ماں لئی سبھ تۄں وڈّی چِیذ ہُںدّی ہَے اُسدی گۄدی وِچّ پُتّر دا کھیڈݨا۔ اِس دات نُۄں پْراپت کرن لئی ماواں لکھّاں جفر جالدِییاں ہن :-

تِیرتھ-تِیرتھ کھَیر مںگّاوے٬ گُگّے تے مڑھِییاں پُۄجواوے

سِوِیاں اُتے ماس رںڈّہاوے٬ اݨہۄئیِیاں گلّاں کرواوے

پُتّر جِہا ناں میوا ڈِٹھّا٬ جِتنا کچّا اُتنا ہی مِٹھّا۔

پر دھنّ نیں اُہ ماواں جِہڑِییاں آپݨے پُتّراں دے ٹۄٹے-ٹۄٹے کروا کے جھۄلی پوائُںدِییاں ہن٬ ہتھِّیں آپݨے پُتّراں نُۄں شہِید ہۄݨ لئی جںگّ وِچّ تۄردِییاں ہن پر پھِر وی اکھّاں 'چۄں ہںجھُّۄ نہِیں کیردِییاں۔ دھنّ ہَے اُہ پِتا جِہڑا اکھّاں ساہمݨے آپݨے پُتّراں نُۄں شہِید ہُںدّے ویکھکے وی اِہۄ آکھدا ہَے :-

اِن پُتّرن کے سِیس پر وار دِیئے سُت چار٬

چار مُۄئے تۄ کِیا ہُۄیا جِیوت کئی ہذار ۔

اِہی ہَے اِس شہِیدی ساکے دی گاتھا جِسدا اکھّر-اکھّر اِس گلّ دی گواہی بھردا ہَے کِہ ذُلم ساہمݨے سِیس جھُکائُݨا اݨکھی لۄکاں دا کمّ نہِیں اتے نال ہی اِہ ساکا اِس گلّ دا پْرتِیک ہَے کِہ مَۄت نُۄں اتے اُمر نُۄں ماپݨ دی کۄئی جرُۄرت نہِیں رہِ جاںدی جدۄں کۄئی مَۄت 'سُتّے ہۄئے لۄکاں نُۄں جگائُݨ لئی' جاں 'ذُلم راج دے تکھتاں-تاجاں نُۄں ہِلائُݨ لئی ہۄئی ہۄوے۔'

اِہ وی اِکّ سچائی ہَے کِہ جِہڑے اِنسان اِتِہاس تۄں کُجھّ سِکھدے نہِیں اُہ ہی اِتِہاس نُۄں دُہرائُݨ دے جِمّیوار ہُںدّے ہن۔ جِویں کربلا وِچّ ہذرت الی دے پُتّراں ہسن٬ ہُسَین نُۄں سمیں دے ہاکماں نیں مَۄت دے گھاٹ اُتار دِتّا سی٬ اُسے ترہاں جے وذِیر کھان نیں اُس ساکے تۄں کُجھّ سِکھِّیا ہُںدّا تاں اُہ اجِہی ستھِتی نُۄں دُبارا دُہرائُݨ دی جُرئت ناں کردا۔

