پںجّاب دے وِکاس وِچّ آئی کھڑۄت اتے بیرُذگاری لئی آم تَۄر اُتّے اِتھّے گھٹّ ہۄئے سنئتی وِکاس نُۄں ذِمّیوار ٹھہِرائِیا جاںدا ہَے۔ اِسدے نال ہی اِہ وی منِّیا جاںدا ہَے کِہ پںجّاب وِچّ آرتھِکتا نُۄں ہُلارا دیݨ وِچّ سبھ تۄں ودھّ سروِسذ سَیکٹر دا ہتھّ ہَے۔ اِس سَیکٹر وِچّ مُکھّ تَۄر اُتّے وِدِّئک ادارے اتے ہسپتال آئُںدے ہن۔ اِس تۄں اِہ اںدّاذا لائِیا جا سکدا ہَے کِہ جِہۄ جِہا سنئتی وِکاس پںجّاب وِچّ ہۄݨا چاہِیدا سی اُہۄ جِہا نہِیں ہۄئِیا ہَے۔ جیکر اِہ آکھ دِتّا جاوے کِہ ہُݨ تک ہۄئِیا سنئتی وِکاس وی پںجّاب دے ساہمݨے مَۄجُۄد سمسِّیاواں لئی کِسے ہدّ تک ذِمّیوار ہَے تاں کۄئی اتّکتھنی نہِیں ہۄویگی۔ پںجّاب دی لگبھگ ساری دھرتی ہی واہِییۄگ ہَے اتے سیںجُۄ ہَے اتے اِتھّے سارے چھے دے چھے مَۄسم آئُںدے ہن۔ کھیتی لئی سںسّار وِچّ اِس تۄں ودھِییا ہۄر کۄئی کھِتّا نہِیں ہَے۔ دیش دے بہُتے دُۄجے سُۄبِیاں وِچّ کافی بںجّر ذمِین ہَے جِتھّے سنئتی کیںدر ستھاپِت کِیتے جا سکدے ہن پر پںجّاب وِچّ اِہ کیںدر پِںڈّاں نُۄں اُجاڑ کے اُپجائۄُ دھرتی اُتّے ستھاپِت کِیتے گئے ہن۔ پںجّاب وِچّ سبھ تۄں ودھّ سنئت لُدھِیاݨا وِکھے ہَے۔ لُدھِیاݨا ذِلہے دے گھٹّۄ گھٹّ 100 پِںڈّ اِسدی مار ہیٹھ آئے ہن۔ اِنہاں پِںڈّاں دے لۄکاں دا اُجاڑا ہۄئِیا ہَے۔ کِسان نُۄں ماں واںگ پِیاری سمجھی جاںدی ذمِین ویچݨ لئی مجبُۄر ہۄݨا پِیا۔ اِسے دھرتی لئی مُڑ کئی پرِواراں نُۄں دُۄر دُراڈے دکھّݨی سُۄبِیاں تک جاݨا پِیا۔ پِںڈّاں دے لۄک وِہلے ہۄ گئے۔ ذمِین دے مِلے پَیسِیاں نال گھر بݨا لِیا٬ بچِّیاں دے ودھِییا وِیاہ کِیتے جاں وِدیش بھیجے۔ جدۄں پَیسے کھتم ہۄ گئے تاں اُنہاں کِساناں نُۄں آپݨِییاں ہی ذمِیناں وِچّ بݨے کارکھانے اتے مال وِچّ چَۄکِیداری کرن لئی مجبُۄر ہۄݨا پِیا۔ آپݨے آپ نُۄں ذمِیناں دے مالک سردار اکھوائُݨ والے کِسان کارکھانِیاں وِچّ مذدُۄری کرن لئی تِیار نہِیں ہُںدّے۔ مالکاں دی گُلامی اتے بیرُکھی بڑا اَۄکھا کمّ ہَے۔ لُدھِیاݨے دے کارکھانِیاں وِچّ گھٹّۄ گھٹّ 90 پْرتِیشت کامے دُۄجے سُۄبِیاں تۄں آئے ہۄئے ہن۔ اِہ کارکھانے پاݨی دی ورتۄں کردے ہن٬ گںدھّلا پاݨی بُڈھّے درِیا وِچّ جاں پھِر دھرتی ہیٹھ بھیجدے ہن۔ جِیرے والے لۄکاں نیں اِہ سابت کر دِتّا ہَے۔ کارکھانِیاں وِچّ رُذگار تاں دُۄجے سُۄبِیاں والے لَے گئے پر پاݨی اتے ہوا پںجّاب دی پْردُۄشِت ہۄ گئی۔ اِہ سارا دۄش کِساناں دے سِر مڑھ دِتّا گِیا۔ اُجّڑے پِںڈّاں دی نوِیں پِیڑھی بیرُذگار ہَے۔ اُنہاں دی گلت ورتۄں ساڈے راجسی آگُۄ کر رہے ہن۔ اُنہاں نُۄں نِمرتا٬ سہِج اتے ستِکار دا پاٹھ پڑھائُݨ دی تھاں دھکّیشاہی کرن اتے کانُۄن تۄڑن دا سبک پڑھائِیا جا رِہا ہَے۔ چۄݨاں دے دِناں وِچّ تھکاوٹ لاہُݨ لئی اُنہاں نُۄں نشِیاں دے لڑ لائِیا جا رِہا ہَے۔ کی پںجّاب دی کۄئی سِیاسی پارٹی ہِکّ تھاپڑ کے آکھ سکدی ہَے کِہ اُسنے چۄݨاں سمیں نشِیاں دی ورتۄں نہِیں کِیتی۔ پںجّاب دے اُجلے بھوِکھّ بارے سۄچݨ دی تھاں مامُۄلی مُدّے کھڑھے کرکے نَۄجواناں نُۄں اُکسائِیا جاںدا ہَے اتے کُراہے پائِیا جاںدا ہَے۔

پںجّاب دِییاں سمسِّیاواں بارے کِسے وی سِیاسی پارٹی نیں کۄئی یۄجنا نہِیں اُلِیکی۔ اُنہاں دا مُکھّ مںتّو چۄݨاں جِتّݨا ہُںدّا ہَے۔ چۄݨ جِتّݨ لئی اُہ اِکّ دُۄجے اُتّے چِکّڑ سُٹّدے ہن جاں اِکّ دُۄجے دے مُکابلے مُپھت دِییاں رِیئۄُڑِییاں دیݨ دے وائدے کردے ہن۔ پںجّابِییاں ورگی اݨکھی کَۄم نُۄں مِہنت اتے کِرت کرن وِچّ سہائی ہۄݨ دی تھاں نُۄں مُپھتکھۄری ولّ دھکِّیا جا رِہا ہَے۔ سارے سںسّار دے سبھ تۄں ودھِییا سمجھے جاںدے کِسان اتے جوان ہُݨ کِرت تۄں دُۄر ہۄ رہے ہن۔ راج دی اسَیمبلی دا مںتّو ہَے کِہ لۄکاں نیں چُݨ کے جِہڑے نُمائِںدے بھیجے ہن٬ اُہ آپۄ آپݨے ہلکے دِییاں سمسِّیاواں اتے وِکاس یۄجناواں تِیار کرکے لِیائُݨ اتے گمبھِّیر وِچار وِٹاںدرے پِچھّۄں پُۄرے سُۄبے لئی وِکاس یۄجنا تِیار کِیتی جاوے۔ سرکاری کرمچاری اِس یۄجنا نُۄں سہی ڈھںگّ نال لاگُۄ کرن٬ اِسدی ذِمّیواری آپۄ آپݨے ہلکے دے وِدھائِک دی ہۄوے۔ پھِر سُۄبے دا سمُچّا وِکاس ہُںدّا ہَے۔ پر اپھسۄس نال لِکھݨا پَیںدا ہَے کِہ اسَیمبلی وِچّ گمبھِّیر وِچار وِٹاںدرا ہُݨ بِیتے سمیں دی گلّ بݨ کے رہِ گِیا ہَے۔ ستّادھاری پارٹی دا یتن ہُںدّا ہَے کِہ گھٹّ تۄں گھٹّ سمیں لئی سَیشن بُلائِیا جاوے اتے وِرۄدھی دھِر دا یتن ودھّ تۄں ودھّ چِکّڑ سُٹّݨ دا ہُںدّا ہَے۔ دۄویں دھِراں اِکّ دُۄجے اُتّے تۄہمتاں لائُںدِییاں ہن تے رَۄلے رپّے وِچّ وِرۄدھی دھِر ہال وِچّۄں باہر آ جاںدی ہَے۔ سرکار نیں جِہڑا وی بِلّ پاس کروائُݨا ہُںدّا ہَے اُہ بِناں کِسے وِچار وِٹاںدرے دے پاس ہۄ جاںدا ہَے۔ اِسدی مِسال پںجّاب اسَیمبلی دے اِجلاساں تۄں مِلدی ہَے۔ ہڑھاں بارے سَیشن وِچّ ہڑھ کِئۄں آئُںدے ہن٬ اِنہاں نُۄں رۄکݨ لئی کی کِیتا جاݨا چاہِیدا ہَے٬ ہڑھاں دی مار ہیٹھ آئے پرِواراں دی سہائِتا کِویں کرنی ہَے٬ اِس بارے کۄئی وِچار نہِیں ہۄئِیا۔ اِتھّے وی سارا سماں اِکّ دُۄجے نُۄں بھںڈِّیا گِیا۔ سارے خُش ہن٬ ہڑھ آئُںدے رہِݨگے تے کئیِیاں دے گھر وی بھردے رہِݨگے۔ لۄکاں دا کی ہَے٬ اُنہاں دی کِسمت وِچّ تاں دُکھّ سہِݨا لِکھِیا ہی ہَے۔

پںجّاب دی کھیتی دا وی سنئتِیکرن کِیتا جاوے۔ پںجّابی کِسان ہمیشا نویں تجربے کرن لئی تِیار رہِںدّا ہَے۔ ہُݨ اِتھّے کݨک-جھۄنا ہی مُکھّ پھسلی چکّر ہَے تے کھیتی دا مُکمّل مشِینِیکرن ہۄ گِیا ہَے۔ پںجّاب دے کِساناں نیں سبھ تۄں پہِلاں ودھ جھاڑ دیݨ والِییاں کِسماں نُۄں اپݨائِیا تے ہرے اِنکلاب دی سِرجݨا کِیتی۔ اِس نال کِسان دی آمدن وِچّ وادھا ہۄئِیا تے پںجّاب دے پِںڈّاں دا نکشا بدلِیا۔ پںجّاب دے پِںڈّاں دے سارے گھر ہی پکّے بݨے ہۄئے ہن۔ پکّی سڑک نال جُڑے ہن تے بِجلی وی ہَے۔ اجِہا ہۄر سُۄبِیاں وِچّ نہِیں ہۄئِیا پر پِچھلی ادھّی سدی تۄں اِکّۄ ہی پھسل چکّر چلّ رِہا ہَے۔ سمیں دے بِیتݨ نال لاگتاں وِچّ تیذی نال وادھا ہۄئِیا٬ پر اُسے تیذی نال اُپج دا مُلّ نہِیں ودھّ سکِیا۔ اِںجھ کِسان دی شُدھّ آمدن ہر سال گھٹ رہی ہَے۔ اِس پھسل چکّر وِچّ وِہل وی بہُت ہَے۔ کِسان دی آمدن وِچّ وادھے اتے اُسدی وِہل نُۄں آہرے لائُݨ لئی کھیتی سہائِک دھںدِّیاں دی لۄڑ ہَے۔ ڈیئری اتے سبذِییاں دی کاشت لئی پںجّاب سبھ تۄں ڈھُکّواں ہَے پر اِنہاں دی وِکری اتے گھٹّ مُلّ دی سمسِّیا کارن بہُتے اِس پاسے نہِیں مُڑ رہے۔ جیکر سرکار چاہوے تاں پںجّاب لئی اِکّ ودھِییا یۄجنا اُلِیکی جا سکدی ہَے٬ جِس نال کِسان دی اُپج ماہِراں دی نِگرانی ہیٹھ ہۄوے تے اُسدی واجب مُلّ اُتّے وِکری دا پْربںدھّ کِیتا جاوے۔ پںجّاب وِچّ کھیتی نال سبںدھِّت کئی مہِکمے اتے درجن تۄں ودھ کارپۄریشناں ہن۔ جیکر اِہ آپۄ وِچّ ہلکے وںڈّکے اُپج دی کھرِید کرکے وِکری جاں پدارتھِیکرن دا پْربںدھّ کرن تاں پںجّاب دی کائِیا کلپ ہۄ سکدی ہَے۔ پر اِس لئی نیک اِرادے اتے اِمانداری دی لۄڑ ہَے۔ جیکر بِناں ہتھّ گرم کِیتِیاں کھرِید ہۄݨی ہی نہِیں تاں پھِر سپھلتا پْراپت نہِیں ہۄ سکدی۔ ساڈے آگُۄیاں نُۄں پںجّاب بارے سۄچݨا چاہِیدا ہَے۔ جیکر اُہ اِمانداری نال کمّ کرنگے٬ پھِر اُنہاں نُۄں چۄݨاں جِتّݨ لئی ہیراپھیرِییاں نہِیں کرنِییاں پَیݨگِییاں سگۄں لۄک آپ اُنہاں نُۄں ہتھّاں اُتّے چُکݨگے۔

کِساناں نُۄں آپ وی ہِمّت کرنی چاہِیدی ہَے۔ کُجھ جتھیبںدِّییاں ودھِییا کمّ کر رہِییاں ہن۔ کُجھ اُدّمی کِسان وی آپݨے پدھّر اُتّے اِس پاسے سپھلتا نال کمّ کر رہے ہن۔ اِہ نِرا بیرُذگاری دُۄر کرن لئی ہی ذرُۄری نہِیں ہَے سگۄں پںجّاب نُۄں پںجّاب بݨائی رکھّݨ لئی وی ذرُۄری ہَے۔ پںجّاب وِچّ سنئتی وِکاس کِہۄ جِہا ہۄوے٬ اِس بارے گمبھِّیر سۄچ دی لۄڑ ہَے۔ اذادی سمیں پںجّاب دی بربادی ہۄئی سی۔ لکھّاں لۄک مارے گئے٬ گھرۄں بیگھر ہۄئے پر پَیر لگّدِیاں اُنہاں آپݨی مِہنت نال اتے سرکار دِییاں یۄجنابدھّ نِیتِییاں نال پںجّاب دیش دا پہِلے نمبّر دا وِکسِت سُۄبا بݨا دِتّا۔ ہر پاسے وِکاس کارج ذۄراں ’تے سن۔ پِںڈّاں وِچّ مُربّیبںدّی٬ سِدھِّییاں سڑکاں٬ نویں سکُۄل٬ کالِج اتے نہِراں دا جالھ وِچھائِیا گِیا۔ سارا سںسّار اِس کْرِشمے نُۄں دیکھݨ لئی آ رِہا سی۔ وِدیشی وِدواناں نیں کھۄج کِیتی٬ کِتاباں لِکھِییاں گئیِیاں۔ اُدۄں سرکار دے سِر کۄئی کرذا وی نہِیں سی تے وِکاس دے کارج تیذی نال ہۄ رہے سن۔ گُرداسپُر تۄں لَیکے جی.ٹی. رۄڈ دے نالۄ نال پھرِیداواد تک چھۄٹے تے درمِیانے کارکھانے لگّ رہے سن۔ اِنہاں لئی پِںڈّاں نُۄں اُجاڑن دی لۄڑ نہِیں سی۔ پِںڈّاں دے لۄکاں نُۄں رُذگار مِل گِیا سی۔ کھیتی دے نالۄ نال اِنہاں کارکھانِیاں وِچّ کمّ کرکے اُہ رجّوِیں رۄٹی کھاݨ لگّ پئے سن۔ وڈِّییاں سنئتاں دے آئُݨ نال اِنہاں وِچّۄں بہُتے کارکھانے ہَۄلی ہَۄلی بںدّ ہۄ رہے سن۔ اِنہاں دے بںدّ ہۄݨ دا اِکّ کارن سُۄبے وِچّ پھَیلی رِشوتکھۄری ہَے۔ اِکّ پھَیکٹری دے مالِک نیں دسِّیا کِہ اُنہاں دی جاںچ 14 مہِکمِیاں دے کرِںدّے کرن آئُںدے ہن۔ اسِیں سارِیاں دا مہِینا بنّہِیا ہۄئِیا ہَے۔ اُہ ساڈے پاݨی دا سَیمپل نہِیں لَیںدے سگۄں آپݨی بۄتل بھر کے لِیائُںدے ہن۔ جیکر مہِینا ناں دیئیِئے تاں چلاݨ بھُگتݨا پَیںدا ہَے۔ رِشوتکھۄری دُۄجے سُۄبِیاں وِچّ وی ہۄویگی پر اِنی وڈّی پدھّر اُتّے نہِیں ہُںدّی۔

پںجّاب وِچّ سنئتی وِکاس اتے بیرُذگاری دُۄر کرن لئی پھۄکل پُیائِںٹ سکِیم نُۄں سُرجِیت کرن دی لۄڑ ہَے۔ اِتھّے کھیتی اُپج ادھارِت چھۄٹے کارکھانے لائے جاݨ۔ کِساناں دی اُپج دی وِکری لئی دُکاناں ہۄݨگِییاں۔ لاگلے پِںڈّاں دی جوانی نُۄں رُذگار مِلیگا۔ پںجّاب وِچّ تکنِیکی کامے تِیار کرن لئی سنئتی سِکھلائی کیںدر بݨائے گئے سن۔ سمیں دے بِیتݨ نال اِنہاں نُۄں آدھُنِک بݨائُݨا چاہِیدا سی پر اِہ تاں سگۄں نِگھار ولّ جا رہے ہن۔ کُجھ اِمارتاں تاں کھالی پئیِیاں ہن۔ جیکر سہی سِکھلائی دِتّی جاوے تاں نَۄجوان کارکھانِیاں وِچّ نَۄکرِییاں دے نالۄ نال آپݨا کمّ شُرُۄ کر سکدے ہن۔ پںجّاب دے پِںڈّاں نُۄں اُجاڑ کے وِئُپارک ادارے کھڑھے کرنا سُۄبے لئی گھاتک سِدھّ ہۄویگا تے ہۄ وی رِہا ہَے۔ سنئت اُنہاں اِلاکِیاں وِچّ لائی جاوے جِتھّے بںجّر جاں سرکاری ذمِین ہَے۔ اِنہاں نُۄں اِکّ تھاں کیںدْرِت ناں کِیتا جاوے۔ ہُݨ کۄئی مانسا تۄں آکے لُدھِیاݨے کارکھانے وِچّ کمّ نہِیں کر سکدا۔ رُذگار دا وسِیلا گھر دے نیڑے ہۄݨا چاہِیدا ہَے جِتھّے کمّ کرکے کاما آپݨے گھر واپس جا سکے۔ پںجّاب وِچّ اجِہی سنئت دی لۄڑ ہَے جِس لئی دھرتی دی لۄڑ گھٹّ ہۄوے اتے اُہ ہوا اتے پاݨی نُۄں پردُۄشِت ناں کردی ہۄوے۔

* * * * *