جِہڑے اِہ کہِںدّے اےَ کِہ تِیوِیں دا کی اےَ٬ تِیوِیں تا پَیر دی جُتّی ہُںدّی اےَ٬ گُتّۄں پھڑ کے دۄ گھیسلے مارۄ تے گرد جھاڑ دیئۄ٬ پھیر کنّ 'چ پائی نہِیں رڑکدی٬ اسل 'چ ایہۄ جِہے لۄکاں دا کِسے جۄراور٬ چںدّری تِیوِیں نال واہ ای نہِیں پِیا ہُںدّا۔ سکتی تِیوِیں دے رۄگ دا تاں ما'راج کِسے میرے ورگے پھٹّے وَید نُۄں پتا ہُںدَّے کِہ تِیوِیں دا ڈںگِّیا بںدّا پاݨی نہِیں مںگّدا۔ جِنہاں نُۄں ما'راج 'جی' 'جی' کرن والِییاں تھِیا جاںدِیئَں اُنہاں نُۄں کی پتَے سُۄرج کِہڑے پاسِئۄں چڑھدَے؟ جے کِتے میری تِیوِیں ورگی پلّے پئی ہُںدّی تاں اُہ تِیوِیں نُۄں پَیر دی جُتّی تاں کی سمجھدے جے راتاں نُۄں برڑاٹ کر کر ناں اُٹھدے٬ "ہائے نی امّڑِیئے٬ کھا لئے ڈَیݨ نیں!" تے نالے کۄٹھے چڑھ-چڑھ کُۄکدے٬ "ویکھِئۄ اُئ لۄکۄ کِتے تِیوِیں دے نیڑے جا وڑدے٬ مارے جائۄںگے...!"

اسل 'چ ما'راج ہتھّ رل کے ای دھۄتے جاںدے اَیں۔ جے بںدّا وی جۄراور ہۄوے تاں کُش ٹِکا رہِ جاںدَے٬ پر جے ساڈے ورگا کۄہڑی ہۄوے دۄہاں جہاناں دا مارِیا٬ پھیر تاں اۄہۄ گلّ بݨ جاںدی اےَ اکھے٬ اِکّ کاݨی سی اُتۄں کݨ پَے گِیا۔ کُش تاں ما'راج پہِلے دِنۄں گھرے تںگّی ہۄݨ کرکے کھاݨ-پِیݨ نُۄں کھُلّہا ناں مِلِیا تے اُۄں ای چھِلکاں دے اُٹھ رہِ گئے٬ اُتۄں تِیوِیں سکتی تھِیا گئی٬ تُسِیں سِیاݨے اۄں٬ پھیر گھڑے دے وٹّے والی گلّ ای ہۄݨی سی ناں! کی لَیݨَے ما'راج رۄݨے رۄ کے٬ جدۄں گلّاں چھیڑ لئی-دِیئَں تاں پھیر گںڈھّے دے پھۄلکاں واںگُۄں سارے ماملے اُدھیڑݨے پَیںدے اےَ۔ دُکھِییاں دے دُکھّ وی ما'راج کۄئی دُکھِییا ای سُݨدَے٬ جِیہنُۄں کدے تتّی وا نہِیں لگّی اُہ اگّ دا سیک کی جاݨے؟ پر دُکھّ وی بھُبّل واںگُۄں پھرۄلے تۄں ای ٹھںڈّے ہُںدّے اےَ ما'راج٬ ایس کرکے دُکھی بںدّا٬ درکھتاں کۄلے وی جا کے رۄ پَیںدَے۔ وِیاہ!...

وِیاہ دِییاں کی گلّاں پُچھّدے اۄں ما'راج٬ وِیاہ کرن ویلے تاں ساڈے باپُۄ نیں پٹڑی-پھیر دھُمّاں پا دِتِّییاں سی۔ سۄلاں سَۄ رُپئیِیا تاں نال ساڈے سہُرِیاں دی جھۄلی پائِیا سی-رۄک٬ تھڑھی جِڈی ڈھیری ما'راج چاںدی دے رُپئیِیاں دی!... باکی جِہڑا اُتلا کھرچ٬ اُہ الہِدا۔ اۄدۄں دا کرجا لِیا ما'راج ساڈے باپُۄ تۄں ساری اُمر نہِیں سی اُترِیا۔ اخِیر ادھّی جمِین بَے کرکے کھہِڑا چھُٹِّیا۔ جے لگِّیا تاں سارا کھُۄہ 'چ گِیا٬ ایسے کرکے تاں ہُݨ گِلّے گۄہے واںگُۄں دھُکھدے رہِنے اَیں!... وِیاہ ما'راج ہۄ گِیا!

