شاہ ہُسَین دا مذار ڈا. جگتار نیں پہِلاں دیکھِیا ہۄئِیا سی تے اسِیں ٹھِیک رستے ’تے ہی جا رہے ساں پر پھِر وی پُشٹ کر لَیݨ لئی ڈرائیِور نُۄں کِہا۔ ڈرائیِور کِئُںکِہ ساڈے کۄلۄں ’شاہ ہُسَین‘ بار-بار سُݨ رِہا سی٬ اُس نیں ہَۄلی کر کے کِسے نُۄں پُچھِّیا٬ ‘’شاہ ہُسَین دا مذار کِتھے ہَے؟‘’
اُس بںدّے نیں لائِلمی ذاہِر کِیتی تاں جگتار نیں ڈرائیِور نُۄں سمجھائِیا٬ ‘’ایتھے شاہ ہُسَین آکھِیاں کِسے نُۄں پتا نہِیں لگّݨا٬ مادھۄ لال ہُسَین آکھ۔‘’
اُس نیں اگلے بںدّے نُۄں مادھۄ لال ہُسَین دا ناں لَے کے پُچھِّیا تاں اُس نیں تُرںتّ راہ دسّدِیاں تھۄڑھا کُ اگّے جاݨ لئی کِہا۔ مُسلمان سُۄفی فکِیر شاہ ہُسَین تے اُسدا ہِںدُّۄ دۄست٬ ’مادھۄ لال‘ آپݨی آپسی پْرِیتی کر کے اِکۄ دیہ-جان ہۄ نِبّڑے سن۔ اڈّری ہستی گوا کے اِک ہۄ گئے سن۔ ’مادھۄ لال ہُسَین‘ دۄ وِئکتی دۄ پھِرکِیاں دی آپسی ساںجھ تے مُہبّت دے پْرتِیک ہۄ نِبّڑے سن۔
باذار دے وِچکار ہی اِک پاسے اِک چھۄٹا جِہا تکِییا سی جِتھے دۄہاں مِتّر-پِیارِیاں دِییاں کبراں سن۔ باہر درواذے ’تے گُلاب دے ہار تے پھُلّ پتِّییاں اکِیدت بھیٹ کرن لئی وِک رہے سن۔ اسِیں پھُلّاں دے ہار لئے تے بڑی شردھا نال وِیہ پںجھّی غذ دا لاںگھا لںگھّ کے ذمِین تۄں پںجّ-چار پھُٹّ اُپر بݨے مذار دِییاں پَۄڑِییاں تک پُجّے تاں اِک جݨے نیں سبھ تۄں اگّے پَۄڑِییاں چڑھ رہے جگتار نُۄں رۄک لِیا تے اُپر جاݨۄں منہاں کِیتا۔
‘’مَیں آپݨے بابے کۄل آئِیاں۔ تںُۄّ مَینُۄں کِئۄں رۄکدَیں!’’ جگتار نیں آپݨا ہکّ جتائِیا۔
اینے نُۄں تیذ-تیذ تُردا اِک شخس آئِیا تے اُہنے دُۄسرے بںدّے نُۄں ورج دِتّا۔ اُہ شائِد اِتھۄں دا اِںچارج سی۔ دُۄجا بںدّا پاسے ہۄئِیا تاں آئُݨ والے بںدّے نیں کِہا٬ ‘’گُستاخی مُیاپھ…چلۄ جی اُپر تُسِیں…’’
اُپر چڑھ کے اسِیں درواذے دی چَۄکھٹ ’تے کھلۄتے ساں۔ ساہمݨے پںجّاب دی ساںجھی آتما دۄہاں پھکِیراں دے رُۄپ وِچ اِک دُۄجے دے اںگّ-سںگّ کبراں وِچ لیٹی ہۄئی سی۔ میرے اںدّرۄں شاہ ہُسَین بۄلِیا—
ہۄراں نال ہسںدّی-کھڈںدّی
شہُ نال گھںُّگھٹ کیہا
چارے نَیݨ گڈاوڈ ہۄئے
وِچ وِچۄلا کِہا۔
اسِیں پرِکرما کر رہے ساں۔ پھُلّاں دے ہار چڑھا رہے ساں تے آپݨے وڈیرِیاں دے اںگّ-سںگّ وِچرݨ دے اِلاہی انںدّ وِچ مغن ساں۔ اکھّاں مِیٹ کے اُنہاں دے نَیݨاں وِچ نَیݨ گڈّے ہۄئے سن۔
بݨدی-سردی مائِیا بھیٹ کر کے ہیٹھاں اُترے تاں جگتار کہِݨ لگّا٬ ‘’آ تَینُۄں اِک ہۄر بابے نال مِلائیِئے۔‘’
