پںجّابی مِہنتی٬ ہِمّتی اتے کھترے سہیڑن لئی ہمیشا تِیار رہِںدّے ہن۔ جدۄں وی اِنہاں نُۄں کِسے نوِیں تھاں جاݨ دا مَۄکا مِلدا ہَے تاں اُہ اُتھّے جاݨ لئی سبھ تۄں اگّے ہُںدّے ہن۔ دیش دی اذادی دی لڑائی وِچّ وی پںجّابِییاں نیں سبھ تۄں ودھّ کُربانِییاں دِتِّییاں۔ دیش دی اذادی سمیں پںجّاب دی وںڈّ ہۄئی تے پںجّابِییاں نیں بھِیانک سںتّاپ بھۄگِیا۔ پاکِستان والے پںجّاب وِچّ کِسے ہِںدُّۄ جاں سِکھّ دی رہِݨا مُشکِل ہۄ گِیا تے اِس پاسے مُسلماناں نُۄں گھر بار چھڈّ کے جاݨا پِیا۔ لکھّاں لۄک مارے گئے۔ اَۄرتاں دی اِذّت لُٹّی گئی تے سبھ کُجھ لُٹا کے کھالی ہتھّ آئُݨا پِیا۔ اُدھّرۄں آئے پںجّابِییاں نیں اِس پاسے پَیر لگّدِیاں ہی اگّے ودھݨا شُرُۄ کر دِتّا۔

کھیتی دے نویں ڈھںگّ ترِیکے٬ نویں بِیج اتے مشِیناں دی ورتۄں کرن وِچّ پںجّابِییاں نیں دیش دی اگوائی کِیتی۔ جِتھّے اُہ لۄڑ پَیݨ اُتّے سرہدّاں دی راکھی کردے سن٬ اُتھّے بھُکھّمری نال جُۄجھ رہے دیش وِچّ اناج دے ڈھیر لگا دِتّے٬ جِس نُۄں ہرا اِنکلاب آکھِیا گِیا۔ اِس وِچّ کۄئی شکّ نہِیں کِہ ہرے اِنکلاب نال دیش نُۄں بھُکھّمری تۄں بچائِیا گِیا اتے پںجّاب وِچّ کھُشہالی آئی۔ پْرںتُّۄ کھُشہالی لئی وی پںجّابِییاں نُۄں وڈِّییاں کُربانِییاں دیݨِییاں پئیِیاں۔ آئی کھُشہالی نیں وِئُپارِییاں نُۄں آپݨے ول کھِچِّیا۔ ٹْرَیکٹر تے دُۄجِییاں مشِیناں دے پْردرشن کرکے کِساناں نُۄں اِنہاں دی کھرِید لئی اُتشاہِت کِیتا٬ جِس نال پںجّاب دی کھیتی دا مُکمّل مشِینِیکرن ہۄ گِیا۔ سِںچّائی سہُۄلتاں دے وادھے نال ساری دھرتی دۄ پھسلی ہۄ گئی٬ جِس نال کامِیاں دی مںگّ ودھی تے دُۄجے سُۄبِیاں تۄں کامے آئُݨ لگّے۔ پہِلاں اُہ پھسل دی لُیائی اتے واڈھی سمیں ہی آئُںدے سن٬ پھِر اُہ ٹبّراں سمیت آ کے اِتھّے ہی رہِݨ لگّ پئے۔ اُنہاں دے بچِّیاں نیں دُکاناں اتے دپھتراں وِچّ کمّ کرنا شُرُۄ کر کِیتا تے اَۄرتاں نیں گھراں دا کمّ سمبھّال لِیا۔

ہُݨ گھراں اتے کھیتاں دا بہُتا کمّ اِہ لۄک ہی کردے ہن۔ شہِراں دے بہُتے گھراں وِچّ رۄٹی وی اِہ لۄک ہی پکائُݨ لگّ پئے ہن۔ اِںجھ پںجّابی ہَۄلی ہَۄلی کِرت تۄں دُۄر ہۄ رہے ہن۔ تکنِیکی کمّ جِویں کِہ لُہارا٬ ترکھاݨا٬ پلمبّر٬ راج مِستری آدِ کمّ وی ہَۄلی ہَۄلی اِنہاں ہی سمبھّال لئے ہن۔ پںجّاب دے اِنہاں کِتِّیاں دے آپݨے تَۄر ترِیکے اتے دستکاری الۄپ ہۄ گئے ہن۔ وِدِّیا دے وِئُپارِییاں نیں تھاں تھاں اںگّریذی سکُۄل کھۄلہ لئے۔ اِنہاں سکُۄلاں وِچّ بچّے بھیجݨا پںجّابی آپݨی شان سمجھݨ لگّ پئے ہن۔ اِنہاں سکُۄلاں وِچّ پںجّابی پڑھنی تے بۄلݨی سکھت منہا ہَے۔ اِںجھ پںجّابی بچّے آپݨی ماں-بۄلی٬ آپݨے اِتِہاس٬ آپݨے سبھِّیاچار اتے آپݨے رسمۄ رِواذاں تۄں دُۄر ہۄ گئے ہن۔ بذار کپّڑِیاں٬ بِجلی اُپکرناں٬ پھرنِیچر آدِ نال بھر گئے۔ پِںڈّاں وِچّ سارے گھر پکّے ہۄ گئے٬ بِجلی آ گئی٬ پاݨی دِییاں ٹُۄٹِییاں لگّ گئیِیاں۔ گھراں وِچّ چکّی٬ چُلّہے٬ چرکھے٬ کھرۄشِیئے٬ سلائیِیاں آدِ الۄپ ہۄ گئیِیاں۔ مںجّے٬ پِیڑھِییاں٬ مُۄڑھے٬ درِییاں٬ پھُلکارِییاں٬ چھِکُۄ٬ گُڈِّییاں-پٹۄلے سبھۄ کُجھ بِیتے دِییاں کہاݨِییاں تک ہی سِیمت ہۄ گئے۔ آپسی بھائیِچارا٬ رہِݨ سہِݨ, رسمۄ رِواذ سبھۄ کُجھ بدل گِیا۔ جِس تیذی نال پںجّابی جِیون بدلِیا٬ اِس تیذی نال تبدِیلی شائِد سںسّار وِچّ کِتے وی نہِیں سی آئی۔ نوِیں پِیڑھی نُۄں جدۄں اسِیں بچپن دِییاں کہاݨِییاں سُݨائُںدے ہاں تاں اُنہاں لئی یکِین کرنا مُشکِل ہۄ جاںدا ہَے کِہ اجِہا وی کدے ہُںدّا سی۔