'ساکا سرہِںدّ' کِئۄں واپرِیا؟ انںدّپُر ساہِب دی لڑائی جۄ اِتِہاسکاراں انُسار مئی 1704 ای: (سمّت 1761) نُۄں شُرُۄ ہۄئی سی لگاتار ستّ مہِینے چلّدی رہی کِلے دے اںدّر سِںگھّاں کۄل راشن پاݨی مُکّ گِیا اتے اُدھر پہاڑی راجِیاں دِییاں اتے مُسلمانی پھَۄجاں وی ہۄر بہُتا چِر لڑن دے سمرتھّ نہِیں سن۔ اِس کرکے مُسلماناں نیں کُران دِییاں اتے پہاڑی راجِیاں نیں گئۄُیاں دِییاں جھُۄٹھِییاں سہُںیاّں کھا کے گُرُۄ جی کۄلۄں انںدّپُر دا کِلہا کھالی کروا لِیا اتے کِہا کِہ اُہ مُڑکے وار نہِیں کرنگے پر گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی جاݨدے سن کِہ اِہ مکّار٬ چالباج لۄک کدے وی آپݨی آکھی گلّ تۄں مُکر سکدے ہن۔ پر ماتا گُجری جی اتے کُجھّ سِںگھّاں دے کہِݨ 'تے گُرُۄ جی نیں کِلہا چھڈّ دِتّا اتے رۄپڑ دے اِلاکے ولّ نُۄں ودھݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ اجے گُرُۄ جی دا وہِیر سرسا ندی کںڈھّے ہی پہُںچِّیا سی کِہ پِچھّۄں آ رہی دُشمݨ دی پھَۄذ نیں مُڑ ہملا کر دِتّا۔ سرسا ندی وِچّ اُس ویلے ہڑھ آئِیا ہۄئِیا سی۔ اِس ستھان 'تے لہُۄ ڈۄلوِیں ٹکّر شُرُۄ ہۄئی۔ بہُت کِیمتی اِتِہاس سرسا ندی وِچّ رُڑ گِیا۔ اِسے ہی ستھان 'تے گُرُۄ جی دا پْرِیوار کھیرُۄں-کھیرُۄں ہۄ گِیا٬ وڈّے ساہِبذادے٬ پِتا گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی سمیت کُجھّ سِںگھّاں دے نال چمکَۄر ولّ نُۄں چلے گئے٬ چھۄٹے ساہِبذادے اتے بِردھ ماں گُجری جی اِکلّے رہِ گئے۔ پۄہ دی رُتّ٬ کہِراں دی سردی دۄ چھۄٹے چھۄٹے بال دادی دی اُںگلی پھڑ کے جںگّلاں وِچّ دی ہُںدّے ہۄئے ہنیرے نُۄں چِیردے آپݨی ذِںدّگی دے اَۄکڑاں بھرے سفر نُۄں تہِ کر رہے سن۔ اِںجھ تُردے-تُردے گںگُّۄ بْراہمݨ, جۄ کِہ گُرُۄ گھر دا رسۄئیِیا سی اُہدے پِںڈّ سہیڑی جا پہُںچّے٬ اُہ بچِّیاں نُۄں اتے دادی جی نُۄں آپݨے گھرے لَے گِیا٬ دادی جی کۄل کُجھّ گہِݨے اتے کُجھّ پَیسے جۄ کِہ اِکّ پۄٹلی وِچّ پائے ہۄئے سن۔ بسّ اِہناں گہِݨِیاں اتے ہِیرِیاں دی چمک نیں اُہنُۄں انّہا کر دِتّا اتے اُہ اِہناں کِیمتی وستاں نُۄں ہاسِل کرن لئی ہِیرِیاں تۄں وی سۄہݨے چھۄٹے بچِّیاں دی مَۄت دا کارن بݨِیا٬ بھاویں کِہ اُہ گُرُۄ گھر دا رسۄئیِیا سی پر شائِد اُس کۄلۄں گُرُۄ دُیارا ساجِیا کھالسا جۄ نِیچاں نُۄں اُۄچ بݨائُںدا سی٬ جِسنے چِراں تۄں چلّی آ رہی بْراہمݨواد دی رِیت نُۄں بھسم کر دِتّا سی٬ ناں جرِیا گِیا ہۄوے اتے اُس دے پاپی من نیں ساجِش رچݨی شُرُۄ کر دِتّی ہۄوے اتے اجِہا مَۄکا گُیائُݨا اُسنے ناں-مُناسِب سمجھِیا ہۄوے۔ اُہ جات دا بْراہمݨ سی جۄ کِہ اجِہی مانسِکتا وِچّ پلِیا سی جِتھّے مذلُۄماں اتے بیکسُۄر لۄکاں دی مذبُۄری دا نجائِذ پھائِدا اُٹھائِیا جاںدا ہَے۔