آودا جہُۄرا تاں ما'راج ساڈی پردھانۄ نیں پہِلے دِن ای وِکھا 'تا سی٬ وَیںگݨی دۄ دِن مگرۄں اُگھڑ پِیا۔ جِدیں ساڈی دِہلی اںدّر پَیر دھرِیا اۄدیں ای ناساں چڑھائُݨ لگّ پئی۔ کدے آکھے ہم کۄ گںدّے گھر سے مُشک آئُںدَے٬ کدے آکھے ہم نُۄں چھۄلِیاں دی دال سُیاد نہِیں لگتی۔ کھُۄہ تۄ پاݨی بھردی کۄ ہم نُۄں شرم آئُںدی اےَ٬ گۄہا کُۄڑا کردی دی کِیمکھاپ لِبڑتی اےَ-بس ما'راج گلّاں ای راجے راݨِیاں والِییاں کرِیا کرے۔ اسِیں ما'راج سِدھّے-پدھّرے بںدّے٬ تھۄنُۄں پتَے کبِیلداری 'چ رُکھّا-مِسّا وی کھاݨا پَیںدَے٬ پاٹِیا پُراݨا٬ پہِنݨا وی پَیںدَے تے پھیر اِہۄ جیہِییاں پھَیل-سُۄپھِییاں جٹ-بُۄٹاں دے گھرِیں کدۄں پُگدِیئَں؟ مَیں ما'راج گلِّیں-باتِیں بتھیرا سمجھائِیا کِہ بھاگوانے اِئۄں نی گھر وسݨا٬ پر اُہ ما'راج گلّ ای ناں سُݨیں آکھے٬ سہے دے چَۄتھی لتّ ای ہَے نہِیں! لَۄ ما'راج مَیں باپُۄ کۄلے گلّ کِیتی۔

اُہ پہِلاں پہِلاں تاں نُۄںہ دے چاء 'چ بھُںجّے پَیر نہِیں سی لائُںدا٬ پر میرِییاں گلّاں سُݨ کے اُہنُۄں وی فِکر پَے گِیا۔ سۄچ-ساچ کے مَینُۄں کہِںدّا٬ "کںجّرا جِویں کہِںدّی اےَ٬ چُپّ کرکے اۄویں مگر لگّی جاہ نہِیں تاں سارا بیڑا ای رُڑھ جائۄُ۔" جِہڑِییاں چار پِیسڑِییاں سی۔ اُہ وی لا بَیٹھے٬ رہِںدّا کرجا نِیں ساری اُمر لہِݨا٬ اِہدا کی اےَ جے مُۄںہ چُکّ کے کِسے دے ہۄر جا وڑی مگرۄں پئے گِدّڑاں واںگُۄں رۄہِیئیں چڑھ چڑھ 'ہئۄُ' 'ہئۄُ' کردے پھِراںگے٬ کِسے نیں بات نہِیں پُچھّݨی۔" گلّ ما'راج مَینُۄں وی جچ گئی۔ سۄچِیا٬ 'منا ایہۄ جِہی وہِل دا کی اےَ جے کلّہ نُۄں سارا ٹُۄم-چھلّا ہُۄںجھ کے کِسے نال ٹِبھّ گئی تاں پھیر کی اُہدی پُۄچھ پھڑ لاںگے؟ لَۄ ما'راج٬ وِیاہ تۄں مہِینے کُ مگرۄں بھگت لۄک جن-مرِید بݨ گئے۔ آپے ما'راج پاݨی بھرِیا کراں٬ آپے کپّڑا-لِیڑا دھۄئِیا کراں٬ آپے گۄہا-کُۄڑا کرِیا کراں تے اُہ رکان سارا دِن پلںگھّ تۄں پَیر ناں لاہِیا کرے۔ تڑکے اُٹھ کے نہا دھۄ کے دںدّاسا مل کے کھُمبّ ورگے لِیڑے پا لِیا کرے تے سارا دِن بَیٹھی چبر چبر گلّاں ماری جائِیا کرے۔ لۄک ما'راج مَینُۄں مخَۄل کرِیا کرن بئی چںگّی پھُۄلاں-جادی لِیاںدی اےَ٬ اگّے تاں آودا ای گۄہا-کُۄڑا کرنا پَیںدا سی ہُݨ نال اُہدِییاں کُڑتِییاں وی دھۄݨِییاں پَیںدِیئَں۔ پر ما'راج لۄکاں نُۄں ساڈے وِچلے رۄگ دا کی پتا-گلّ پکّی اےَ ما'راج کِہ جِس تن لاگی سۄ تن جاݨے٬ لۄک تاں ما'راج اگّ لائی ڈبُّۄ کںدھّ 'تے والی گلّ کردے ہُںدّے اےَ۔ جِہڑے پہِلاں آراں لائُںدے ہُںدّے اےَ مگرۄں آ کے رۄںدِیاں دِییاں اکھّاں وی نہِیں پُۄںجھدے۔ کئی واری تاں ما'راج ہرکھ وی آ جاںدا بئی ایہۄ جیہی تِیوِیں نالۄں تاں چھڑے ای چںگّے سی٬ پر جدۄں ساڈے باپُۄ ونّی ویکھِیا کراں تاں پھیر دب جِیا کراں۔ اُہ ما'راج اَیڈا کمجۄر بںدّا سی کِہ جے کِدھرے مَیں تِیوِیں نُۄں کُش آکھ بہِںدّا تے اُہ کِسے پاسے نِکل جاںدی تاں ساڈے باپُۄ ساہب ہَۄکے نال ای مر جاںدے-نالے ما'راج کۄئی ماڑی-دھِیڑی سٹّ وی نہِیں سی٬ تِنّ ہذار رُپئیِیا کھُۄہ 'چ ڈِگّدا سی تے اُنہِیں دِنِیں٬ جدۄں تِنّ رُپئیِیاں دی بۄری کݨک دی آ جاںدی ہُںدّی سی تِنّ ہذار دی سٹّ جھلّݨی ما'راج کِتے سَۄکھی گلّ سی؟

