سرُۄپ سِںگھّ دِییاں اکھّاں وِچّۄں آپ مُہارے اتھرُۄ پھیر چھلک پئے۔ اُہ سۄچِیں ڈُبّ گِیا تے اُسدا چِہرا اُتّر گِیا۔ اِہ چِہرا کنیڈا آکے وسے درشݨ سِںگھّ دا وی کئی واری اُتّرِیا سی۔ اِہ سۄچ سۄچ سرُۄپ سِںگھّ دِییاں اکھّاں وِچّۄں کِنّی ہی واری بُڈھّے درِیا دے وہِݨ واںگُۄں اتھرُۄ وگّے سن۔ آپݨی گلّ اُس نیں کئی واری ہۄراں نال ساںجھی کرنی چاہی سی پر کِسے کۄل سماں ہی نہِیں سی٬ ناں درشݨ دی پتنی کۄل تے ناں بچِّیاں کۄل۔ ہُݨ تاں اُسدے بچّے وی ترکّی کر رہے سن۔ پھَیکٹرِییاں دا کمّ چھڈّ کے ٹرکّ چلائُݨ لگّ پئے۔ لۄکاں واںگُۄں اُنہاں دا وی وِچار سی کِہ ٹرکّاں وِچّ پَیسا بہُت ہَے۔ تے اِہ پَیسے دی ہی ساری کھیڈ سی۔ پَیسے پِچھّے دَۄڑدا کھُد درشݨ سِںگھّ کنیڈا آئِیا سی تے ایسے پَیسے پِچھّے دَۄڑ رہی سی ہُݨ اُسدی اَۄلاد۔ کئی واری لگّدا کِہ لۄک پَیسے دے انّے لالچ وِچّ سبھِّیاچار دِییاں لچھمݨ ریکھاواں وی پار کر جاںدے ہن۔ شائِد اجّ وی کۄئی اجِہی ہی گلّ جاپ رہی سی۔ سرُۄپ سِںگھّ نیں سارے گھر وِچّ نذر دَۄڑائی۔ گھر وِچّ بچِںتّ کَۄر تے چھۄٹے بچِّیاں تۄں بگَیر کۄئی وی دِکھائی ناں دِتّا۔ اُس نُۄں آپݨے نِگھّے مِتّر درشݨ سِںگھّ دی بہُت یاد آئی جۄ اُس نال ہر گلّ ساںجھی کر لِیا کردا سی٬ جِس نیں ہُݨ اُس نُۄں کدی نہِیں سی مِلݨا۔

کںدھّ تے اُسدی وڈّی پھۄٹۄ لگا دِتّی گئی سی جِس تے نذراں گڈّدِیاں سرُۄپ سِںگھّ نیں اُچّی آواذ وِچّ رسۄئی وِچّ کمّ کر رہی بچِںتّ کَۄر نُۄں آکھِیا٬ “بھَیݨ جی کِدھّر گئے سبھ؟ سردار ساہِب بِناں تاں جِویں گھر دی رَۄݨک ہی چلی گئی”۔

“بسّ جی جاݨا کِدھّر ہَے٬ پُۄرِیاں نال تاں پُۄرے ہُݨ ہۄئِیا نہِیں جاںدا۔ پہِلاں دیکھ لئۄ اُدھر کِنّے دِن لگّ گئے...۔ مُںڈّے کہِںدّے چلّ اَینِییاں دِہاڑِییاں کاہنُۄں بھنّݨِییاں نیں٬ ٹرکّ دا گیڑا ہی لا آئُںدے آں۔ بھۄگ تۄں پہِلاں پہِلاں مُڑ آئُݨگے۔ اُۄں تاں مَیں وی کدی کدائیِں کِرن نُۄں لَے کے ڈِکسی گُرُۄ گھر جا آںئُدی ہاں۔ راشݨ پاݨی سارا دے آںدا سی باکی ساری جِمّیواری گُردُیارے والِیاں دی ہَے۔ پھیر دِہاڑِییاں بھنّݨ دا تاں کۄئی پھَیدا نہِیں۔ نالے کمّ تے من ہۄر پاسے پِیا رہِںدّا اے۔ کِرن وی اجے ہُݨے کمّ تۄں آئی تی۔ آہ سٹۄراں تکّ گئی آ کہِںدّی مَیں بُۄٹی پالر تکّ جا آواں٬ پھیر ٹَیم نی لگّݨا۔ نالے بھۄگ وِچّ دِن کِہڑا رہِ گئے”۔ بچِںتّ کَۄر لگاتار بۄلی جا رہی سی۔

سرُۄپ سِںگھّ نُۄں بچِںتّ کَۄر دِییاں گلّاں دھُر اںدّر تکّ پچھّ گئیِیاں۔ اُس نُۄں درشݨ ولۄں سُݨائیِیاں گلّاں یاد آئُݨ لگِّییاں۔ جدۄں اُہ آپݨی بیبے بچنۄں نُۄں یاد کردا سی تاں اُس دِییاں اکھّاں وِچّۄں وی ہڑ واںگُۄں آپ مُہارے اتھرُۄ چۄݨ لگّ پَیںدے۔

