آئُݨ والِییاں سرکاراں نیں کِساناں نُۄں ٹِئۄُبوَیل لگائُݨ لئی اُتشاہِت کِیتا۔ اِتھّۄں تک کِہ بِجلی وی مُفت کر دِتّی۔ ہُݨ کِسان نہِری پاݨی دی واری کِئۄں اُڈِیکیگا جدۄں اُہ آپݨی مرذی نال پاݨی کڈھّ سکدا ہَے۔ نوِیںیاں سرکاراں نیں بہُتِییاں کسِّییاں رجواہے پُۄر کے سڑکاں بݨا دِتِّییاں ہن جاں لۄکاں نیں آپݨے کھیتاں نال رلا لئے ہن۔ پںجّاب دے ہذاراں پِںڈّ شہِراں نیں کھا لئے۔ اُتھّے وگݨ والے رجواہے وی سڑکاں وِچّ تبدِیل ہۄ گئے ہن۔ ہُݨ دھرتی ہیٹھ جِنّا پاݨی جاںدا ہَے٬ اُس تۄں کِتے ودھّ دھرتی ہیٹھۄں کڈھِّیا جاںدا ہَے۔ دھرتی ہیٹھ پاݨی جاݨ دے وسِیلے٬ چھپّڑ٬ رجواہے٬ برساتی نالے٬ کچّے راہ سارے بںدّ ہۄ گئے ہن۔ کِسے وی سرکار جاں سںسّتھا نیں کِسے یۄجنابںدّ ڈھںگّ نال دھرتی ہیٹھ پاݨی بھیجݨ دا یتن نہِیں کِیتا۔ مُکّ رہے پاݨی دا رَۄلھا ذرُۄر سارے ہی پا رہے ہن اتے کِساناں دے سِر بھاںڈا بھنّ رہے ہن۔ جیکر کِسان جھۄنا لگائُݨا بںدّ کر وی دیݨ تاں کۄئی پھسل تاں بِیجݨگے ہی۔ پںجّاب وِچّ بہُگِݨتی چھۄٹے کِساناں دی ہَے۔ آپݨے چُلّہے وِچّ اگّ بلدی رکھّݨ لئی اُہ سال وِچّ اِکّ تۄں ودھّ پھسلاں لَیݨ دا یتن کردے ہن۔ گَیر کھیتی کمّاں وِچّ پاݨی دی ہۄ رہی بربادی ول وی کِسے دا دھِیان نہِیں جا رِہا۔ سانُۄں آپݨے گواںڈھی راجاں تۄں سبک سِکھّݨا چاہِیدا ہَے۔ راجستھان وِچّ جدۄں کۄئی فَیکٹری لگدی ہَے تاں اُس لئی لاذمی کِیتا جاںدا ہَے کِہ جِنّے پاݨی دی اُس نُۄں لۄڑ ہَے اُس تۄں ڈِئۄُڈھا پاݨی اُہ دھرتی ہیٹھ بھیجیگا۔ برسات دے پاݨی نُۄں دھرتی ہیٹھ بھیجݨ دا پْربںدھّ کِیتا جاںدا ہَے اتے کُجھ چھپّڑ الاٹ کِیتے جاںدے ہن٬ جِنہاں دی سامبھ سمبھّال اُس فَیکٹری دی ذِمّیواری ہُںدّی ہَے۔ اُتھّے رِشوتکھۄری گھٹّ ہۄݨ کرکے نکلی سرٹِیپھِکیٹ پْراپت کرنے اَۄکھے ہن۔
اِکّ ہۄر مِسال لُدھِیاݨے وِچّۄں لںگھّدے بُڈھّے نالے دی لَیںدے ہاں۔ اِسدے پاݨی نُۄں ساف کرن لئی پِچھلی ادھّی سدی تۄں سرکار نیں کرۄڑاں رُپئے کھرچ کِیتے ہن۔ بہُت سارِییاں سںسّتھاواں اتے دھارمِک آگُۄیاں نیں سپھائی مُہِمّاں چلائیِیاں ہن پر اِسدا پاݨی ساپھ ہۄݨ دی تھاں ہۄر گںدّا ہۄ رِہا ہَے۔ اِہ کدے درِیا سی اتے ماچھِیواڑے کۄلۄں ستلُج وِچّۄں نِکلدا سی۔ اُدۄں اِسدے لاگے فَیکٹرِییاں وی نہِیں سن اتے ناں ہی شہِراں وِچّ سِیوریج سی۔ پاݨی ساپھ سی۔ لُدھِیاݨے تاں لۄکِیں اِتھّے کپّڑے دھۄںدے سن اتے سبذِییاں ہُںدِّییاں سن۔ جدۄں ستلُج درِیا دے کںڈھّے بنّہ بݨائے گئے تاں اِہ بںدّ ہۄ گِیا۔ ہُݨ اِہ کُۄم کلاں پِںڈّ دے گںدّے پاݨی نال شُرُۄ ہُںدّا ہَے۔ اِسدے نیڑے لگّے کارکھانے وی آپݨا گںدّا پاݨی اِسے وِچّ ہی سُٹّدے ہن۔ لُدھِیاݨا شہِر دے سِیوریج دا گںدّ وی اِسے وِچّ پَیںدا ہَے تے اِہ ساری گںدّگی ستلُج وِچّ جا مِلدی ہَے۔ اِہۄ پاݨی نہِراں راہِیں مالوے اتے راجستھان نُۄں جاںدا ہَے تے مجبُۄری وِچّ اِہۄ پاݨی لۄکاں نُۄں پِیݨا پَیںدا ہَے۔ اِہ اِلاکا کَیںسر پٹّی بݨ گِیا ہَے اتے اِسدا سارا بھاںڈا وی کِساناں دے سِر بھنِّیا جاںدا ہَے۔ اِسدے پاݨی نُۄں لُدھِیاݨے آئُݨ تۄں پہِلاں ساف کرکے سِںچّائی لئی دِتّا جاوے۔ مُڑ لُدھِیاݨے تۄں اگّے سارے پاݨی نُۄں ساف کرکے سِںچّائی لئی ورتِیا جاوے۔ پر کِسے اِس پاسے کۄئی یتن نہِیں کِیتا۔
ہُݨ پںجّاب دی راجدھانی دی گلّ کرِیئے۔ سردار کَیرۄں نیں پںجّاب لئی اتِ آدھُنِک شہِر دے رُۄپ وِچّ چںڈِّیگڑھ نُۄں پںجّاب دی راجدھانی بݨائِیا سی۔ پںجّابی سُۄبا بݨن سمیں فَیسلا ہۄئِیا سی کِہ ہرِیاݨا پںجّ سالاں وِچّ کیںدر دی سہائِتا نال آپݨی راجدھانی بݨا لویگا۔ ہُݨ سٹھّ سال بِیت گئے ہن٬ اِہ کیںدر شاست پْردیس بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ پںجّابِییاں دی گِݨتی اِنی گھٹ گئی ہَے کِہ ہُݨ کدے وی اِہ پںجّاب نُۄں نہِیں مِلیگا۔ کِسے وی راجسی پارٹی نیں پںجّ سالاں پِچھّۄں چںڈِّیگڑھ پْراپتی لئی یتن نہِیں کِیتے کیول چۄݨاں سمیں ہی رَۄلا پائِیا جاںدا ہَے۔
پںجّابی بۄلی دی چرچا وی کِیتی جا سکدی ہَے۔ بہُت سارِییاں کُربانِییاں دیݨ پِچھّۄں بۄلی دے ادھار اُتّے پںجّابی سُۄبا ہۄںد وِچّ آئِیا۔ اِس لئی ادھّا پںجّاب٬ چںڈِّیگڑھ٬ بھاکھڑا تے ہۄر کئی کُجھ چھڈّݨا پِیا۔ ساڈے بُدھِّیجِیوی پںجّابی دا پْرچار کردے ہن پر بہُتے پںجّابِییاں دے بچّے اکھَۄتی اںگّریذی سکُۄلاں وِچّ پڑھدے ہن٬ جِتھّے پںجّابی پڑھنا تاں دُۄر٬ پںجّابی بۄلݨا وی منہا ہَے۔ گھراں وِچّ وی بچِّیاں نال ہِںدّۄستانی وِچّ گلّاں کردے ہاں۔ لِکھݨا تاں نہِیں چاہِیدا پر ہِںدُّۄ پرِواراں دی گلّ تاں چھڈّۄ سِکھّاں دے بچّے وی پںجّابی تۄں دُۄر ہۄ رہے ہن۔ سرکاری سکُۄلاں وِچّ گرِیباں اتے دُۄجے سُۄبِیاں دے کامِیاں دے بچّے پڑھدے ہن۔ اُنہاں نُۄں ہی پںجّابی آئُںدی ہَے٬ اِںجھ نَۄکرِییاں اُنہاں نُۄں ہی مِلدِییاں ہن۔