خَیر جی ہۄئی نِبڑی گلّ۔ اسِیں الہک وہِڑکے واںگُۄں جدۄں دھُرلِییاں ماردے ماردے اۄس ماں دی دھی نیں ہالی کڈھّ لئے تاں ماملا سُۄت ہۄ گِیا۔ کُش ما'راج لۄکاں ونّی ویکھ ویکھ کے چِتّ نُۄں ٹِکاݨے کر لِیا۔ ساڈے پِںڈّ اۄدۄں ای گھۄٹُۄ ہَۄلدار فَۄج 'چۄں ناںواں کٹا کے آئِیا سی تے اُہنے کۄئی پُۄربݨ جیہی٬ کالی مرِیاڑ تِیوِیں لِیاںدی۔ اُہنُۄں ما'راج کپّڑے نہِیں دھۄݨے آئُںدے۔ جدۄں گھۄٹُۄ اُہنُۄں آکھِیا کرے٬ "اَیسے مافک کپّڑے دھۄتے ہَیں؟" اُہ ما'راج نالے تاں اگّۄں گالہ کڈھِّیا کرے نالے رہِیاں-ڈھاںڈی واںگُۄں اڑا کے پِیا کرے٬ "میرے باپ کے سالے ہۄر کَیسے کرُۄں؟ بہُتی اکڑتا ہَے تاں آپے دھۄ!" تے ما'راج اُہنُۄں تھاپِییاں نال کُٹّ-کُٹّ اۄہتۄں کپّڑے دھُیائِیا کرے۔ اُۄں تاں ما'راج جدۄں اُہنے ستھّ 'چ بہِ کے فَۄج دِییاں گلّاں کرنِییاں تاں آکھݨا٬ "ہم نیں پاںچ پاںچ جُیاناں کۄ سںگِّیناں سے کتل کِییا!" پر وِچۄں پۄل کھُلہِیا کرے بئی اُہدی تِیوِیں اۄہتۄں نِرے کپّڑے ای نہِیں سی دھُیائُںدی٬ سگۄں تڑکے اُٹھا کے چکّی وی پِہائُںدی سی۔ سۄ ما'راج اۄہۄ جیہِیاں ونّی ویکھ-ویکھ سبر کر چھڈّدے۔