نواں شہِر دے نال لگّدا اُنہاں دا چھۄٹا جِہا پِںڈّ کھِجرپُر٬ جِتھّے اُنہاں دی دس کُ ایکڑ ذمِین سی۔ بیٹ دی دھرتی ہۄݨ کارن ایتھے جِیادا پَیداوار نہِیں سی ہُںدّی۔ درشݨ سِںگھّ دا پِئۄ ناہر سِںگھّ جوانی پہِرے ہی نشِیاں نُۄں تُر پِیا سی۔ اُسدے دسّݨ انُسار اُہ دھُۄہواں چادرا لئُدا٬ سویرے ڈۄڈِیاں والی چاہ پِیںدا٬ دُپہِرے ماوا وی چھک لَیںدا تے شام نُۄں شراب نال ڈکّ کے آںئُدا۔ اُسدے لچھّݨ دیکھ کے ہی اُسدے ماں پِئۄ نیں اُس نُۄں ساںجھے پرِوار وِچّۄں اڈّ کر دِتّا سی کِہ شائِد پرِوار دی جِمّیواری پَیݨ نال سُدھر جاوے۔ پر اجِہا کُجھّ وی نہِیں سی ہۄئِیا سگۄں اُہ تاں ہر رۄج پی کے بُکّدا کِہ ’جِس وِچّ ہِمّت ہَے جٹّ نُۄں رۄک کے دِکھاوے جے لتّاں ناں وڈھّدِیاں’۔ اُہ شراب پی کے بچن کَۄر نُۄں وی کُٹّدا اتے درشݨ نُۄں وی٬ جِسدی اُمر اجے دس باراں سال کُ دی سی۔ پِئۄ دے کھرچِیاں کارن گھر وِچّ تںگّی آئُݨ لگّی۔ کھیتی دا کمّ تاں اُس تۄں ہُںدّا ناں تے ذمِین اُس نیں کِسے نُۄں ادھِیارے تے دے دِتّی۔ اُہ نشے دا ایناں آدی ہۄ گِیا کِہ اُس نُۄں آپݨی اُلاد دی وی پرواہ ناں رہی۔ اُس دے دۄ کُڑِییاں سن تے اِکّ مُںڈّا درشݨ, جِناں نُۄں اُہ کُٹّدا ماردا رہِںدّا۔ جدۄں کِتے نشے لئی پَیسے ناں ہُںدّے تاں گھر دا سمان ویچݨ تُر پَیںدا بچنۄں ولۄں رۄکݨ تے اُس نُۄں کُٹّدا۔

پھیر گھر دے سںدّ بھاںڈے ویچݨ دے نال نال اُس نیں چۄری چھپۄری بلَیکئیِئے مُکھتِیار کۄل آپݨی ذمِین گہِݨے دھرنی وی شُرُۄ کر دِتّی۔ اِکّ دِن تاں ہدّ ہی ہۄ گئی جدۄں اُہ بچن کَۄر دے داج وِچّ لِیاںدی چاںدی دی جھال والی گڑبی ویچ کے مکّی دے داݨے جِنّی اپھِیم کھاہ آئِیا۔ اِہ سارِییاں گلّاں سرُۄپ سِںگھّ نُۄں کھُد درشݨ نیں آپݨے مُۄںہۄں سُݨائیِیاں سن۔ اِکّ دِن اُہ دسّݨ لگِّیا “باپُۄ نیں جدۄں بہُتا ہی کمّ کھراب کر دِتّا تاں شرِیک مِہݨے مارن لگّے کِہ اَیداں تاں کۄئی ساک ناتا وی نہِیں ہۄݨا۔ ہۄر کِدھرے ہتھّ پَیںدا ناں دیکھ کے اِکّ دِن بلاچَۄر والا ماسڑ باپُۄ نُۄں کہِݨ لگِّیا کِہ “آپ تاں تُۄں کُجھّ بݨائِء نی ہُݨ جُیاکاں نُۄں کاہنُۄں رۄلدا ایں۔ سارا دُیابا باہرلے مُلکاں نُۄں چلے چلِّیا تُۄں وی کِئۄں نی آپݨا مُںڈّا تۄر دِںدّا”۔ گلّ باپُۄ دے من لگّ گئی اُس نیں اِہ کمّ ماسڑ نُۄں ہی کرن نُۄں کِہا٬ جِس دا مُںڈّا پہِلاں ہی ولائِت وِچّ سی تے پھیر اِکّ دِن درشݨ آپݨے ماسڑ نال جا کے ولائِت جاݨ لئی وائۄُچر بھیج آئِیا تے کُجھّ ہی مہِینے بائد اُس نُۄں ولائِت دا وِیذا مِل گِیا۔ تے پھیر کُجھّ سال اُہ ولائِت رہِ کے بائد وِچّ کنیڈا آ گِیا۔