سہیڑی دے چَۄدھری اتے گںگُّۄ نیں اِس گلّ دی اِتلاہ مۄرِںڈّے دے رںگھّڑ کۄل کِیتی٬ کِئُںکِہ اُہ چاہُںدّے سن کِہ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دے بچِّیاں اتے ماتا نُۄں وذِیر کھان کۄل پھڑا کے اُہ بہُت وڈّا اِنام جِتّ لَیݨگے۔ اِس ترہاں اُنہاں تِنّاں نیں مِلکے ساہِبذادِیاں نُۄں وذِیر کھان دے بںدّی بݨا دِتّا۔ ساہِبذادِیاں نُۄں اتے دادی جی نُۄں اِکّ رات ٹھںڈّے بُرج وِچّ رکھِّیا گِیا٬ اُہ بُرج جِس نُۄں سِکھّ اِتِہاس وِچّ 'چںڈّال بُرج' دے ناں نال جاݨِیا جاںدا ہَے٬ جِسدے چار تھمّ سن ناں اُپر کۄئی چھتّ سی٬ لۄہے دے سرِیئے والے وڈّے وڈّے درواذے سن۔ پۄہ دی ٹھںڈّی ہوا کلیجِیاں نُۄں چِیرکے لںگھّ رہی سی پر سِدک دے پکّے شہِید دادے دے پۄتے آپݨی دادی ماں دی نِگھّی بُکّل دا انںدّ ماݨ رہے سن۔ مخملاں 'تے سَۄݨ والے٬ چھتّی پْرکار دے بھۄجن کھاݨ والے اجّ بھُکھّݨ-بھاݨے ٹھںڈّے بُرج وِچّ بَیٹھے دادی ماں دِییاں باتاں سُݨ رہے سن٬ اِہ باتاں کۄئی کلپناواں نہِیں سن٬ سگۄں سچّ دے راہ تے تُرے ہۄئے پاںدھِییاں نُۄں رستے وِچّ آئُݨ والِییاں اَۄکھِیائیِیاں اتے اُنہاں اَۄکڑاں نُۄں کھِڑے متھّے سہِݨ کرن دا اُپدیش دِںدِّییاں سن۔ دادی ماں سمجھا رہی سی کِہ بچِّئۄ دادا جی دی چِٹّی پگّ نُۄں داگ لگّݨ تۄں بچائِئۄ بھاویں تُہاڈا سِیس کٹّ جاوے۔ دادی ماں دِییاں دِتِّییاں نسِیہتاں تے پھُلّ چڑھائُںدِیاں بچِّیاں نیں کِہا سی٬ سِر دے کے سِدک بچاواںگے۔ 24 دسمبّر 1704 ای: دا دِن چڑھِیا٬ ٹھںڈّے بُرج وِچّۄں ساہِبذادِیاں نُۄں لَیݨ لئی سِپاہی آئے۔ اِس ستھِتی دا ورنݨ الّا یار کھاں جۄگی 'شہِیدانِ وفا' وِچّ اِس ترہاں کردا ہَے :-

جانے سے پہِلے آئۄ گلے سے لگا تۄ لُۄں٬

کیسۄں کۄ کںگھّی کرُۄں جرا دھُلا تۄ لُۄں٬

پِیارے سرۄں پے ننّہی سی کلگی سجا تۄ لُۄں٬

مرن سے پہِلے تُم کۄ دُلہا بنا تۄ لُۄں ۔

ساہِبذادِیاں نُۄں وذِیر کھان دی کچہِری وِچّ پیش کِیتا٬ سُۄرمِیاں نیں کچِہری وِچّ کھلۄ کے٬ گجّ کے 'واہِگُرُۄ جی کا کھالسا٬ واہِگُرُۄ جی کی پھتہِ' بُلائی۔ اِہ دیکھکے سُۄبا کمبّ اُٹھِّیا۔ کہِںدّے ہن جِس درواذے راہِیں ساہِبذادِیاں نُۄں کچِہری وِچّ لِیاںدا گِیا اُہ بہُت نِیواں سی٬ تاں کِہ جدۄں اُہ اںدّر وڑݨ تاں اُہناں دی نِیوِیں پَے جاوے پر اݨکھ نال جِئُݨ والے سُۄرمِیاں دی دھَۄݨ کائِراں ساہمݨے نہِیں جھُک سکدی۔