پر ما'راج تھۄڑھے دِناں مگرۄں ہۄر ای وَیںگݨی اُگھڑن لگّ پِیا۔ ساڈے چھۄٹے مُںڈّے٬ میرے بھرا دے٬ تَۄر ای بدل گئے۔ اُۄں تاں جِدیں دا میرا وِیاہ ہۄئِیا سی اُہ اۄدیں دا ای کُش ہۄرُۄں-تۄرُۄں ہۄئِیا پِیا سی٬ پر مَیں گلّ گَۄلی نہِیں سی۔ اخِیر جدۄں کمّ بِلکُل ای کسُۄتا ہۄ گِیا تاں پھیر پتا لگِّیا۔ جدۄں ما'راج میری ماں مری سی اۄدۄں اُہ دۄ کُ سالاں دا سی٬ مَیں تکڑا سی٬ کۄئی دساں کُ سالاں دا۔ ایس کرکے اسِیں٬ مَیں تے میرے باپُۄ نیں اُہنُۄں پالِیا سی کِہ کِتے ماں دے اُدریویں نال اُۄں ای ناں کۄئی اہُر جائے تے ایس کرکے ما'راج اُہ پہِلے دِنۄں ای اسِیں بہُتا کمّ-دھںدّے نہِیں سی لائِیا۔

پر اُۄں سائۄُ جِہا سی٬ جِیء کردا ماڑی مۄٹی چکّ-دھر کر چھڈّدا نہِیں تاں اسِیں دۄئے جݨے آپے کر لَیںدے۔ میرے وِیاہ تۄں کُش پہِلاں اُہ تھۄڑا جیہا وِںگّا چلّݨ لگّ پِیا٬ پر اسِیں جھِڑک-جھمبّ کِیتی تے سُۄت آ گِیا۔ پر میرے وِیاہ تۄں مگرۄں ہَۄلِیہَۄلی اُہ ما'راج گلّاں-باتاں ای ہۄر کرن لگّ پِیا۔ جے کمّ نُۄں آکھݨا تاں مُۄہرِئۄں تۄڑواں جواب دیݨا تے ٹَیںش-پھَیںش لا کے سارا دِن وِہلے تُرے پھِرنا۔ میرے باپُۄ نیں آکھِیا چلّ نِیاݨَے٬ مُںڈّے-کھُںڈّے اِئۄں کردے ای ہُںدّے اےَ۔ پر ما'راج سانُۄں کی پتا وِچۄں گلّ کی بݨدی جاںدی اےَ۔ اُہنے ما'راج میری تِیوِیں نال ٹَۄݨ رلا لئی-اۄہۄ جیہی وہِل تِیوِیں٬ ایہۄ جیہے لوے مُںڈّے نُۄں ما'راج کدا ہتھّۄں نِکلݨ دِںدّی سی٬ پا لئی بیڑِییاں...تِرِیء-چلِتر دِییاں٬ تے مُںڈّا پھسا لِیا۔ لَۄ ما'راج جِدیں مَینُۄں ایس گلّ دا پتا لگِّیا میرے ستِّیں کپّڑِیں اگّ لگّ گئی۔ تھۄنُۄں پتَے ما'راج بںدّا بھاویں مِٹّی دا ہۄوے کِسے ویلے تاں ہرکھ آ ای جاںدَے۔ مَیں مُںڈّے نُۄں آنِیں-بہانِیں سمجھائِیا٬ پر پتا نہِیں ما'راج اۄس پھپھّا-کُٹّݨی نیں اُہدے سِر 'چ کی پائِیا سی کِہ اُہ سہُرا پَیرا 'تے پاݨی ناں پَیݨ دیوے۔ پھیر جی مَیں اۄس وہِل نُۄں آکھِیا بئی٬ ویکھ بھاگوانے ہۄر تاں سارا کُش مَیں جر لِیا٬ پر آہ کپتّ مَیتھۄں نہِیں جرِیا جاںدا٬ تُۄں سِدھّی ہۄ جا۔ اُہ ما'راج پتا نہِیں پہِلاں ای ایہۄ گلّ اکھوائُݨ نُۄں پھِردی سی٬ اۄدۄں ای کُدّ کے پَے گئی٬ کہِںدّی 'جے بہُتا تتَّیں تاں کۄئی ہۄر لَے آ مَیں تاں جِویں میری مرجی ہۄئۄُ کرُۄں۔' مَینُۄں ما'راج ہرکھ تاں بتھیرا آئِیا٬ جِیء کرے بئی مار کے گںڈّاسا سِر لاہ دِیاں٬ پر جی آدِ دے کۄہڑی سی ہرکھ آ کے وی کی کردا؟ اخِیر جی گلّ اںدّرے دبّ لئی۔