جدۄں اُہ کنیڈا آئِیا سی تاں اُہ دۄنۄں رل کے کِنّے ہی مہِینے اِکّ اپارٹمَیںٹ وِچّ رہے۔ تے مہِینِیاں دی ساںجھ ہی ذِںدّگی بھر دی دۄستی وِچّ بدل گئی سی۔ دۄہاں دا ہی کنیڈا وِچّ کۄئی کھاس سکا سبںدھّی نہِیں سی۔ دۄنۄ اِکّ دُۄجے کۄل آپݨا درد ساںجھا کر لَیںدے۔ سرُۄپ سِںگھّ وی ایسے پْرکار آئِیا سی۔ درشݨ اُس لئی بہُت وڈّا آسرا سی۔ اُس نُۄں یاد کردِیاں اجّ پھیر سرُۄپ سِںگھّ دے اتھرُۄ آپ مُہارے وہِ تُرے تے اُس نال سبںدھّت کِنِّییاں ہی ہۄر یاداں آئُݨ لگِّییاں۔

کدے کدے درشݨ جدۄں بہُت اُداس ہۄ جاںدا تاں آکھدا٬ “بیبے نُۄں اُس گڑبی دا وِگۄچا جِیون بھر ناں بھُلِّیا جۄ اُسدے پھَۄجی پِئۄ نیں بڑی رِیجھ نال لَے کے داج دے بھاںڈِیاں وِچّ دھری سی۔ جِس تے بیبے دا ناں وی اُکرِیا ہۄئِیا سی۔ اِس گھٹناں تۄں بائد اُسدا من لُۄہِیا گِیا۔ اُہ باپُۄ نُۄں اںدّرۄ اںدّر نپھرت کرن لگّی تے اِہ نپھرت اُس نیں آپݨے آکھری ساہاں تکّ نِبھائی۔ جدۄں اُہ کدے بہُت اُداس ہۄ جاںدی تاں آکھدی٬ “اجِہے بںدّے دا کی کرنا اے جۄ میرے پِئۄ دی نِشانی ہی ویچ کے وی کھاء گِیا”۔ درشݨ بتھیرا آکھدا کِہ “بیبے کۄئی ناں جدۄں مَیں کمائُݨ لگّ گِیا تاں سبھ تۄں پہِلاں تَینُۄں اُس دے بدلے چاںدی دی گڑبی لَے کے دئۄُں”۔ پر ہالات اَیسے بݨے کِہ اُہ ولائِت تۄں بائد کنیڈا پکّے ہۄݨ دی جِلّݨ وِچّ اجِہا کھُبھِّیا کِہ اُس دی بیبے اُس نُۄں مِلݨ لئی ترسدی تے گڑبِیں نُۄں جھُردی جہان تۄں تُر گئی۔

درشݨ دی نُۄںہ کِرن سٹۄر وِچّۄں آئُںدِیاں ہی بۄلی٬ “اںکّل جی ستِ سْری اکال۔ ہُݨے آئے سی؟ کُجھّ پی لِیا؟” اُہ اِکّۄ ساہے کئی سُیال کردی ہۄئی کِچن ول نُۄں ویکھݨ لگّی جِتھّے اُس دی سسّ رۄٹی دا آہر کر رہی سی۔ کِرن نیں کُجھّ اکھبار سرُۄپ سِںگھّ ول ودھائُںدے ہۄئے کِہا “ڈَیڈی دے بھۄگ دی کھبر تکرِیبن سارے اکھباراں نیں ہی لا دِتّی ہَے۔ اِکٹھّ تاں واہوا ہۄ جاݨا ہَے”۔ پھیر اُس نیں آپݨا چِہرا کلَۄذِٹ وِچّ لگّے شِیشے وِچّ نِہارِیا٬ جِویں سۄچ رہی ہۄوے کِہ ’کی مَیں بھۄگ والے دِن اَینے لۄکاں وِچّ چںگّی لگّاںگی وی جاں نہِیں’۔

سرُۄپ سِںگھّ نُۄں اُس ول دیکھ کے اِکّ کمِئۄُنٹی نیتا دی یاد آ گئی جۄ آپݨے پِئۄ دے اںتِّم سںسّکار سمیں آپݨی تے آپݨی گھر والی دی تِیاری میک اپّ پارلل تۄں کرواکے لِیائِیا سی۔ اُداسی والا میک اپّ تے اُس نال مِلدے والاں دے سٹائیِل تاں کِہ پْرَیسّ وِچّ جاݨ والِییاں پھۄٹۄیاں پْربھاوشالی ہۄݨ۔ سرُۄپ سِںگھّ کِرن نُۄں کہِݨ لگِّیا کِہ “بیٹے ایتھے کۄئی کپّڑا وِچھا دِئۄ٬ لۄک اپھسۄس کرن والے آئُݨگے”۔ تاں اگّے تۄں کِرن بۄلی٬ “لئۄ اںکّل جی ہُݨ نی کۄئی وِچار کردا٬ جۄ آویگا سۄپھے تے ہی بَیٹھ جاویگا”۔ سرُۄپ سِںگھّ اُسدی گلّ سُݨ کے چُپّ ہۄ گِیا۔