شاہ ہُسَین دے مذار تۄں اُتردِیاں کھبّے ہتھّ نال ہی پںجّ-چھے گذ دی دُۄری ’تے دۄہاں پںجّاباں وِچ ستِکارے جاںدے پںجّابی دے مہان شائِد اُستاد دامن دی یادگار سی۔ اسِیں اِس بُلںدّ آتما والے نِڈر شائِر اگّے سِر جھُکائِیا تے اُس دی فکِیری دا ذِکر ساںجھا کِیتا جِس نیں ہنیرے سِلّہے گھُرنے ورگے ہُجرے وِچ اُمر بتِیت کِیتی پر اُہ دی شائِری ہمیشاں ہکّ سچّ دا چانݨ وںڈّدی وڈّے تۄں وڈّے ہاکماں نال آڈھا لائُݨ تۄں نہِیں سی ٹلی۔ تھاں-تھاں وِکدِییاں تے چھۄٹے-مۄٹے اِناماں-سنماناں لئی لِلکڑِییاں کڈھدِییاں کلماں والے اِس دَۄر وِچ اُستاد دامن دھرُۄ تارے واںگ چمک رِہا سی۔ اڈِگ٬ اڈۄل٬ ستھِر۔ سچّ تے ذمِیر دی آواذ ’تے پہِرا دیݨ والا۔
چھۄٹے-چھۄٹے بچِّیاں دی اِک بھِیڑ ساڈے دُیالے اِکٹھّی ہۄ گئی۔ اُہ واری-واری بڑے چاء نال سانُۄں ہتھّ مِلا رہے سن۔ اِک السمت مائی نیں آ کے نائہرے لائُݨے شُرُۄ کر دِتّے…’’ہکّ…ہکّ…ذِںدّاباد!…ذِںدّاباد!! پاکِستان ذِںدّاباد! ہِںدُّستان ذِںدّاباد! ذِںدّاباد! ذِںدّاباد!!’’
جگتار نیں اُس نُۄں پںجّاں دا نۄٹ پھڑائِیا۔ اُہ ہۄر وجد وِچ آ کے نائہرے لائُݨ لگّی٬ ‘’ذِںدّاباد٬ ذِںدّاباد!’’ اُہ نیں دۄویں باہواں ہوا وِچ لہِرائیِیاں٬ ‘’فتہِ نسِیب ہۄئۄُ تُہانُۄں…جائۄ٬ ذِںدّاباد!…ہِںدُّستان ذِںدّاباد! پاکِستان ذِںدّاباد…’’
نِیاݨِیاں دی بھِیڑ کھڑکھِلّی پا رہی سی۔ ‘’اۄ بس وی کر! مہِمان آئے نیں…اَیویں بہُتا سِر ناں کھاہ…’’ اُتھے بَیٹھے کُجھ سِیاݨِیاں نیں مائی نُۄں جھِڑکِیا۔ ‘’کۄئی گلّ نہِیں…رہِݨ دِئۄ ربّ دی مَۄج ’چ اِہنُۄں…’’ جگتار نیں آکھِیا تے اسِیں واپس جاݨ لئی پرتے۔ مائی نیں للکارِیا٬ ‘’ذِںدّاباد!…پھتہِ ہۄئۄُ…شیکھُۄپُرے ذرُۄر جائِئۄ…’’ اُہ بۄلی جا رہی سی۔
مَیں ’شیکھُۄپُرے‘ دے ارتھاں ’چ وڑ کے ننکاݨے جاݨ دا اُہدا سُنیہا لبھّ ہی رِہا ساں کِہ سٹھّ-پَیںہٹھ سال دا پر سِہتۄں چںگّا اِک پیںڈُۄ جاپدا آدمی میرے کۄل آ کھڑۄتا۔ سِر ’تے گھمسَیلا جِہا پٹکا بنّہِیا ہۄئِیا۔ گل پِیلے رںگّ دا کُرتا تے تیڑ گھمسَیلا چادرا! ہتھّ وِچ ڈںگّراں نُۄں ہِکّݨ لئی پراݨی۔
‘’مَیں تے میری گھروالی اَۄہ ٹاںگے ’تے جاںدے پئے ساں۔ مَیں تُہانُۄں ویکھِیا کِہ سردار ہُرِیں‥کھلۄتے نیں ٹاںگا رۄک کے تُہانُۄں مِلݨ لئی بھجّا آئِیاں‥’’
میرے ساتھی کار کۄل کھلۄتے میری اُڈِیک کر رہے سن۔ مَیں اُس پیںڈُۄ کِسان نُۄں ستِکار دے کے تُرنا چاہُںدّا ساں پر اُس نیں گلّ چھیڑ لئی٬ ‘’سردار جی٬ اسِیں اُنہاں دِناں نُۄں رۄںدے آں‥جدۄں تُسِیں ساتھۄں الگّ ہۄئے۔ ڈسکے لاگے اےَ ساڈا پِںڈّ۔ ذَیلدار رݨجِیت سُںہّ دا پِںڈّ…تُہاڈا لُۄݨ کھادھا اے سردار جی! کدی بھُلّ نہِیں سکدے۔ سانُۄں گرِیباں نُۄں پِچھّے چھڈّ کے کِدھر تُر گئے تُسِیں سردار جی۔‘’