پر ما'راج٬ جدۄں بگھِیاڑ واںگُۄں اکیراں تِیوِیں دے مُۄںہ لہُۄ لگّ جائے٬ اُہ کدۄں ہٹدی اےَ۔ مَیں بتھیرا سبر کِیتا٬ پر جدۄں گلّ وسّۄں باہری ہۄ گئی تاں مَیں اِکّ دِن پھہُڑا پھڑ لِیا۔ سۄچِیا بئی ایہۄ جیہی نمۄشی نالۄں تاں بںدّا مرِیا چںگّا۔ پر ساڈے باپُۄ نیں سۄچِیا بئی اِہ تاں ساری کھیڈ ای وِگڑدی جاںدی اےَ۔ اُہنے ما'راج مَینُۄں دِل دِییاں پُۄرِییاں ناں کرن دِتِّییاں پر مَیں آودے بھرا نُۄں للکار کے اِہ آکھ دِتّا بئی جے بںدّے دا پُتّ بݨ کے رہِݨَے تاں گھر تیرا٬ نہِیں چارے راہ کھُلّہے اےَ جِدھّر جی کردَے جاہ۔ باپُۄ وی ما'راج میرے پکھّ 'چ سی٬ ایس کرکے مُںڈّا ڈر گِیا تے اُدیں ای گھرۄں نِکل گِیا۔ اسِیں سۄچِیا چلۄ چںگّا ہۄئِیا٬ آپے دھکّے کھا کے مُڑ آئۄُ تے آئۄُ وی بںدّا بݨ کے۔ پھیر ما'راج اسِیں چار دِن سُکھ دے کٹّے تے تاہِیں خبر جدۄں اِکّ دِن میرے دۄ سالے٬ ڈاںگاں پھڑ کے آ کھڑۄتے۔ اسِیں ما'راج ہران-پریشان! اُہ چڑھ گھۄڑے سوار آئے تے آئُںدے ای میرے باپُۄ دے گل پَے گئے۔

کہِںدّے٬ "بُڑھِیا اسِیں کُڑی تھۄنُۄں مارن نُۄں دِتّی اےَ؟ جے بہُتے ائُکھے اۄں تاں کۄئی ہۄر اِںتجام کر-لۄ٬ اسِیں کُڑی نُۄں لَے کے چلّے اَیں!" اسِیں تاں ما'راج لکّڑ ہۄ گئے۔ سانُۄں کۄئی سمجھ ناں آوے بئی اِہ گلّ کی بݨ گئی۔ اخِیر ما'راج سبر دا گھُٹّ بھر لِیا تے اُہ ڈاکُۄیاں واںگُۄں میری تِیوِیں نُۄں مُۄہرے لا کے , ساڈِییاں اکھّاں ساہمݨے لَے گئے۔ مَیں باپُۄ نُۄں آکھِیا٬ "باپُۄ اِہدے نالۄں تاں سمجھ لئیِں اِکّۄ پُتّ ای جمِّیا سی٬ مَینُۄں دۄ ہتھّ کر لَیݨ دے اِنہاں نال۔" پر اُہنے ما'راج میری کۄئی پیش ناں جاݨ دِتّی۔ اُہ ما'راج پتا نہِیں کیہۄ جیہے سُبھا دا بںدّا سی٬ ہر گلّ باݨِییاں واںگُۄں سۄچدا سی۔ اُہنے سۄچِیا بئی نالے تاں گھر لُٹِّیا جائۄُ٬ نالے پُتّ جانۄں جائۄُ٬ ایس کرکے چُپّ ای بھلی اےَ نالے ما'راج مَیں وی کِہڑا گاما سی٬ ہرکھ 'چ آئِیا جے اُنہاں دے گل پَے وی جاںدا تاں اُہ دۄویں میری دھَۄݨ کُکّڑ واںگُۄں مرۄڑ کے پاسے کردے-اۄہۄ جیہے جھۄٹِیاں مُۄہرے میرے ورگے مُردڑے بںدّے دا ما'راج کی وٹّی-دا سی؟ چلۄ جی سارا کُش : رنّ-کنّ چھِڈّ-پُتّ٬ لُٹا کے چُپّ کرکے بہِ گئے۔