اینے نُۄں درواذے دی گھںٹّی کھڑکی تاں درشݨ دا وڈّا مُںڈّا جِیت اںدّر داکھل ہۄئِیا۔ اُس نیں آئُݨ سار ستِ سْری اکال بُلا کے دسِّیا کِہ اُہ یارڈ وِچّ ٹرکّ کھڑا کرکے اجے آ ہی رِہا ہَے۔ اُس نیں اِہ وی دسِّیا کِہ “ساڈی کمپّنی دے مالِک کہِںدّے ہن کِہ جے تُۄں اِںڈِییا جاݨا ہَے ہُݨے چلا جا پھیر بِذی سِیجن چلّ پَیݨا ہَے”۔ کُجھّ دیر سۄچ کے اُہ پھیر کہِݨ لگِّیا “مَیں وی سۄچدا ہاں کِہ ڈَیڈی دے پھُلّ پائُݨ تاں اِںڈِییا جاݨا ہی پویگا٬ بھۄگ تۄں چار پںجّ دِن بائد دی ہی تِیاری کر لَیںدے ہاں۔ نالے ذمِین بگَیرا دا کمّ نبیڑ آںواگے۔ دِیپا وی پَینسلوینِییا دا گیڑا لئُݨ گِیا ہَے٬ اُہ وی کلّ نُۄں مُڑ آئۄُ”۔ سرُۄپ سِںگھّ نُۄں پتا نہِیں کِئۄں لگِّیا کِہ گھر وِچّ درسݨ سِںگھّ دی اںتِّم ارداس دی نہِیں سگۄں کِسے وِیاہ شادی دی تِیاری ہۄ رہی ہۄوے۔

اینے نُۄں گھر وِچّ دۄ کُ ہۄر رِشتیدار اپھسۄس کرن آ گئے۔ مُڑ مُڑ اُہ ہی گلّ٬ کِویں ہۄئِیا تے کِیکݨ ہۄئِیا۔ پھیر اُہ ہی دِلاسے کِہ اجّے تاں چںگّا بھلا سی چلّ بھاݨا منّۄ۔ کۄئی کہِںدّا کمّ بہُت کردا سی۔ کۄئی کہِںدّا “ہرٹ اٹَیک ہۄ گِیا ہۄݨَے۔ ایتھے سۄچاں کِہڑا تھۄڑِییاں نیں۔ بںدّا ہر سمیں پریشان رہِںدَّے”۔ مُڑ گھِڑ کے گلّ کمّاں تے جاں گھراں تے آ جاںدی۔ کۄئی لیء-آپھ دِییاں گلّاں لَے کے بہِ گِیا تے کۄئی آپݨے گھر دِییاں٬ اُۄٹ پٹاںگ تے نِرا بکواس۔ مرن والا مر گِیا کِسے نُۄں کی؟ لۄک ناں ناں کردے کۄک تے چاہ پاݨی پی کے آپݨا پھرذ پُۄرا کرکے تُر جاںدے۔ سرُۄپ سِںگھّ دے مُۄںہۄں تاں پاݨی دی گھُٹّ وی نہِیں سی لںگھّ رہی۔ نِگھّے دۄست دا اچانک وِچھڑ جاݨا اُس نُۄں چھلݨی کر گِیا سی۔ من دا غم ہلکا کرن لئی آئِیا اُہ من تے ہۄر بۄجھ چڑھا بَیٹھا۔ لۄک اجے وی آ جا رہے سن۔ سرُۄپ سِںگھّ ٹیپ واںگُۄں اُہ ہی گلّاں دُہرا دُہرا کے تھکّ گِیا تے ڈالراں دِییاں گلّاں سُݨ سُݨ کے اکّ گِیا۔

گلّاں کردے دا اُسدا مُۄںہ سُکّ گِیا۔ جِیتا وی جِیادا دیر بَیٹھ ناں سکِیا۔ اُہ اُباسِییاں لَیںدا کنّ بھنّدا اکھّ بچا٬ کِچن چۄں کُجھّ گلاس وِچّ پا کے بَیڈّ رُۄم وِچّ جا وڑِیا سی۔ باہرۄں کھیڈ کے آئے دۄنۄ بچّے کمپِّئۄُٹر نُۄں چِمبّڑ گئے سن۔ بچِںتّ کَۄر نیں اُنہاں نُۄں کئی ہاکاں مارِییاں پر اُہ اݨسُݨِییاں کرکے چبر چبر اںگّریذی بۄلدے رہے۔ اُنہاں نیں تاں سرُۄپ سِںگھّ نُۄں وی ستِ سْری اکال نہِیں سی کہی۔ اُناں بھاݨے کَۄݨ دادا تے کَۄݨ دادے دا دۄست۔ اِہ گلّ اُنہاں نُۄں سمجھائُݨ دا کِسے کۄل سماں ہی کۄئی نہِیں سی۔