اُس نیں ڈُۄںگھا ہئُکا بھرِیا۔ کُلوںتّ سِںگھّ وِرک دی کہاݨی ’اُلہاما‘ میرِیاں چیتِیاں وِچ لِشک اُٹھّی۔ دیش دی وںڈّ دے رَۄلِیاں والے دِن سن۔ آپݨا گھر گھاٹ تے پِںڈّ چھڈّ کے لاگلے پِںڈّ دا مُکھی آپݨی جان-بچا کے کَیمپ وِچ بَیٹھا ہۄئِیا ہَے۔ آسے-پاسے پاکِستانی پُلِیس تے مِلٹری ہَے۔ باہرۄں ناں کۄئی کَیمپ دے نیڑے آ سکدا ہَے تے ناں ہی کَیمپ دے اںدّرۄں کۄئی باہر جا سکدا ہَے۔ دۄواں سُۄرتاں وِچ گۄلی سِینا چِیر سکدی ہَے۔ ہِںدُّستان جاݨ دا اجے سببّ بݨ نہِیں رِہا۔ اُہ سردار اِک دِن سُرکھِّیا کرمچارِییاں کۄل ترلا ماردا ہَے کِہ اِک وار ہِںدُّستان نُۄں تُرن تۄں پہِلاں اُہ آپݨے پِںڈّ دے درشن کرنا چاہُںدّا ہَے۔ آگِیا لَے کے جدۄں اُہ پِںڈّ پُجّدا ہَے تاں اُہدے پِںڈّ دے مُسلمان٬ کھیتاں وِچ کمّ کرن والے کامے اُہدے دُیالے اِکٹھّے ہۄ جاںدے ہن۔ بچِّیاں تے اَۄرتاں دی بھِیڑ وی آ اُلردی ہَے تے پِںڈّ دی اِک بذُرگ اَۄرت سردار نُۄں آ کے اُلہاما دِںدّی ہَے٬ ‘’سردار اِہ تُۄں کی کِیتا؟ سانُۄں ایتھے چھڈّ کے آپ تُۄں کُپّ وِچ جا وڑِئۄں۔ ساڈی باںہ کِیہنُۄں پھڑائی آ۔ اسِیں تیرے پِیڑھِییاں دے کمِّیں ساں۔‘’
وِرک نیں اِس کہاݨی بارے آپ ہی ٹِپّݨی کردِیاں لِکھِیا سی٬ ‘’اُلہاما کہاݨی وِچ اِہ دِکھاݨا سی کِہ کِس ترہاں جن-سادھارن اُنہاں مہان راجنِیتک تبدِیلِییاں دا٬ جِہڑِییاں اُس دا ناں لَے کے لِیائیِیاں جاںدِییاں ہن٬ ارتھ سمجھݨ تۄں وی اسمرتھ رہِںدّا ہَے۔‘’
اِسے پْرسںگّ وِچ رگھبِیر سِںگھّ نال کِسے مُسلمان نَۄجُیان دی گلّ وی کُجھ اِسے بھاو نُۄں پْرگٹ کردی سی۔ اُہ نَۄجوان بلۄچِستان دے اِلاکے ’چۄں آئِیا سی۔ پھٹے-ہال کپّڑے پر جِسم نرۄئِیا۔ گلّاں-باتاں وِچ رگھبِیر سِںگھّ نیں پُچھِّیا٬ ‘’بلۄچِستان تۄں لاہَۄر کِئۄں آئِئَں؟‘’
‘’ساڈے اۄدھر پاݨی نہِیں٬ پھسلاں نہِیں ہُںدِّییاں۔ گرِیبی بہُت ہَے۔ کمّ ہَے نہِیں… اِدھر آئِیاں کُجھ دِن ہۄئے…کمّ دی تلاش وِچ‘’
‘’پھِر مِلِیا کۄئی کمّ!’’ رگھبِیر سِںگھّ نیں کِہا تاں اُہ ماسُۄمِیئت نال کہِݨ لگّا٬ ‘’اجے تک تاں مِلِیا نہِیں۔ تُسِیں ہی کۄئی کمّ دھںدّا دے دِئۄ۔‘’
اُس نَۄجوان نُۄں اینا پتا وی نہِیں سی کِہ جِس بںدّے نُۄں اُہ کمّ پُچھدا پِیا سی تے پاکِستان دا شہِری سمجھدا سی٬ اُس نُۄں جاں اُس دی جاتی دے لۄکاں نُۄں تاں ادھّی سدی پہِلاں اِتھۄں اِس لئی کڈھّ دِتّا گِیا سی تاں کِہ اِہ مُلک نِرۄل اُس نَۄجوان دا ہی ہۄ سکے۔
تے اُہ نَۄجوان اِس تۄں کمّ پُچھّدا پِیا سی!