اپھسۄس اِس گلّ دا ہَے کِہ کِسے وی سرکار٬ سںسّتھا جاں دھارمِک آگُۄ نیں آپݨے وِرسے دی سامبھ سمبھّال ول بِلکُل دھِیان نہِیں دِتّا۔ اِںجھ پںجّابی جِیون سماجِک کدراں کِیمتاں نُۄں بھُلّ آپ مُہارا ہۄ گِیا۔ اِسے کرکے مِہنت٬ سںتّۄکھ٬ بھائیِچارا٬ اِمانداری آدِ پںجّابِییاں دے مُکھّ گُݨ الۄپ ہۄ رہے ہن۔ کُجھ پںجّابی پِیارِیاں نیں آپۄ آپݨی پدھّر اُتّے پںجّابی وِرسے دی سامبھ سمبھّال دے یتن کِیتے ہن۔ اِنہاں وِچّ سبھ تۄں اُتّے نام ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا دا آئُںدا ہَے۔ اُنہاں پںجّاب اَیگرِیکلچرل یُۄنِیورسِٹی وِکھے اِکّ اجائِب گھر دی اُساری کروائی٬ جِس وِچّ پُراݨے پںجّاب دی اِکّ جھلک دِکھائُݨ دا یتن کِیتا گِیا ہَے۔ اُنہاں پںجّاب دے لۄکگِیت اِکٹھّے کروائے٬ لۄک کلاواں اتے کلاکاراں نُۄں اُتشاہِت کِیتا۔ پںجّاب دا ماݨ چُۄپݨ والے امبّاں دِییاں کِسماں اِکٹھِّییاں کرکے اِنہاں نُۄں الۄپ ہۄݨ تۄں بچائِیا۔ روائِتی رُکھّاں اتے پھلاں والے بُۄٹِیاں دی سمبھّال کِیتی۔

آپ جی نُۄں پتا لگِّیا کِہ کاںگڑا ذِلہے وِچّ چِتّراں دا اتھاہ بھںڈّار ہَے۔ اِنہاں نیں کاںگڑا ذِلہے دے پِںڈّاں وِچّ جا کے مںدّراں٬ مہِلاں٬ راجِیاں اتے ہۄر وِئکتِییاں پاسۄں اِنہاں چِتّراں بارے جاݨکاری اِکٹھّی کِیتی تے اِکّ سُںدّر کِتاب لِکھی۔ اِسے ترہاں اِنہاں نیں الۄپ ہۄ رہے لۄک-گِیتاں نُۄں اِکٹھِّیاں کروائِیا تے پُستک رُۄپ وِچّ پْرکاشِت کِیتا۔ پںجّاب دے روائِتی رُکھّاں نُۄں سڑکاں کںڈھّے لگوائِیا۔ پھُلّاں والے رُکھّاں دے ناںواں نال پںجّاب اَیگرِیکلچرل یُۄنِیورسِٹی دِییاں سڑکاں نُۄں شِںگّارِیا تے سڑکاں دے نام وی اِنہاں رُکھّاں والے رکھّے۔