اِکّ دۄ وار پہِلاں وی بچِںتّ کَۄر نیں کِہا سی کِہ بیٹے ستِ سْری اکال کہۄ پر بچِّیاں نیں چُپّ وٹّی رکھّی سی جِویں پتا ہی نہِیں کِس نُۄں کِہا جا رِہا سی۔ کدی کدی درشݨ وی سۄچدا سی کِہ جِویں ڈالراں دے مْرِگ پِچھّے دَۄڑدی اُس دی اُلاد سبھِّیاچار دِییاں سارِییاں لشمݨ ریکھاواں پار کردی جا رہی ہۄوے۔ کدی کدی اُہ سرُۄپ سِںگھّ نُۄں کہِںدّا وی “مَینُۄں لگّدا ہَے آپݨی اُلاد نیں کِسے دِن انّے واہ دَۄڑدِیاں بِییاوان جںگّلاں وِچّ گُیاچ جاݨا ہَے”۔ پھیر سرُۄپ سِںگھّ آپ ہی سۄچݨ لگِّیا “اِہ وی وِچارے کی کرن٬ جیہۄ جِہا مہَۄل اُہۄ جِہے ہی ہۄݨا ہَے۔ نالے ساڈے لۄکاں نُۄں تاں کمّاں تۄں ہی وِہل نہِیں مِلدی بچِّیاں لئی اُنہاں کۄل سماں ہی کِتّے ہَے۔“

سرُۄپ سِںگھّ دے اپݨے گھر وِچّ وی اِہ ہی ہالت سی۔ پچّی تِیہ ورے پرِوار نُۄں سَیٹّ کرن لئی اُس نیں وی بڑا دھںدّ پِٹِّیا سی۔ گھر دی ہی نہِیں پُۄرے دیش دی ترکّی وِچّ اُسدا ہِسّا سی۔ ساری جوانی تاں پھَیکٹرِییاں وِچّ جھۄک دِتّی سی۔ پھیر سارے پرِوار نُۄں کنیڈا وِچّ سَیٹّ کِیتا۔ جدۄں سَیٹّ ہۄ گئے تاں سرُۄپ سِںگھّ اپسَیٹّ رہِݨ لگِّیا۔ جِویں گھر وِچّ اُہ اِکّ وادھُۄ سمان بݨ گِیا سی۔ پُتّاں پۄترِیاں نُۄں آپۄ آپݨے کمرے چاہِیدے سن تے سرُۄپ سِںگھّ دی مَیٹرس بَیڈّ رُۄم چۄں لِوِںگّ رُۄم وِچّ آ گئی سی۔ پُتّراں نُۄں کمّ تۄ ہی وِہل نہِیں سی مِلدی۔ اُس نال گلّ بات کرن دا کِسے کۄل سماں ہی نہِیں سی۔ جۄ کُجھّ بچّے کردے سن اُہ اُس دی سمجھ تۄں باہرا سی۔ اُہ سارا سارا دِن ٹِیوی تے کارٹُۄن پھِلماں دیکھدے رہِںدّے سرُۄپ سِںگھّ کھبراں دیکھݨ نُۄں وی ترس جاںدا۔ جِئۄں جِئۄں پۄتے پۄتِییاں وڈّے ہُںدّے جا رہے سن اُنہاں وِچّۄں پِیار تے نِگھّ گھٹدا جا رِہا سی۔ سرُۄپ سِںگھّ جاݨدا سی کِہ اگّۄ کِہڑی سٹیج آئُݨ والی ہَے۔ ’لِوِںگّ رُۄم تۄں بائد اُہ ساہمݨا بُۄہا٬ تے پھیر اِکّ دِن پھِئۄُنرل ہۄم’۔ بسّ اِہ چھۄٹی ذِںدّگی بھۄگ کے اُہ کنیڈا دی دھرتی وِچّ ہی سما جاویگا۔ کدی کدی اُہ بہُت اُداس ہۄ جاںدا۔