سُۄبے نیں ساہِبذادِیاں نُۄں دھرم تۄں ڈُلہائُݨ دے لکھّاں یتن کِیتے ترہاں-ترہاں دے لالچ دِتّے تاں کِہ اُہ سِکھّ دھرم نُۄں چھڈّکے اِسلام کبُۄل کر لَیݨ۔ سُۄرج پْرکاش دے کرتا بھائی سںتّۄکھ سِںگھّ لِکھدے ہن کِہ مۄرِںڈّے دے اِکّ اہِلکار نیں ساہِبذادِیاں نُۄں کِہا کِہ تُہاڈے پِتا جی اتے بھرا چمکَۄر دی جںگّ وِچّ مارے گئے ہن سۄ تُہاڈا کۄئی آسرا نہِیں رِہا جیکر تُسِیں اِسلام کبُۄل کر لوۄ تاں وذِیر کھان تُہاڈی رکھِّیا کر سکدا ہَے۔ سُۄرج پْرکاش انُسار :-

ساہِبذادِئۄ پِتا تُہارا ۔۔ گڈھ چمکَۄر گھیر گہِ مارا۔۔

تہِ تُمرے دَے بھْرات پْرہارے ۔۔ سںگّی سِںگھّ سکل سۄ مارے ۔۔

اگّۄں ساہِبذادِیاں نیں جُیاب دِتّا :-

سْری ستِگُرُۄ جۄ پِتا ہمارا ۔۔ جگ مہِں کۄن سکے تِںہّ مارا ۔۔

جِمّ آکاش کۄ کِیا کۄئی مارہِ ۔۔ کَۄن اںدھّیری کۄ نِروارہِ ۔۔

سُۄبے دی گلّ سُݨکے ساہِبذادِیاں نیں جُیاب دِتّا کِہ سانُۄں تاں اکال پُرکھ دے آسرے دی لۄڑ ہَے ہۄر کۄئی آسرے دی لۄڑ نہِیں۔ ساہِبذادِیاں نیں نِڈر ہۄ کے کِہا کِہ وذِیر کھان سُۄرج پُۄرب نُۄں چھڈّ کے پچھّم 'چۄں نِکل سکدا٬ مچھِّییاں پاݨی تۄں بِناں جِںدّا رہِ سکدِییاں پر شیراں دے پُتّ تیرِییاں گِدّڑ دھمکِییاں اگّے جھُک نہِیں سکدے۔ سُۄبے نُۄں جد کۄئی گلّ راہ پَیںدی ناں دِسی تاں اُہنے ساہِبذادِیاں نُۄں اِکّ رات ہۄر ٹھںڈّے بُرج وِچّ رکھّݨ دا ہُکم کِیتا۔ بھُکھّے تِہائے چھۄٹے بچّے دُۄجے دِن بُرج دی تسِیہِیاں بھری رات پل-پل کرکے گُذار رہے سن۔ اِس سمیں ہی گُرُۄ گھر دا اِکّ پْریمی بابا مۄتی رام مہِرا جۄ کِہ وذِیر کھان دے لںگّر وِچّ نَۄکری کردا سی٬ دُدھّ دی گڑبی لَے کے بُرج وِچّ پہُںچِّیا٬ رستے وِچّ کِسے پہِریدار نیں بابا جی نُۄں رۄکݨ دی کۄشِش کِیتی تاں اُہناں نُۄں مۄہراں اتے پَیسے وی دیݨے پئے۔ ماتا گُجری جی نیں دُدھّ پۄتِیاں نُۄں چھکائِیا اتے مۄتی مہِرے دا دھنّواد کِیتا :-

