پںجّاب٬ جِس نُۄں پںجّ درِیاواں دی دھرتی ہۄݨ کارن پںجّاب نام مِلِیا سی٬ اجّ پاݨی دی بُۄںد بُۄںد نُۄں ترسدا مہِسُۄس ہۄ رِہا ہَے۔ 1947 دی وںڈّ نیں پہِلاں ہی پںجّ تۄں ڈھائی درِیاواں ’تے لَے آںدا سی۔ ستلُج٬ بِیاس اتے راوی دا کُجھ ہِسّا ساڈِییاں وڈِّییاں لۄڑاں نُۄں پُۄرِییاں کرن دے یۄگ نہِیں رہے۔ اذاد بھارت دِییاں وکھّ وکھّ سرکاراں نیں وی پںجّاب دے جکھماں ’تے ملّم لگائُݨ دی تھاں لُۄݨ ہی چھِڑکِیا ہَے۔ پںجّاب دے پاݨی نُۄں ہرِیاݨا٬ راجستھان اتے دِلّی ورگے ہۄر راجاں نُۄں مُفت وِچّ دے دِتّا ہَے۔ پںجّاب اِکّ اجِہا سُۄبا ہَے٬ جِسدی آرتھِکتا دا آدھار کھیتی باڑی رِہا ہَے۔ اِس لئی اِس نُۄں پاݨی دی بہُت ذِیادا لۄڑ رہی ہَے۔ پںجّاب دا دھرتی ہیٹھلا پاݨی وی بہُت نِیواں جا رِہا ہَے۔ پِچھلے کُجھ سمیں تۄں پںجّاب دے پاݨِییاں دی ہالت بد تۄں بدتر ہۄ رہی ہَے۔ پںجّاب دے پاݨی دی مُکھّ سمسِّیا سںکھّیپ شبداں وِچّ اِہ ہَے:

* درِیاواں وِچّ پاݨی دا وہاء گھٹ گِیا ہَے۔ اِسدا اِکّ کارن اُپّر تۄں آئُںدا گھٹّ پاݨی ہَے۔ دُۄسرا کارن ساڈے گُیاںڈھی سُۄبِیاں وِچّ بݨے بِجلی اتے سِںچّائی لئی ڈَیم وی ہن۔ واتاورݨِک تبدِیلی نیں اتے مَۄنسُۄن دے چکّر نیں وی اِہناں درِیاواں وِچّ پاݨی گھٹائِیا ہَے۔

* اُدیۄگی رسائِݨک نِکاس٬ کھیتی باڑی دے ندِینناشک اتے کِیٹ ناشکاں نال پْردُۄشِت٬ اتے سِیوریج دا اُہ پاݨی٬ جِس نُۄں پْرۄسَیسّ نہِیں کِیتا گِیا٬ اِہ سبھناں نیں مِل کے ساڈے پاݨی نُۄں بہُت ذِیادا دُۄشِت کر دِتّا ہَے۔ پْردُۄشِت پاݨی سِںچّائی لئی وی اسُرکھِّئت ہَے اتے پِیݨ نال تاں سِہت لئی مارُۄ سابت ہۄ ہی رِہا ہَے۔

* پںجّاب دی لمّے سمیں تۄں ہرِیاݨا اتے راجستھان نال ستلُج اتے بِیاس دے پاݨی دی وںڈّ نُۄں لَے کے جھگڑے چلّ رہے ہن جِہناں نُۄں ناں سُۄبے دِییاں سرکاراں نیں اتے ناں ہی کیںدر سرکار نیں اِمانداری نال ہلّ کرن دی کۄشِش نہِیں کِیتی۔ کیںدر سرکار دا روئیِّیا پںجّاب پْرتی کدے وی ہمدردانا نہِیں رِہا٬ راج کرن والی پارٹی جِہڑی مرذی ہۄوے۔

* پںجّاب کۄل نہِراں راہِیں سِںچّائی دا پْربںدھّ ہَے پر اِہ کئی پکھّاں تۄں ٹھِیک نہِیں ہَے۔ گاد دا ڈھُکواں پْربںدھّ نہِیں ہَے۔ نہِری پْربںدھّ وِچّ نُکسدار رکھّ رکھاو ہَے۔ پاݨی دے واشپِیکرن اتے رِساو راہِیں ہۄݨ والے نُکسان نُۄں رۄکݨ دا ڈھُکواں پْربںدھّ نہِیں ہَے۔