اُس نُۄں تاں پںجّاب گئِیاں وی پںدّراں وِیہ سال ہۄ چُکّے سن۔ جدۄں تۄں مُںڈِّیاں دے وِیاہ ہۄ گئے اُہ گِیا ہی نہِیے سی۔ اُدھر ہَے وی کۄئی نہِیں سی جاݨا وی کِیہدے کۄل سی؟ پر پِںڈّ دا تے کھیتاں دا٬ جاں پُراݨے ساتھِییاں دا مۄہ تاں آںئُدا ہی سی۔ اِکّ دۄ وار جاݨ دی اُس نیں جِدّ وی کِیتی سی پر سارے اُسدے مگر پَے گئے کِہ ’بچِّیاں نُۄں سکُۄل کَۄݨ چھڈّ کے آئۄُ؟ تیری اُتھے رۄٹی کَۄݨ لاہُۄ؟ جاں ٹِکٹ بڑی مہِںگّی ہَے’۔ ہر وار ہی کۄئی رُکاوٹ پَے جاںدی۔ ایہۄ ہال ہی درشݨ دا وی سی۔ کدی کدی اُہ من جِہا بھر کے آکھدا “یار سرُۄپ سِیاں ہُݨ آپݨے پِںڈّ دے لۄک اتے کھیتاں بنّے وی بھُلّݨ لگّ پئے نیں۔ مَیں سۄچدا سی کِہ کمائی کرکے پِںڈّ مُڑ جاماںگا۔ اُتھّے جا کے ذمِین کھرِیداںگا٬ کۄٹھی پاماںگا جِس وِچّ سارے برتݨ ہی چاںدی دے ہۄݨگے۔ بیبے تاں اِکّ گڑبی دی گلّ کردی سی...۔ پر یار اِہ کنیڈا دا کمبّل آپݨی بُکّل چۄں نِکلݨ دیوے تاں ہی ہَے ناں”۔ تے پھیر نِراشتا وِچّ ڈُبِّیا ہۄئِیا اُہ آکھدا “ہُݨ تاں لگّدا ہَے آپ ہی گڑبی وِچّ پَے کے جاںواںگے۔ استھِییاں ہی جاݨگِییاں”۔

’لَے اُہ سماں وی آ گِیا سجّݨا’۔ سرُۄپ سِںگھّ آپݨے مِتّر نُۄں من ہی من مُکھاتِب ہۄئِیا۔ ’بسّ تُۄں ہُݨ ہمیشاں لئی اِس مُلک وِچّۄں وِدا ہۄ جاویگا آپݨے وتن لئی۔ جِس دی مِٹّی تَینُۄں اُڈِیکدی اے٬ جِتھّے پرتݨ لئی تُۄں جھُۄردا رہِںدّا سی’۔ اُسدِییاں اکھّاں وِچّۄں اتھرُۄ آپ مُہارے چھلک گئے۔ اُس نیں اپھسۄس لئی آئے بںدِّیاں نال گلّ شُرُۄ کِیتی٬ “اِس مُکل وِچّ بںدّا کمائُݨ آںئُںدا اے کِہ اِکّ دِن بڑا کُچھّ لَے کے دیش نُۄں مُڑ جاویگا٬ پر اُہ اِکّ دِن جۄ دیشۄں لِیاںدا سی اُس نُۄں چھڈّ جاںدا اے٬ ہۄر تاں ہۄر آپݨا شرِیر وی۔ بسّ درشݨ وی وِچارا چھڈّ کے تُر گِیا....کِنّے ہی من دے چاء٬ اُلاد دھن دَۄلت تے کمائیِیاں۔ کِرساں کردا بںدّا آپݨی ساری اُمر لںگھّا دِںدّا اے۔ پتا نہِیں کدۄں کُدرت والے ولۄں اچِںتّے باج پَے جاݨ۔ اجے کِہا کردا سی کِہ اگلے سال آپاں پَیںہٹاں سالاں دے ہۄ جاݨَے اے۔ پھیر جدۄں پَینشن لگّ جاویگی تاں آپݨی مرجی نال کدی ایدھر تے کدی اِںڈِییا وِچّ رِہا کراںگے۔ کی پتا سی کِہ اُہ وی نسِیب نہِیں ہۄݨی؟ اَیوے بںدّا دھںدّ پِٹّدا رہِںدّا اے ٹَیکس کٹائُںدا بچّتاں کردا اُپّر والا کئی وار مَۄکا ہی نہِیں دِںدّا”۔اُس نیں پْرماتماں دے بھاݨے نُۄں منِّیا۔

