پںجّاب٬ بھارت رہِںدِّیاں٬ مَیں نِرںجّن سِںگھّ ’ناکِس‘ نُۄں 1954-55 تۄں ہی جاݨدا ساں اتے مِل وی چُکّا ساں پر نِرںجّن سِںگھّ ’نُۄر‘ نُۄں جانݨ اتے مِلݨ دا مَۄکا مَینُۄں بہُت مگرۄں برتانِییاں آ کے 1970 وِچ ہی مِلِیا۔ بس٬ اِکّ سببّ ہی بݨ گِیا۔

’اکالی پتّْرِکا‘ دی سہِ-سمپّادکی دی نَۄکری چھڈّ کے٬ وائۄُچر سِسٹم ادھِین 1963 وِچّ مَیں برتانِییا آئِیا۔ کُجھ کُ چِر وَیسٹ ڈریٹن اتے مائیِلَیںڈ رہِݨ پِچھّۄں کافی سماں پلاسٹۄ رہِݨ دا سببّ بݨِیا۔ رُذگار دے چکّر وِچ پںجّابۄں آکے٬ پںجّابی ساہِتک جگت نالۄں تھۄڑا کُ ٹُٹّ گِیا ساں۔ پۄسٹ آپھِس دی نَۄکری پِچھّۄں پکّے تَۄر تے ادھِیاپن دے کِتّے وِچ جاݨ لئی بھارتی ڈِگرِییاں دھرِییاں دِییاں دھرِییاں رہِ جاݨ کارن لںڈّن یُۄنِیورسِٹی دی تِنّ ورِہیاں دی ’سرٹِیپھِیکیٹ اِن اَیجُۄکیشن‘ کردِیاں کھرچا پُۄرا کرن لئی ’پںجّابی دی پرِںٹِّںگّ‘ دا کارج جاری کرنا پِیا۔ اِس ہی سِلسِلے وِچ سورگواسی س: ہردیو سِںگھّ ڈھیسی آپݨے اِکّ مِتّر نال مِلݨ آئے۔ گلّاں ہی گلّاں وِچّ ڈھیسی ہُراں آپݨے نال آئے مِتّر نال جاݨ پہِچاݨ کرائُںدِیاں کِہا: ’اِہ پںجّابی کوی ’نُۄر‘ ہن۔‘ مَیں سہِج سُبھا ’مۄنے‘ بںدّے ولاں ویکھِیا اتے اچݨچیت ہی میرے مُۄںہۄں نِکلِیا: ’ڈا: نُۄر بھارتی؟‘ کِئُںکِہ بدکِسمتی نال اُس ویلے تکّ مَیں کیول اِس ہی ’نُۄر‘ بھارتی دا ناں برتانِییاں دِییاں مُڈھلِییاں پںجّابی اکھباراں وِچ ویکھِیا سی۔ بس مُۄںہۄں نِکل گِیا۔

’نہِیں٬ نہِیں رائے جی! اِہ کوی نِرںجّن سِںگھّ ’نُۄر‘ ہَے۔ نِرںجّن سِںگھّ ’ناکِس‘ تۄں بدلِیا ’نِرںجّن سِںگھّ نُۄر۔‘

نِرںجّن سِںگھّ ’ناکِس‘ تۄں بدلِیا ’نِرںجّن سِںگھّ نُۄر؟‘ مَینُۄں٬ آپݨے چیتے دے دِیوالِییاپن اتے برتانوی پںجّابی ساہِتک جگت تۄں اگِیانتا کارن٬ بہُت شرم مہسُِۄس ہۄئی۔ مَیں دھۄکھا شائِد اِس کرکے وی کھا گِیا کِئۄں جۄ مَیں جِس ’ناکِس‘ نُۄں جاݨدا ساں اُسدے سِر تے پگّ ہۄئِیا کردی سی۔ مَیں اُٹھِّیا اتے ناں پہچاݨ سکݨ کارن مافی مںگّی۔ ’نُۄر‘ نال وگلگِیر ہُںدِّیاں سۄچ رِہا ساں پتا نہِیں نِرںجّن سِںگھّ میرے نال کِنّا کُ ناراذ ہۄویگا۔ پر جدۄں مَیں ’نُۄر‘ ولاں ویکھِیا تاں اُہ نِمّہا نِمّہاں مُسکرا رِہا سی۔ اُس دی مُسکْراہٹ نِرچھل جِہی لگّی۔ سۄچِیا: ہُݨ ’ناکِس‘ کِئُںکِہ ’نُۄر‘ ہَے اُہ ناراذ کِویں ہۄ سکدا ہَے؟ ’نُۄر‘ مُسکرائُںدِیاں بۄلِیا: ’رائے جی! مافی کاسدی؟ تُساں مَینُۄں شِملے ماف کر دِتّا اتے اجّ مَیں تُہانُۄں اِتھّے۔ تُسِیں اُدۄں وی غلتفہِمی دا شِکار ہۄ گئے سی اتے ہُݨ وی بھُلیکھا کھا گئے۔‘ اتے مَیں چیتے دی چںگّیر نُۄں پھرۄلدا٬ سۄچِیں پَے گِیا۔