ساڈی پاݨی دی مںگّ ولّ وی نِگہا مار لئیِئے۔

* کھیتی لئی لۄڑ: ساڈی پاݨی دی مُکھّ لۄڑ کھیتی کرکے ہَے۔ پںجّاب ذِیادا کرکے نہِری پاݨی اتے ٹِئۄُبوَیلاں راہِیں ذمِینی پاݨی ’تے ودھیرے نِربھر کردا ہَے۔ جِیری ورگی پھسل نیں پاݨی دی لۄڑ نُۄں بہُت ودھا دِتّا ہَے۔

* اُدیۄگی اتے شہِری مںگّ: اُدیۄگاں نیں اتے شہِرِیکرݨ نیں اُساری لئی٬ ٹھںڈھّاکرݨ لئی٬ ساپھ سپھائی لئی اتے پِیݨ لئی پاݨی دی مںگّ ودھی ہَے۔

* واتاورݨِک وہاء لئی مںگّ: واتاورݨِک پْربںدھّ وِچلے اِیکۄسِسٹم وِچّ جل-سںتُّلن بݨائی رکھّݨ لئی درِیاواں وِچّ گھٹّۄ گھٹّ پدھّر چلّدا رکھّݨ لئی٬ بیلۄڑے رِساو نُۄں رۄکݨ لئی٬ اتے ذمِینی پاݨی نُۄں رِیچارج کرن لئی وی پاݨی دی لۄڑ ہَے۔ اِس سبھ کُجھ لئی پاݨی دی ودھدی مںگّ نیں وِراٹ سمسِّیا دا رُۄپ دھارن کر لِیا ہَے۔

کُجھ نذر ذمِین ہیٹھلے پاݨی ولّ وی ماردے چلِّیئے۔ ستھِتی اِتھّے وی بھِیانک ہی ہَے۔ کُجھ ذِلہِیاں وِچّ دھرتی ہیٹھلے پاݨی دے نِیویں ہۄݨ دی اَۄست در 0.5 تۄں 1 مِیٹر پْرتی سال ہَے۔ پںجّاب دے کیںدر وِچلے ذِلہِیاں جِویں جلںدھّر٬ لُدھِیاݨا اتے پٹِیالا وِچّ پاݨی پِچھلے دۄ دہاکِیاں دے اںدّر اںدّر 20-25 مِیٹر ہۄر ڈُۄںگھا چلا گِیا ہَے۔ اںدّاذا لگائِیا جا سکدا ہَے کِہ اِہ سمسِّیا دا بھوِکھّ رُۄپ کِہۄ جِہا ہۄویگا۔

اِس سںکّٹ دے کارناں ولّ جھات مارنی ذرُۄری ہَے۔

* کھیتی لئی وادھُۄ ورتۄں: ہرے اِنکلاب تۄں بائد کھیتِیباڑی لئی ورتے گئے پاݨی دی ماترا کاپھی ودھ گئی ہَے۔ سِںچّائی لئی ورتے گئے اِس وادھُۄ پاݨی کارن نوِیںیاں مُسِیبتاں پَیدا ہۄ رہِییاں ہن۔

* جِیری دی کاشت: پںجّاب وِچّ جِیری شُرُۄ ہۄئے نُۄں اجے بہُتا ذِیادا سماں نہِیں ہۄئِیا۔ جِیری باکی پھسلاں دے مُکابلے ودھّ پاݨی دی کھپت کردی ہَے۔ کھاس کرکے گرمِییاں وِچّ اِس نیں دھرتی ہیٹھلے پاݨی نُۄں ہۄر سُکا دِتّا ہَے۔

* پاݨی دی انِئمِت نِکاسی: ٹِئۄُبوَیلاں راہِیں پاݨی دی نِکاسی کِسے نِئم ادھِین ناں ہۄ کے کھُلّہی ہی رہی ہَے٬ جِہڑی کِہ اِس پاݨی دی گھاٹ دا اِکّ وڈّا کارن بݨ گِیا ہَے۔

* واتاورݨ وِچّ تبدِیلی: کُجھ سمیں تۄں گھٹّ ورکھا اتے لگاتار ودھ رہے تاپمان نیں وڈّی واتاورݨِک تبدِیلی لِیاںدی ہَے جِس نال بھُۄمی ہیٹھلے پاݨی تے نکاراتمک پْربھاو پِیا ہَے۔

* شہِرِیکرݨ: سُکھ سہُۄلتاں اتے رُذگار پْراپتی کارن کاپھی آبادی پِںڈّاں تۄں شہِراں ولّ آئی ہَے٬ جِس کارن پاݨی دی کھپت تاں ودھی ہی ہَے۔ اِسدے نال ہی ذمِین ہیٹھلا پاݨی رِیچارج نہِیں ہۄئِیا۔