پھیرا ما'راج ساڈے باپُۄ دا گھۄرڑُۄ بۄلݨ لگّ پِیا۔ پِیا سارا دِن٬ گھاٹے دے مارے بپاری واںگُۄں کَۄلہِیاں نال وجّدا تُرِیا پھِرِیا کرے۔ کُش تاں پہِلاں دمے نال پِںجّر بݨِیا پِیا سی٬ کُش ایس دریگ نال رہِ کھڑۄتا۔ اخِیر مںجّے 'تے پَے گِیا تے میری جان نُۄں ہۄر سِیاپا کھڑھا کر 'تا۔ میری اِکّ لتّ کھیت تے اِکّ گھرے-باپُۄ نُۄں سامبھاں کِہ کمّ کراں؟ اُتۄں اِکّ ہۄر سِیاپا۔ اِکّ تاں بںدّا ہُںدَّے بِمار ہۄئِیا چُپّ کرکے پِیا رِہا٬ پر اُہ سارا دِن گھِݨاں ای پائی جائِیا کرے۔ جِویں ہاڑ بۄلدا ہُںدَّے اۄویں پِیا٬ "پٹّے گئے اُئ ڈاڈھِیا! پٹّے گئے اُئ ڈاڈھِیا!" کری جائِیا کرے۔ مَینُۄں ہر ویلے آراں لائی جائِیا کرے٬ 'جاہ کِویں کر٬ بہُۄ نُۄں لَے کے آ۔' مَیں آکھاں تُۄں شُکر کر اُہ ڈَیݨ گھرۄں نِکلی اےَ تاں۔ پر ما'راج اخِیر مَینُۄں ای نِئۄُݨا پِیا۔

لَۄ ما'راج پںجّ چار رِشتیدار 'کٹھّے کِیتے تے اسِیں میلا بنّہ کے گئے۔ پر اگّۄں اُہ بھلیماݨساں نیں ساڈے بس اِکّ جُتِّییاں نہِیں مارِییاں٬ ہۄر کسر کۄئی چھڈّی نہِیں۔ پر اسِیں وی مِتھّ کے گئے سی بئی خالی نہِیں آئُݨا۔ اخِیر جی گلّ ایتھے نِبڑی کِہ میرے سہُرِیاں نیں سارا ٹُۄم-چھلّا رکھّ لِیا تے میری بہُۄ نُۄں تۄر دِتّا۔ شرت اِہ ہۄئی کِہ جے اُہنُۄں اگّۄں تۄں مَیں کۄئی مںدّا-چںگّا بۄلاں تاں اُہ سارا گہِݨا-گٹّا ذبت تے نالے اُہ آودی کُڑی لَے جاݨگے۔ کُڑی دی ہِیمکِیم دی ہامی اُنہاں نیں ساڈے سارے رِشتیداراں تۄں بھرائی۔ ما'راج مردا کی ناں کردا٬ سب کُش 'ہاں جی' 'ہاں جی' کرکے منّی گئے تے جدۄں تائیِں بہُۄ لَے پِںڈّ دی جُۄہ 'چ ناں آ وڑے اۄدۄں تائیِں ساڈے بھا دی بݨی رہی۔ چلۄ جی اکیراں گلّ پھیر نِبڑ گئی۔ پر تاہِیں خبر تِیجے دِن ساڈا مُںڈّا گھرے آ وڑِیا۔ جدۄں وِچلی گلّ دا ما'راج پتا لگِّیا تاں بھیت کھُلّہِیا کِہ اسل 'چ جدۄں اُہ گھرۄں نِکل کے گِیا سی تاں میرے سہُرِیاں دے نال دے پِںڈّ کِسے آودے لپھںڈّر بیلی نال کمّ کرن جا لگِّیا سی تے اۄسے نیں میرے سہُرِیاں دے کنّ بھر دِتّے سی-اۄس ساڈی وہِل نیں ما'راج سبھ کُش سِکھا کے گھلِیا سی۔ اۄسے دی کرتُۄت نال میرے سالے اُہنُۄں لَیݨ آئے سی تے پھیر جِنّا چِر اُہ پیکِیں رہی ساڈا مُںڈّا اُہدے کۄلے اۄتھے آئُںدا-جاںدا رِہا تے ما'راج جدۄں اُنہاں نیں ساڈے تۄری تاں مگرے اُہنُۄں وی سِکھا کے تۄر دِتّا-اسل 'چ ما'راج اِہ سارا چلِتر میری وہِل تِیوِیں دا سی٬ اُۄں مُںڈّا تاں ساڈا وِچارا سِدھرا ای سی۔