باہرۄں بُۄہا کھُلِّیا تاں جِیتا تے اُسدی پتنی کِرن بہُت سارے لپھاپھے بڑی اںدّر داکھل ہۄئے۔ سرُۄپ سِںگھّ دیکھ کے ہَیران رہِ گِیا کِہ جِیتا تاں بَیڈّرُۄماں ول گِیا سی اِہ کدۄں باہر چلے گئے؟ ہُݨ اُنہاں نال دِیپا وی جِس جۄ کِرن دے چاچے دی کُڑی نُۄں مںگِّیا ہۄئِیا سی۔ اُس دی مںگّیتر اجے پںجّاب وِچّ ہی سی۔ اُہ سرُۄپ سِںگھّ نُۄں دیکھݨ سار بۄلے “اںکّل اجے ایتھے ہی اے٬ سَۄری اںکّل آہ وال مارٹ سٹۄر تکّ گئے سی کُجھّ چِیجاں لَیݨِییاں سن سویرے پھیر بپھلۄ دا گیڑا لائُݨ جاݨا ہَے۔ نالے ہُݨ دِن کِہڑے رہِ گئے٬ اِکّ تاں دِن ہَے”۔ اُہ سۄپھے تے بَیگ رکھّدا اُٹھّݨ اُٹھّݨ کردے دۄ بںدِّیاں نال ہتھّ مِلائُںدا بۄلِیا۔ ہتھّ مِلائُݨ سار ’سویرے کمّ تے جاݨا ہَے‘ کہِںدّے اُہ تاں اپھسۄس دا کمّ نِبیڑ کے نِکّل تُرے۔ سرُۄپ سِںّگھّ نیں دیکھِیا کِہ باہر کاپھی ہنیرا پھَیل چُکّا سی۔ اُس نیں کِہا٬ “ہُݨ مَیں وی چلّدا ہاں” تاں جِیتا بۄلِیا٬ “چلے جائیِں اںکّل تُۄں کِہڑا سویرے کمّ تے جاݨا ہَے”۔ دِیپا بۄلِیا “اںکّل اجے پھارماں دا کمّ نہِیں کھُلِّیا؟” پر سرُۄپ سِںگھّ نیں کۄئی اُتّر ناں دِتّا اُہ تاں بیہدّ اُداس سی۔

جِیتے نیں سۄپھۄ تے بَیٹھدِیاں گلّ شُرُۄ کِیتی٬ “اںکّل پھیر اِںڈِییاں جاݨ دی ساڈی سلاہ پکّی ہۄ گئی۔ ٹرَیول ایجںٹّ کۄل وی جا آئے ہاں٬ چَۄداں سَۄ پجتّر ڈالر دی ٹِکٹ ہَے۔ ریٹ بڑا رِیذنیبل ہَے۔ مَیں تاں دِیپے نُۄں وی کِہا ہَے کِہ تِیاری کھِچّ لَے ہُݨ جاݨا تاں ہَے ہی تیرے وِیاہ دا کمّ وی نِبیڑ آماںگے۔ نالے اِکٹھّے ہۄکے پِںڈّ ڈَیڈی دا پاٹھ کرا آماںگے”۔ چلّدی گلّ وِچّ کِرن وی شامل ہۄ گئی “میرے ماسی ماسڑ تاں کدۄں دے اُڈِیکدے نیں... نالے سۄنِییا وی ہُݨ تاں پیپر دیکے گھر ہی ہَے۔ ایتھے ہر رۄذ تاں کمّاں تۄں جائِیا وی نہِیں جاںدا”۔ کِرن دِییاں گلّاں سُݨ کِہ بچِںتّ کَۄر دِییاں اکھّاں وِچّ وی پْرشن لٹک آئِیا کِہ ’میری واری تاں کِسے نیں وی ہامی نہِیں سی بھری۔ ڈَیڈی اِنہاں دے جاݨ نُۄں ترس گئے تاں وی کِسے نیں اُتّا ناں چکِّیا ہُݨ بڑا دِل کڈھِّیا اے”۔ پر اُہ نُۄںہ ساہویں بۄل ناں سکی۔ جِیتے نیں ہی گلّ مۄڑی “کِرن نیں وی کمّ والِیاں نُۄں اجّ پُچھِّیا سی٬ اُہ کہِںدّے تِنّ وِیک چلی جا۔ دۄ تِنّ ہپھتے گھر تاں بِیبی سامبھ لئۄُ بائد وِچّ میرے سہُرے گیڑا رکھّݨگے”۔ بچِںتّ کَۄر دی چھۄٹے پُتّ تۄں پاݨی وار کے پِیݨ دی اِچھّا دا جِویں جِیتے نیں گلھا گھُٹّ دِتّا ہۄوے۔ اُہ کھڑی ہی سُنّ ہۄ گئی۔ “تاں کی مَیں دال رۄٹی بݨائُݨ والی تے جُیاک کھِڈائُݨ والی ہی رہِ گئی٬ اَینے نِرمۄہے ہۄ گئے”۔ اُس دا من ہۄر وی ولُۄںدھرِیا گِیا جدۄں دِیپے نیں کِہا “بھابی تاں وِچۄلݨ ہَے جاݨا ہی پَیݨا اے٬ ہۄئۄُُۄ تاں اَۄکھا ای”۔ بچِںتّ کَۄر نیں رۄݨ ہاکی ہۄ کے سۄچِیا٬ ’جا تیرے تۄ وی ماݨ ٹُٹّ گِیا بھجّ جا تُۄں وی۔ دیکھی کِتے تیرا وِیاہ ناں رہِ جاوے٬ آپݨی بھَیݨ کڈھّݨ دی ماری تاں تَینُۄں ہتھّ وِچّ لئی پھِردی اے۔ تھۄڈی کھاتر تاں مَیں کدی تھۄڈے ڈَیڈی نُۄں وی چجّ نال نہِیں سی بُلائِیا’۔ اُہ سۄچدی اکھّاں وی پُۄںجھ رہی سی۔ اجّ اُس نُۄں آپݨے گھر والے درشݨ دی بہُت یاد آئی جِویں اُہ اِکلّی رہِ گئی سی۔