اِس سبھ دے ہیٹھ لِکھے اسر پئے ہن:

* پاݨی دے پدھّر وِچّ لگاتار گِراوٹ: ذمِین وِچّۄں لگاتار پاݨی دی نِکاسی نیں پاݨی دا پدھّر ہۄر نِیواں کر دِتّا ہَے٬ جِس کارن پاݨی دی پْراپتی ہۄر کھرچِیلی ہۄ گئی ہَے۔

* پاݨی دی گُݨوتّا تے اسر: ذمِین وِچّۄں ذِیادا پاݨی دی نِکاسی نال پاݨی وِچّ نُکساندائِک تتّ جِویں آرسَینِک٬ پھلۄرائیِڈ اتے نائیِٹریٹ آدِ دی ماترا ودھ جاںدی ہَے٬ جِہڑی ساڈی سِہت لئی بہُت کھترناک ہَے۔

* کھیتی لئی سںکّٹمئی: کِساناں نُۄں آپݨی ذمِین نُۄں سِںجّݨا بہُت ذِیادا مہِںگّا پَیݨ لگِّیا ہَے کِئُںکِہ اُہناں نُۄں ہۄر ودھیرے ڈُۄںگھے ٹِئۄُبوَیل لگائُݨے پَے رہے ہن۔ اِس نال اُہناں دی پھسل لاگت ودھ جاںدی ہَے٬ جِس نال اُہ آرتھِک سںکّٹ دا ساہمݨا کردے ہن۔

* واتاورݨِک نِگھار: ذمِینی پاݨی دے ہۄر نِیواں ہۄݨ نال درِیاواں٬ جھِیلاں اتے پاݨی سرۄتاں دے سُکّݨ دا کارن بݨدا ہَے جِس نال جَیوِک وِبھِنّتا اتے پرِستھِتِیک تںتّر اِیکۄ سِسٹم ’تے بہُت ماڑا اسر پَیںدا ہَے۔

* سماجِک آرتھِک پْربھاو: پاݨی دی گھاٹ وکھّ وکھّ ورگاں وِچّ تکرار پَیدا کردی ہَے۔ دُۄجے پاسے اِس نال پِںڈّاں تۄں لۄک شہِراں ولّ ودھیرے ہِجرت کردے ہن٬ جِس نال شہِری وسۄں سںگھّݨی ہُںدّی ہَے اتے شہِری بُنِیادی سہُۄلتاں نُۄں کھۄرا لگدا ہَے۔

سمسِّیا دے ہلّ لئی کُجھ سُجھاء:

* سبھ تۄں پہِلا اتے تتکالی ہلّ جِیری ورگِییاں ودھیرے پاݨی والِییاں فسلاں نُۄں تِیاگ کے گھٹّ پاݨی دی لۄڑ والِییاں فسلاں جِویں مکّی٬ دالاں اتے تیلاں آدِ ولّ مُڑِیا جاوے۔ اِہ جِنّا وی اَۄکھا لگّے٬ کرنا ہی پَیݨا ہَے۔ سرکاراں نُۄں چاہِیدا ہَے کِہ اُہ اجِہِییاں اتے ہۄر بدلوِییاں پھسلاں دے مںڈِّیکرݨ دا یکِینی ہلّ لبھّے اتے اِہناں نُۄں اُچِت بھاء وی دیوے تاں کِہ کِسان کھُشی نال اِہ تبدِیلی لئی تِیار ہۄ جاݨ۔ پھسلی وِبھِنّتا اتے پاݨی بچائۄ تکنالَۄجی (جِویں ڈرِپّ سِںچّائی اتے تُپکا سِںچّائی آدِ) نُۄں اُتشاہِت کِیتا جاوے۔

* پاݨی پْربںدھّن نِیتِییاں: ذمِینی پاݨی نُۄں ورتݨ لئی سکھت نِیتِییاں لاگُۄ کِیتِییاں جاݨ۔ ٹِئۄُبوَیلاں تے پاݨی نُۄں ماپݨ والے یںتّر لگائے جاݨ اتے ذمِین وِچّۄں کڈھّے جاݨ والے پاݨی دی ماترا نِشچِت ہۄوے۔ اِس لئی سرکار کِساناں دی آرتھِک تَۄر ’تے سہائِتا کرے۔ نہِری پْربںدھّ وِچّ سُدھار کرنا چاہِیدا ہَے٬ جِس نال پاݨی بِلکُل وی بیئرتھ ناں جاوے۔ پاݨی دے پْردُۄشݨ نُۄں گھٹائُݨ لئی سکھت نِئم بݨا کے لاگُۄ کِیتے جاݨ۔