پِکھ کے پْریم سُۄ مۄتی کیرا٬ ماتا کہیۄ بھلا ہۄوَے تیرا ۔۔

ساہِبذادِیاں دی دُۄسری پیشی 25 دسمبّر 1704 ای. نُۄں ہۄئی۔ جدۄں سِپاہی بچِّیاں نُۄں لَیݨ آئے تاں دادی ماں نیں لال دے لالاں دے مُکھّ چُمّے اتے اُنہاں نُۄں سِدک دے پکّے رہِݨ دی پْریرنا دِتّی۔ ساہِبذادِیاں نیں کچِہری وِچّ جا کے گجّکے فتِہ بُلائی۔ سُۄبے نیں پھِر اُہی اِسلام کبُۄل کرن دی پیشکاری کِیتی پر ساہِبذادِیاں نیں اِس پیشکاری نُۄں ٹھُکرا دِتّا۔ وذِیر کھان نیں بچِّیاں تۄں پُچھِّیا کِہ جیکر تُہانُۄں چھڈّ دِتّا جاوے تاں تُسِیں کی کرۄگے٬ تاں اُنہاں جواب دِتّا کِہ اُہ آپݨے پِتا جی واںگ اِکّ شیراں دی پھَۄذ تِیار کرنگے اتے تیرے ورگے گِدّڑاں دے تخت تاذ ہِلا کے رکھّ دیݨگے۔ سُۄبے نیں آپݨی ہار نُۄں چھُپائُݨ لئی کاذی کۄلۄں فتوا لوائِیا٬ کاذی نیں شرہا دی کِتاب پھۄلدِیاں کِہا کِہ اِنہاں باگی دے پُتّراں نُۄں جِئُںدِیاں نُۄں نِیہاں وِچّ چِݨ دیݨا چاہِیدا ہَے۔ اِہ اُہ کُلِہݨی گھڑی سی جِس نُۄں سُݨکے دھرتی کمبّی٬ اسمان ڈۄلِیا٬ پتھّر مۄم واںگ پِگھل گئے اتے ہذرت مُہمّد ساہِب نیں ارشاں 'چۄں کھُۄن دے اتھّرُۄ وہائے جِس سمیں اِہ پھَیسلا سُݨائِیا گِیا اُس ویلے ملیرکۄٹلے دا نواب شیر مُہمّد کھان وی اُتھے مَۄجُۄد سی۔ اُہ اُٹھ کھلۄتا اُہنے 'ہاء دا نائرا' مارِیا٬ وذِیر کھان بچِّیاں اُتے ذُلم کرنا بہُت وڈّا پاپ ہَے٬ اِسلام اِس پاپ دی منّذُۄری نہِیں دِںدّا۔ اِس ہاء دے نائرے نُۄں سُݨکے وذِیر کھان دا من کُجھّ بدلِیا پر کۄل بَیٹھے سُچّا نںدّ نیں بھانی ماردِیاں کِہا٬ ''وذِیر کھان اِنہاں بچِّیاں نُۄں جِئُںدے چھڈّ کے تُۄں سُکھّ دی نِیںد نہِیں سَۄں سکدا'' کِئُںکِہ دُشمݨ نُۄں اتے سپّ نُۄں بھُلّ جاݨا بہُت وڈّی گلتی ہَے۔ بسّ پھِر کی سی اُہ اںتِّم گھڑی آ گئی ساہِبذادِیاں نُۄں جِئُںدِیاں نُۄں نِیہاں وِچّ چِݨ دِتّا٬ اجے کںدھّ چھاتی تکّ پہُںچّی سی کِہ اِٹّاں دا اِہ ڈھاںچا دھڑمّ ڈِگّ پِیا۔ ساہِبذادِیاں نُۄں بیہۄشی دی ہالت وِچّ ہی جیلہ بھیج دِتّا گِیا اتے اُہ مُڑ ہۄش وِچّ آ گئے۔

کُجھّ اِتِہاسکاراں انُسار تِیذی پیشی 26 دسمبّر نُۄں اتے کُجھّ مُتابِک 27 دسمبّر 1704 ای. نُۄں ہۄئی۔ اِسلام دھارن کرن دی رٹ مُڑ دُہرائی گئی پر ساہِبذادِیاں نیں سِدک دے پکّے رہِݨ دا پْرݨ دُہرائِیا اتے سُۄبے نیں آپݨا آکھری پھَیسلا کِہ٬ ''اِنہاں بچِّیاں دے سِر کلم کر دِتّے جاݨ'' شاشل بیگ تے باشل بیگ نامی دۄ بھراواں نیں ساہِبذادِیاں نُۄں کۄہ-کۄہ کے شہِید کر دِتّا۔ اُہ کِہڑی اکھّ سی جِہڑی اِس گلّ نُۄں سُݨکے ناں رۄئی ہۄوے۔ اِس تتھّ دی پُشٹی 'پںتھّ پْرکاش' دے کرتا گِیانی گِیان سِںگھّ لِکھدے ہن :-