مَیں پِیار نال بھِجّ کے اُس کِسان نُۄں گل نال لائِیا۔ اسِیں اجے جُدا ہۄئے ہی ساں کِہ سِر ’تے ٹۄپی اتے درویشی لِباس والا اِک سائیِں لۄک کاہلے کدمِیں تُردا میرے کۄل آئِیا۔ اُہدے ہتھّاں وِچ گُلاب دِییاں پھُلّ-پتِّییاں نال بھرِیا لِفافا سی۔ اُہ لِفافا اُس نیں میرے ہتھّاں وِچ دِںدِّیاں بڑے وَیراگ نال آکھِیا٬ ‘’سردار جی! اَیہ پھُلّاں دی خُشبۄ میرے ولۄں کبُۄل کرۄ۔ تے تُہاڈے اِیمان دی سہُں جے-تُسِیں اِہ پھُلّ میرے ولۄں گںّْرتھ ساہِب دے اگّے چڑھائُݨے‥’’
اِہ آکھ کے اُس نیں مَینُۄں گلوکّڑی وِچ گھُٹّ لِیا تے میرے مۄڈھے ’تے دھَۄݨ رکھّی پھُسپھُسائِیا٬ ‘’سردار جی! بس رۄ ای نہِیں سکدے۔‘’
پر اُس دا گچّ بھر آئِیا سی تے بۄل سِلّہے ہۄ گئے سن۔ ساڈی گلوکّڑی ٹُٹّی تاں نال ہی میرے اںدّرۄں کڑچّ کر کے کُجھ ٹُٹّا تے میرِییاں اکھّاں ’چۄں اتھّرُۄ وگ تُرے۔
اینے وِچ رِذوان میرے کۄل آݨ کھڑۄتا سی۔ اُس نیں میرے مۄڈھے ’تے ہتھّ رکھّ کے ڈھارس دِتّی۔ مَیں اتھّرُۄ پُۄںجھدِیاں کار ولّ تُر پِیا۔
کار وِچ وڑن تۄں پہِلاں مَیں پرت کے جھات پائی تاں پیںڈُۄ کِسان نیں پراݨی والا ہتھّ متھّے نُۄں چھُہا کے کِہا٬ ‘’اچھّا سردار جی ربّ راکھا۔‘’ اُہدے پِچھّے اُہدی پتنی ادھّا چِہرا کجّی ترل اکھّاں نال میرے ولّ ویکھ رہی سی۔ مَیں جیب ’چۄں سَۄ دا نۄٹ کڈھِّیا تے کِسان دی مُٹھّی وِچ دے دِتّا۔ اُس نیں پھِر متھّے نُۄں ہتھّ لا کے سلام آکھی۔
کار تُر پئی۔ مَیں پِچھّا بھَۄں کے ویکھِیا۔ دۄویں پتی-پتنی اجے وی اُتھے ہی کھڑۄتے سن٬ جِویں آپݨے مِتّر پِیارِیاں نُۄں وِدا کر کے کۄئی اۄنا چِر اُتھے ہی کھڑۄتا رہِںدّا ہَے جِنّا چِر اگلے دِسدے رہِںدّے نیں۔ اُنہاں دے پِچھّے کھلۄتا سی اُہ درویش تے میرا سائیِں شاہ ہُسَین۔ مَینُۄں لگّا مَیں نِرہے لاہَۄر دی ہی نہِیں پںجّاب دی سُچّی آتما نُۄں مِل کے ہٹِیا ہۄواں۔
اتھّرُۄیاں دی سِلّہ اجے وی میرِییاں پلکاں ’تے سی۔