* مِیںہ دے پاݨی دی یۄگ ورتۄں: مِیںہ دے پاݨی نُۄں سمبھّالِیا جاوے اتے اُس نُۄں سِںچّائی لئی وی ورتِیا جاوے۔ ڈَیم٬ سٹۄریج ٹَیںک٬ رِیچارج کھُۄہ آدِ ودھّ تۄں ودھّ بݨائے جاݨ۔

* جاگْرتی اتے سِکھِّیا راہِیں پْرچار: کِساناں نُۄں اتے آم جنتا نُۄں پاݨی دی سمبھّال اتے سُچجّی ورتۄں بارے ہۄر ودھیرے جاگْرِت کرن لئی ودھّ تۄں ودھّ کَیمپ لگائے جاݨ۔ کِساناں نُۄں پاݨی پْربںدھّن ابھِیاس کروائُݨ اتے پھسلی وِبھِنّتا لئی سِکھلائی دِتّی جاوے۔ ہرے اِنکلاب تۄں پہِلاں جِس ترہاں سرکار نیں لۄک سمپّرک وِبھاگ راہِیں پِںڈّ پِںڈّ وِچّ چلّدے پھِردے سِنیمِیاں راہِیں پھِلماں دِکھا کے کِساناں نُۄں کھاد٬ بِیج٬ مشِینری آدِ لئی جاگْرِت کِیتا سی اتے اُسدے ودھِییا سِٹّے نِکلے سن۔ ہُݨ تاں پْرچار لئی ہۄر ودھِییا سادھن اُپلبدھ ہن۔ کِئۄں نہِیں پہِل دے آدھار ’تے ساڈا سارا مِیڈِییا اِس سمسِّیا دے ہلّ لئی ورتِیا جاںدا؟

* سرکار دی ذِمّیواری: سرکار لۄکاں دی سیوادار ہُںدّی ہَے۔ کِسے وی سںکّٹمئی ہالات دا ودھِییا ہلّ کرن دی اُسے دی ذِمّیواری ہَے۔ اُس کۄل سادھن وی ہُںدّے ہن اتے تاکت وی۔ پاݨی دی سمبھّال والے پْرۄجَیکٹاں اتے نِیتِییاں٬ جِویں پْردھان مںتّری کْرِشی سِںچّائی یۄجنا آدِ نُۄں لاگُۄ کرے۔ پاݨی دی سمبھّال٬ سٹۄریج٬ رِیچارج آدِ ورگے کمّاں لئی سرکار نُۄں آرتھِک سہائِتا دیݨی چاہِیدی ہَے اتے کِساناں نُۄں ہۄر اُتشاہِت کرنا چاہِیدا ہَے۔ اںتّر سٹیٹ جھگڑِیاں نُۄں گلّبات راہِیں ہی سُلجھائُݨ وِچّ پھائِدا ہَے۔ کیںدر سرکار نُۄں وی پںجّاب نال مترییا سلُۄک تِیاگ کے کمّ کرن دی لۄڑ ہَے۔ جے رائِپیرِیئن کانُۄن ہی لاگُۄ کر دِتّا جاوے٬ گھٹّۄ گھٹّ پںجّاب دا پاݨی دُۄجے سُۄبِیاں نُۄں تاں ناں جاوے۔

پںجّاب وِچّ پاݨی دے گمبھِّیر سںکّٹ نُۄں ہلّ کرن لئی بہُ پکھّی دِشاواں تۄں کمّ کرن دی لۄڑ ہَے۔ سرکار اتے آم جنتا رلمِل کے کمّ کرے۔ نوِیںیاں یۄجناواں٬ پاݨی سمبھّال دے ترِیکے٬ ٹِکائۄُ کھیتی وِکاس٬ کِساناں دی آرتھِک مدد آدِ لاگُۄ کِیتے جاݨ تاں اِس وڈّی سمسِّیا ’تے کابُۄ پائِیا جا سکدا ہَے۔ اسمبھّو کُجھ وی نہِیں ہُںدّا٬ جے کُجھ کرن دی لگن ہۄوے اتے نیک نِیئتی اتے اِمانداری نال یتن کِیتے جاݨ تاں سپھلتا ذرُۄر مِل سکدی ہَے۔ ہُݨ ناں سمبھّلے تاں پںجّاب نُۄں مارُۄتھل بݨن ’تے ہںجھُّۄ وہائُݨ دا کی لابھ؟