مہَۄل دی گمبھِّیرتا تۄڑن لئی جِیتے نیں گلّ بدلی۔ “اجے جُئکاں دا کُجھّ سۄچݨا اے٬ چلۄں اُدھر چھڈّ جاںواںگے...۔ بھۄگ دے پھۄن تکرِیبن سارِیاں نُۄں کر دِتّے ہن۔ اکھباراں وِچّ وی آ گِیا ہَے۔ دۄ چار ریڈِیئۄ پْرۄگراماں والے وی کہِ دیݨگے۔ بنّے چنّے تے پِںڈّ والِیاں نُۄں پتا لگّ جائۄ...۔ اِکٹھّے تاں واہوا ہۄ جاݨا ہَے۔ تُسِیں ہی سارا کُجھّ دیکھݨا ہَے۔ تُسِیں ہی ڈَیڈی دے سبھ تۄں نیڑے سی”۔

کُجھّ دیر چُپّ رہِݨ تۄں بائد اُس نیں پھیر گلّ تۄری٬ “سچّ تُسِیں پُراݨے بںدّے ہۄں اِکّ گلّ تھۄنُۄں ہۄر پُچھّ لئیِئے کِہ جدۄں آپاں ڈَیڈی دے پھُلّ لَے کے جاݨے ہن کاہدے وِچّ پا کے لِجائیِئے؟ پِںڈّ جا کے کی کرِیدا ہَے؟ جے کۄئی لَیݨ دیݨ ہُںدّا ہَے تاں اُہ وی دسّ دِئۄ۔ کِیرتپُر جاݨ تۄں بائد پِںڈّ پاٹھ کروا کے پِںڈّ دے سکُۄل٬ نَۄجوان سبھا تے گُردیوارے نُۄں پَیسے دے آماںگے۔ ڈَیڈی دا ناں ہۄ جائۄُ۔ اُس تۄں بائد ذمِین دا کُجھّ کرنا ہَے تے پھیر وِیاہ...۔ کمّ تاں کرن والے بہُت نیں۔ ہُݨ چلّے ہاں تاں نبیڑ کے ہی آواںگے”۔ جِیتا بلِیا۔

سرُۄپ سِںگھّ دۄ منۄں ہَۄکا اُٹھِّیا۔ اُس نیں آکھِیا٬ “بیٹا اِکّ گڑبی وِچّ پھُلّ پا کے اُتّے لال کپّڑا بنّ لئیِدا ہَے جاں کۄئی گُتھلی جِہی ہُںدّی ہَے۔ اگّے تھۄڈی مرجی ہَے”۔ تاں دِیپا بۄلِیا “گڑبی تاں آپݨے اِںڈِیئن سٹۄر تۄں وی مِل جائۄُ پر ذِئۄُلراں تۄں جا کے چاںدی دی گڑبی ہی بݨوا لَیںدے ہاں۔ ڈَیڈی نیں بتھیرا کمّ کِیتا ہَے۔ نالے اُہ چاںدی دی گڑبی دی گلّ ہمیشاں کردے سن”۔ “گلّ تاں تیری ٹھِیک ہَے جِیتے نیں کِہا”۔“چلّ مَیں آپݨے کارڈ تے ہی لَے آواںگا”۔

سرُۄپ سِںگھّ دے چِہرے تے اُداسی دی اِکّ ہۄر پرت چڑ گئی۔ اُس لئی بَیٹھݨا اَۄکھا ہۄ گِیا۔ اُہ جاݨ لئی اُٹھّ کھڑا ہۄئِیا تاں جِیتا کہِݨ لگِّیاں٬ “اںکّل رۄٹی کھاہ کے جائِئۄ بسّ تِیار ہَے” اُس نیں آپݨی بِیبی نُۄں وی کِہا کِہ “رۄٹی تِیار ہےئی کِہ نہِیں”۔ بچِںتّ کَۄر نیں اکھّاں پُۄںجھدِیاں نُۄںہ دے کمرے ول نِگاہ ماری تے پھٹا پھٹ رۄٹِییاں تھپّݨ لگّ پئی۔ بچّے اجے وی چبر چبر بۄلی جا رہے سن جۄ بچِںتّ کَۄر دی سمجھَۄں باہرا سی۔ سرُۄپ سِںگھّ دے مُۄںہۄں بُرکی کِتھّے لںگھّݨی سی٬ اُہ پھتہِ بُلائُںدا کاہلھی نال بُۄہا لںگھّدا کالھی رات دے ہنیرے وِچّ گُیاچ گِیا۔