لَۄ ما'راج آئُݨ-سار مُںڈّے نیں جھجُّۄ پا لِیا٬ آکھے 'ہم کۄ ابی جمِین وںڈّ کے دیئۄ۔' میرے باپُۄ نیں بتھیرا سمجھائِیا٬ پر ما'راج جِہڑی گلّ اُہنُۄں میری کںجّری نیں پکّی کرائی سی اُہتۄں اُہ کِویں ٹلدا؟ اخِیر جی اسِیں تِیجے ہِسّے دا گھر وںڈّ 'تا تے نالے اُہدے ہِسّے دی جمِین دے 'تی۔ اۄدُۄں مہِینا کُ مگرۄں ما'راج ساڈا بُڑھا ایسے ہئُکے دا مارِیا مر گِیا۔ پھیرا ما'راج بُڑھے دے ہِسّے دی جمِین وی اُہنے ادھّی وںڈّا لئی٬ گھر وی ادھّا کبجے 'چ کر لِیا۔ مَیں پھیر سۄچِیا بئی چلۄ٬ جِویں کمّ سُۄت آئُںدَے کرۄ جُۄن ای پُۄری کرنی اَیں! پر ما'راج جِویں کہِںدّے ہُںدّے اےَ بئی٬ رںڈِّییاں تاں رںڈّیپا کٹّ لَیݨ پر جاکٹاں والے نہِیں کٹّݨ دِںدّے٬ اۄسے ترہاں مَیں تاں بتھیرا چُپّ کردا سی٬ پر اُہ رہِݨ کِتھّے دِںدّے سی؟ دۄ کُ مہِینے مگرۄں ما'راج پھیر اۄہی باہاں تے اۄہی کُہاڑی۔ مُںڈّا ساڈا ہُݨ اَینا نِڈر ہۄ گِیا سی کِہ میرے بَیٹھے تۄں ساڈے گھرے آ وڑِیا کرے۔ مَیں تاں لسّی نُۄں ترسِیا کراں تے اُہنُۄں اُہ وہِل تَۄڑی 'چۄں دُدھّ لاہلاہ کے میرے ساہمݨے پِیائِیا کرے۔ اخِیر نُۄں ما'راج جدۄں مَیتھۄں ویکھِیا ناں گِیا تاں اِکّ دِن سلاہ کِیتی بئی سُتّی پئی نُۄں وڈھّ دِیاں۔ پکّ تاں ما'راج پکا لِیا٬ پر آخر پِئۄ کِہڑے دا پُتّ سی؟ جدۄں گںڈّاسا چکِّیاں تاں چِتّ 'چ سۄچ پھُری٬ "منا٬ اِہ وہِل تاں مر جائۄُ٬ مَیں پھاہے لگّ جائۄُں تے مُںڈّا اُۄں 'کلّا رہِ جائۄُ٬ اِئۄں تاں سارا گھر ای اَۄت جائۄُ!" کُش ما'راج تھۄنُۄں پتَے مَیں اُۄں دِل دا کمذۄر اَیں۔ لَۄ جی سارے پکّ پکائے اَیویں گئے۔

اۄدُۄں پِچھّۄں دِییاں کی گلّاں پُچھّدے اۄں ما'راج٬ بسّ اَیویں جُۄن پُۄری کردے رہے۔ دۄ نِیاݨے وی ہۄ گئے پر گھر-گھر ساڈے گھر دِییاں گلّاں ہُںدِّییاں۔ ساڈا مُںڈّا٬ شرہے-آم میرے گھرے رہِݨ لگّ پِیا-مُکّدی گلّ جی٬ ہُݨ شرم کاہدی اےَ میری تِیوِیں اُہنے سامبھ لئی تے مَیں رہِ گِیا ڈھۄر کمائۄُ-بلد!

دۄ کُ سال تاں ما'راج اِئۄں ہۄر نِبھی٬ پر اخِیر جدۄں اُہ بھاگوان مَینُۄں چجّ نال رۄٹی دیݨۄں وی ہٹ گئی تاں پھیر من نُۄں پھِٹکار پائی۔ تُسِیں سِیاݨے اۄں ما'راج٬ ایہۄ جیہی نمۄشی والی جُۄن تاں کُتِّیاں-بِلِّیاں تۄں وی بہُتا چِر نہِیں کٹّی جاںدی!