جدۄں پںجّابی سُۄبا بݨِیا٬ اُدۄں پںجّاب وِکاس پکھّۄں دیش وِچّ پہِلے نمبّر اُتّے سی۔ اِسدے سِر کۄئی کرذا وی نہِیں سی۔ بہُتے سُۄبے اِسدے نیڑے تیڑے وی نہِیں سن۔ سُۄبے وِچّ بیرُذگاری ناماتر سی۔ اکھَۄتی اںگّریذی سکُۄلاں دا پسارا نہِیں سی۔ رِشوتکھۄر٬ مِلاوٹ٬ بیئیِمانی بہُت گھٹ نذر آئُںدی سی۔ پںجّابی سُۄبا بݨن نال وِکاس وِچّ ہۄر وادھا ہۄݨا چاہِیدا سی۔ اِہ دیش دا نہِیں سگۄں سںسّار دا اِکّ وِکسِت سُۄبا بݨ جاݨا چاہِیدا سی۔ مہاراجا رݨجِیت سِںگھّ ورگا کھالسا راج ستھاپت ہۄݨا چاہِیدا سی۔ گرِیبی٬ انپڑھتا٬ بیئیِمانی اتے رِشوتکھۄری لئی کۄئی تھاں نہِیں سی ہۄݨی چاہِیدی۔ لۄکاں اتے آگُۄیاں ولّۄں کِرت کرن٬ وِکھاوے تۄں دُۄری اتے سچّے تے سُچجّے جِیون دی مِسال کائِم کِیتی جاݨی چاہِیدی سی پر ہۄئِیا اِس تۄں اُلٹ۔ پںجّاب نِواݨ ول رُڑھن لگّ پِیا۔ ہُݨ اِہ وِکاس پکھّۄں سبھ تۄں پچھڑ گِیا ہَے۔ نشِیاں دی ورتۄں٬ رِشوتکھۄری٬ بیئیِمانی اتے وِکھاوے وِچّ پںجّاب ہُݨ سبھ تۄں اگّے ہۄ گِیا ہَے۔
پںجّاب وِچّ نشِیاں دی ورتۄں اجے وی ودھ رہی ہَے۔ سارِییاں راجسی پارٹِییاں چۄݨاں تۄں پہِلاں نشابںدّی کرن دے وائدے کردِییاں ہن پر کدے وی کِسے راجسی پارٹی٬ دھارمِک آگُۄیاں جاں سماج سیوکاں نیں نشا رۄکݨ لئی یتن نہِیں کِیتے۔ سگۄں چۄݨاں سمیں اُمِیدواراں ولّۄں وۄٹراں نُۄں شراب اتے نشے وںڈّے جاںدے ہن۔ پُلِس اتے آگُۄیاں دی سرپْرستی تۄں بگَیر سُۄبے وِچّ نشے نہِیں ویچے جا سکدے۔ کِسان جتھیبںدِّییاں نیں وی پِںڈّاں وِچّۄں نشے دے کۄہڑ نُۄں کھتم کرن لئی کۄئی مُہِمّ نہِیں چلائی۔ پںجّاب دے کِسے بھکھدے مسلے ول جیکر جھات ماری جاوے تاں اُس نُۄں ہلّ کرن لئی کِسے وی دھِر ولّۄں املی یتن نہِیں کِیتے جا رہے۔ رِشوتکھۄری٬ اتے مِلاوٹ آپݨے سِکھر اُتّے ہَے۔ جِہڑے اِس وِرُدھّ پْرچار کردے ہن٬ اُہ ہی اِس نُۄں وڑاوا دے رہے ہن۔ اِںجھ پںجّابی کِردار بدل رِہا ہَے۔ پںجّاب دے کِرتی لۄک کیول کِرت تۄں ہی دُۄر نہِیں ہۄ رہے سگۄں پںجّاب دے مسلے ہلّ کرن دی تھاں اِنہاں وِچّ وادھا کر رہے ہن۔ ساڈے اکھَۄتی آگُۄ کیول رَۄلا پائُںدے ہن٬ وۄٹ پْراپتی لئی لۄکاں دِییاں بھاوناواں نُۄں بھڑکائُںدے ہن اتے سبذباگ وِکھائُںدے ہن پر اِنہاں نُۄں ہلّ کرن دا کۄئی یتن نہِیں کِیتا جاںدا کِئُںکِہ چۄݨاں ویلے اِہۄ جِہے مُدّے ہی وۄٹ پْراپتی دے کمّ آئُںدے ہن۔ پںجّاب وِچّ کتھنی اتے کرنی وِچّ آ رِہا اںتّر سُۄبے لئی گھاتک سِدھّ ہۄ رِہا ہَے۔ ہر پاسے بیبھرۄسگی اتے بیچَینی ودھ رہی ہَے۔ جوانی نُۄں سِدھّا راہ وِکھائُݨ دی تھاں اُنہاں نُۄں وِدیشاں ولّ اُڈارِییاں مارن لئی اُکسائِیا جا رِہا ہَے۔ آوۄ آپݨے اںدّر جھات مارِیئے٬ آپݨے نِجّی سوارتھ لئی رںگّلے پںجّاب دا نُکسان ناں کرِیئے کِئُںکِہ جدۄں اگّ بیکابُۄ ہۄ جاوے تاں اُسدے سیک تۄں بچݨا مُشکِل ہۄ جاںدا ہَے۔
* * * * *