شاشل بیگ ار باشل بیگ۔ اُبھَے جلادن کھِچ کَے تیگ ۔

تِسہی ٹھئُر کھرِئۄ کَے سِیس۔ تُرت اُتارے دُشٹَیں رِیس ۔

تیراں پۄہ تھا مںگّلوار ۔ مچِئۄ شہِر میں ہاہاکار ۔۔

اِس ترہاں ساہِبذادِیاں نیں شہِیدی پْراپت کِیتی۔ اِہ سپشٹ ہَے کِہ ساہِبذادِیاں دی مَۄت نِیہاں وِچّ دم گھُٹّݨ کرکے نہِیں ہۄئی سگۄں اُنہاں دے سِر کلم کِیتے گئے۔ اِس دُخدائی خبر دا پتا جدۄں ماتا گُجری جی نُۄں لگِّیا تاں اُہناں تۄں اِہ سدما برداشت نہِیں ہۄئِیا تے اُہ وی جۄتی جۄت سما گئے۔ پر اِہ دھارناں بِلکُل گلت ہَے کِہ ماتا گُجری جی نیں بُرذ تۄں چھال مار کے آپݨی جان دے دِتّی کِئُںکِہ اُہ اَۄرت جۄ آپݨے پتی دے دیش کَۄم تۄں کُربان ہۄݨ ویلے نہِیں ڈۄلی اتے جِس نیں آپݨے پۄتِیاں نُۄں ہتھِّیں شہِید ہۄݨ لئی تۄرِیا اُہ اَینی بُذدِل نہِیں ہۄ سکدی کِہ بُرج تۄں چھال مارکے آتم ہتِّیا کر لوے۔ دُۄسرا سِکھّ دھرم وِچّ آتم ہتِّیا کرنا ورجِت ہَے۔ اِتھے ہی بسّ نہِیں کئی اِتِہاسکار اِہ وی لِکھدے ہن کِہ ماتا گُجری جی نُۄں بُرج تۄں دھکّا دے دِتّا گِیا سی۔ پر اِہ گلّاں اِتِہاسک پکھّ تے کھرِییاں نہِیں اُتردِییاں۔ ماتا جی بِردھ اوستھا وِچّ سن۔ تِنّ-چار دِناں تۄں بھُکھّݨ-بھاݨے ٹھںڈھّے بُرج وِچّ کَید سن۔ پۄہ دی ٹھںڈھّی ہوا اتے بھُکھّ نیں ہی سرِیر کافی کمذۄر کر دِتّا سی تے اِسے ترہاں اُہ وی آپݨا سرِیر تِیاگ گئے۔

ٹۄڈر ملّ کھتّری نیں مۄہراں وِچھا کے ذمِین کھرِیدی اتے تِنّاں دیہاں دا اںتِّم سںسّکار کر دِتّا۔ اِہ شہِیدی ساکا 13 پۄہ سمّت 1761 نُۄں واپرِیا۔ بھاویں وذِیر کھان نیں دۄ چمکدے ہِیرِیاں نُۄں بِناں کسُۄرۄں مِٹّی وِچّ رۄل دِتّا پر اُہ سُۄرمیں تاں امر ہن۔ اُہناں دی شہِیدی نیں بںدّے ورگے وَیراگی سادھُۄیاں دے من تے اجِہا اسر کِیتا کِہ جِہڑے ڈیرے دے آلے دُیالے خُۄن دا چھِٹّا ڈُلہِیا وی برداشت نہِیں سن کردے٬ اَینے ڈُلّہے کھُۄن نُۄں دیکھکے پاپی کۄلۄں بدلا لَیݨ دی پکّی دھار گئے اتے سرہِںدّ دی اِٹّ نال اِٹّ کھڑکا دِتّی۔