اخِیر ما'راج اِکّ دِن مَیں سارا کُش چھڈّ-چھڈا کے گھرۄں تُر پِیا۔ پر چِت 'چ اَینا ہرکھ آئِیا کِہ جِیء کِیتا اِہنُۄں جاںدی واری دا جہُۄرا تاں دِکھا کے جاواں۔ مَیں ما'راج پھڑ کے جاترُۄ جدۄ اُہدے ونّی پِیا تاں اُہ تاں کھُۄںجے جا لگّی٬ پر مگرۄں میرے بھرا نیں مَینُۄں جپھّا آ مارِیا۔ اُہنُۄں ما'راج اَیسا چںڈّال چڑھِیا کِہ میری ہِکّ 'تے آ بَیٹھی پر ربّ سببِّیں ما'راج میرے داء سُۄت آ گِیا۔ مَینُۄں ہۄر تاں کُش ناں ائُڑھِیا٬ مَیں جپھّی پا کے وہِل دے نکّ 'تے اَیسی دںدّی وڈھّی کِہ سݨے لَۄںگ دے ادھّا نکّ لاہ 'تا۔ اۄدُۄں پِچھّۄں سُݨِئَے٬ اگّے جِتھّے ہریک نال نںگّے مُۄںہ چبر چبر گلّاں ماردی ہُںدّی سی ہُݨ تِیوِییاں کۄلۄں وی گھُںڈّ کڈھّ کے گلّ کردی اےَ۔

اۄس دِن مگرۄں دس باراں ورہے ہۄ گئے ما'راج ایتھے شہِر مںڈّی 'چ پلّیداری دا کمّ کردَیں۔ اۄدُۄں پِچھّۄں پِںڈّ دا کدے مُۄںہ نہِیں جا کے ویکھِیا۔ دۄ لاہ چھڈی-دِیئَں٬ کھا لئیِدِیئَں۔ تھۄنُۄں پتَے ما'راج کِہ جٹّاں دے پُتّاں نُۄں مجُۄری کرنی کِڈّی ائُکھی اےَ٬ پر مَۄت دے دِن تاں کھِچّ کے نیڑے کرنے ای پَیںدے اےَ۔ کدے کدائیِں کۄئی پِںڈّ دا بںدّا چکّر مار جاںدَے٬ اُہتۄں گھر دی گلّ-بات دا پتا لگّ جاںدَے۔ سُݨِئَں اُہ ہُݨ رںگِّیں وسدے اےَ۔ میرے وڈّے پُتّ دا وِیاہ وی ہۄ گِئَے پر ما'راج کٹّے نُۄں مݨ دُدھّ دا کی اسر؟ ساڈے ونِّیئۄں تاں جیہے ہۄئے جیہے ناں ہۄئے۔

جُۄن-جان کاہدی اےَ ما'راج٬ جے چھڑے ہُںدّے تاں اِکّۄ دُکھّ سی٬ ہُݨ تاں وݨ دی لکّڑ واںگُۄں ناں بُجھدے ناں مچدے اَیں۔ لۄکاں ونّی جدۄں ویکھِیدَے تاں بھامبڑ مچدے اےَ٬ ایتھے اسِیں پاں والے کُتّے واںگُۄ کۄٹھڑی 'چ آ وڑِیدَے تے ٹُٹّی مںجّی 'تے پَے کے رات کٹّ لئیِدی اےَ۔ تڑکے نُۄں پھیر اۄہۄ کۄہلُۄ-گیڑ۔ سارا دِن بۄرِییاں ڈھۄںدِیاں دے ہڈّ اُۄں جرکݨ لگّ پَیںدے اےَ-نالے ما'راج بۄرِییاں ڈھۄݨا کۄئی بںدِّیاں دا کمّ اَیں؟

کدے-کدے ما'راج ساڈی بتّی دںدّاں والی ماں دے بۄل چیتے آ جاںدے اےَ۔ جدۄں اُہنے ہرکھ جاݨا تاں آکھݨا٬ "سادھِیا بںدِّیا٬ تُۄں دۄہاں جہاناں تۄں مارِیا جائیں!" سۄ ما'راج اُہدے بۄل پُۄرے ہۄ گئے۔

اچھّا ما'راج دۄش کِیہنُۄں دیݨَے٬ اخِیر نبیڑا لِکھِییاں 'تے آ کے کر لئیِدَے-ہۄر ما'راج کی کرِیئے؟ جے کۄئی جۄر چلدا دِسدا تاں گھر چھڈّ کے ای کاہنُۄں تُردے۔ پر ما'راج آپݨی تاں ایہۄ ارداس اےَ٬ "ہے داتِیا٬ رِجک دیئیِں چاہے اِک ڈںگّ ناں دیئیِں٬ پر سکتی تے چںدّری تِیوِیں کِسے دُشمݨ نُۄں وی ناں دیئیِں۔" ('رُکھّے-مِسّے بںدّے' وِچۄں)