اِںجھ اُنہاں پںجّاب دی وِراست نُۄں سمبھّالݨ وِچّ اہِم یۄگدان پائِیا۔ پںجّاب دے چِتّرکاراں نُۄں اُتشاہِت کِیتا۔ اُنہاں دے چِتّر کھرِیدے٬ جِنہاں نُۄں دپھتراں٬ سکُۄلاں٬ کالجاں وِچّ لگوائِیا۔ اِںجھ چِتّرکاراں دی مالی سہائِتا وی ہۄ گئی اتے اتے اُہ پںجّاب دے الۄپ ہۄ رہے وِرسے نُۄں چِترݨ لئی ہۄر اُتشاہِت ہۄئے۔ وِدواناں پاسۄں پںجّاب دے وِرسے دے وکھّۄ وکھّرے پکھّاں نُۄں درسائُںدے لیکھ لِکھوائے اتے اِکّ سُںدّر پُستک پْرکاشِت کِیتی۔ رںدھّاوا ساہِب نیں پںجّاب دی سبھِّئتا تے سبھِّیاچار دی پہِریداری کِیتی۔ جیکر اُس نیں اجِہا ناں کِیتا ہُںدّا تاں ساتھۄں پِچھلی پِیڑھی نُۄں اِہ دسّݨا اتے منائُݨا اَۄکھا ہی نہِیں نامُمکِن ہۄ جاںدا کِہ ساڈے ویلے پںجّاب کِہۄ جِہا سی۔ سدِییاں تۄں چلّی آ رہی جِیون شَیلی٬ رسمۄ رِواس٬ کمّکاری ڈھںگّ٬ رہِݨ-سہِݨ, کھاݨ-پہِنݨ, جِہڑی کیول تِنّ کُ دہاکِیاں وِچّ ہی الۄپ ہۄ گئی٬ اُہ کِہۄ جِہی سی۔

پںجّاب دے لۄکگِیت تے لۄک کہاݨِییاں اُتّے کمّ کرن والے پْرسِدھّ لیکھک وݨجارا بیدی لِکھدے ہن٬ جدۄں ڈا. رںدھّاوا نیں لۄکساہِت دے اِکتّرِیکرݨ دا کارج آرمبھِّیا تاں اُدۄں تک لۄک ساہِت سںگّْرہِݨ دا کارج آپݨے مُڈھلے دَۄر وِچّ ہی سی۔ ڈا. رںدھّاوا دے لۄک گِیت دی سمگّری ول دھِیان دیݨ تۄں پہِلاں اِہ کمّ کیول نِیںہ دی کھُدائی تک ہی سِیمت سی پر رںدھّاوا نیں اݨتھکّ مِہنت اتے لگن نال اِنہاں نِیںہاں اُتّے اِکّ مہِل کھڑھا کر دِتّا تے اجّ اسِیں آپݨے لۄک گِیتاں دے اتھاہ بۄلاں اُتّے ماݨ کرن یۄگے ہۄ گئے ہاں۔ پںجّاب دے لۄک ناچ بھںگّڑا اتے گِدھّا نُۄں جِئُںدِیاں رکھّݨ وِچّ رںدھّاوا ساہِب دی اہِم بھُۄمِکا ہَے۔ بھںگّڑا پچھمی پںجّاب تۄں اِس پاسے آئِیا۔ کمِئۄُنِٹی ڈِوَیلپمَیںٹ سکِیم وِچّ اُنہاں بھںگّڑے دے ماہِراں نُۄں بتَۄر سماجِک وِدِّئک اپھسر بھرتی کِیتا۔ بھںگّڑے دِییاں ٹِیماں بݨائیِیاں گئیِیاں۔ اِنہاں نیں سکُۄلاں٬ کالجاں وِچّ جا کے مُںڈِّیاں دِییاں بھںگّڑا ٹِیماں تے کُڑِییاں دِییاں گِدھّا ٹِیماں تِیار کروائیِیاں۔ اِس اِکٹھّے کِیتے کھذانے نُۄں سمبھّالݨ لئی کۄئی اِکّ درجن پُستکاں تِیار کروائیِیاں۔ جِویں کِہ پںجّاب دے لۄکگِیت٬ کاںگڑے دے لۄکگِیت٬ کُلُّۄ دے لۄکگِیت٬ پْرِیت کہاݨِییاں٬ پںجّاب٬ پںجّابی لۄکگِیت٬ پںجّاب دا اِتِہاس٬ کلا تے سبھِّیاچار٬ سُںدّر رُکھّ تے باگ بگِیچے آدِ۔ اںگّریذی وِچّ اِنہاں دِییاں کۄئی تِنّ درجن کِتاباں ہن۔

سیوا مُکتی پِچھّۄں رںدھّاوا ساہِب نیں بھارت دا کھیتی اِتِہاس لِکھِیا٬ جِس نُۄں چار جِلداں وِچّ بھارتی کھیتی کھۄج پرِیشد نوِیں دِلّی نیں پْرکاشِت کِیتا۔ اِںجھ پتھّر کال تۄں لَے کے ہرے اِنکلاب دے ہۄئے وِکاس دی کہاݨی نُۄں سمبھّالِیا۔ ڈا. رںدھّاوا کِتّے ولّۄں اِکّ آئی سی اَیسّ اپھسر سن٬ پڑھائی ولّۄں اُہ وِگِیانی سن پر پںجّاب اتے اِتھّۄں دے وِرسے نال اُنہاں نُۄں اتھاہ لگاو سی۔ ہۄر شائِد ہی کِسے نیں آپݨے امِیر وِرسے نُۄں سمبھّالݨ لئی اِنہاں واںگ یتن کِیتے ہۄݨگے۔

* * * * *