اِدھر-اُدھر دِییاں ڈھیر سارِییاں گلّاں ہُںدِّییاں رہِییاں۔ اُہ کِس کمّ آئے سی سبھ بھُلّ-بھُلا گئے۔ ’ڈھیسی‘ ہَیران ویکھ رِہا سی اتے شائِد سۄچ وی رِہا سی کِہ اِہ کی ہۄئِیا؟ ’نُۄر‘ دۄست تاں اُسدا سی اتے اُس نیں ہی ہُݨے جِہے ’اُسدی‘ جاݨ-پہِچاݨ میرے نال کروائی سی۔ پھِر؟

اِہ سی میری برتانِییا آ کے نِرچھل ’نُۄر‘ نال 1970 وِچ پہِلی مُلاکات۔ پر اُںجھ اِہ میری اُس نال پہِلی مُلاکات نہِیں سی۔ مَیں اُسنُۄں اُسدِییاں لِکھتاں راہِیں جاݨدا تاں بھاویں 1954-1955 تۄں ہی ساں پر اُس نال میری پہِلی مُلاکات جُۄن 1960 وِچّ ہۄ چُکّی سی۔ اِہ سںیّۄگ دی گلّ ہی سی—

–درئسئل آسام وِچّ رہِݨ کارن مَیں پںجّاب اتے پںجّابی تۄں بہُت دُۄر ساں اِس لئی جدۄں مَیں 1953 تۄں بائد پںجّاب آئِیا تاں ’پںجّابی‘ نال واہ پَیݨا آرمبھّ ہۄئِیا۔ ’امّْرِتسر دے مَیڈِیکل کالج‘ وِچّ ڈاکٹری دی پڑھائی کرن دے سُپنے لَیںدِیاں٬ دۄ سالاں بائد ’دۄیابا کالج٬ جالںدھّر‘ دی ’رَیگُۄلر‘ پڑھائی ہی چھڈّݨی پئی۔ راہ ہی بدل گئے۔ کِسے ’کِتّے‘ دی بھال گِیانی کرن اُپرںتّ ’بائِیا بٹھِںڈّا‘ اکادمِک یۄگتا پراپت کرن دے نال نال پہِلاں ہِںدّی/پںجّابی ساہِت نُۄں ودھّ تۄں ودھّ پڑھن/جانݨ/مانݨ اتے پھِر لِکھݨ ولاں پْریرِیا گِیا۔ پڑھنا لِکھݨا آرمبھّ ہۄئِیا تاں کوِتا٬ پْرِیتلڑی٬ امر کہاݨِییاں٬ پْرِیتم آدِ بہُت سارے ماسِک٬ سپتاہِک اتے دَینِک پںجّابی پرچِیاں نال وی جُڑدا گِیا۔ اِسے شَۄک سدکا پںجّابی دے بہُت سارے لیکھکاں نُۄں مِلݨ, جانݨ اتے جاݨ-پہِچاݨ تۄں اگّے مِتّرتا دے نال نال پڑھن اتے سمجھݨ دا مَۄکا وی مِلدا گِیا۔ ’ناکِس‘ دِییاں کوِتاواں٬ وِدھاتا سِںگھّ تِیر دی سرپْرستی اتے کرتار سِںگھّ بلگّݨ دی سمپّادنا ہیٹھ چلّ رہے ’کوِتا‘ پرچے وِچّ تاں چھپّدِییاں ہی سن پر اِس تۄں اِلاوا ہۄر وی بہُت سارے پرچِیاں وِچ وی اُس دِییاں چھپِییاں رچناواں پڑھن نُۄں مِلدِییاں رہِںدِّییاں سن۔ کوی درباراں دِییاں چھپدِییاں رِیپۄرٹاں وِچّ وی اُسدا ذِکر ہُںدّا سی۔

جدۄں مَیں ’پتّݨ’ ماسِک پرچا 1956 وِچ آدمپُر تۄں کڈھِّیا تاں میری تاںگھ سی کِہ جِتھّے اِیشر سِںگھّ ’بھائیِیا‘ (اُس سمیں شِملے رہِںدّے سِرمۄر ہاس-رس کوی), ڈا؛ رَۄشن لال آہُۄجا٬ رݨجِیت سِںگھّ کھڑگ٬ ناذر سِںگھّ ترس٬ اجِیت سِںگھّ ’پتّۄ‘, وید پْرکاش شرما٬ چرن سِںگھّ نِرماݨ (سہارنپُر), بِشن سِںگھّ اُپاشک٬ بلبِیر مۄمی٬ آتم ہمراہی٬ سروݨ سِںگھّ رَۄݨکی٬ گُردِیپ سِںگھّ پاپی٬ پْریم بھُۄشن گۄئِل٬ گُرمیل راہی٬ رجوںتّ سِںگھّ راݨا٬ مۄہݨ سِںگھّ متوالا٬ دِیوانا جالںدھّری آدِک انگِݨت کوی/لیکھک ’پتّݨ’ وِچّ چھپّدے ہن اُتھے نِرںجّݨ سِںگھّ ’ناکِس‘ ولۄں وی رچناواں دا سہِیۄگ مِلے۔ کِسے کارن (اُس سمیں مَینُۄں کارن دا پتا نہِیں سی) نِرںجّن سِںگھّ ’ناکِس‘ ولۄں مَینُۄں کۄئی ہُںگّارا ہی ناں مِلِیا۔ نِسچَے ہی مَیں نِراش ہۄئِیا اتے تھۄڑا جِہا ناراذ وی۔

مَینُۄں مُڑ پںجّاب چھڈّ کے پہِلاں آسام جاݨا پِیا۔ پھِر ’انٹریںڈ ٹِیچر‘ دی ہَیسِیئت وِچ جلںدھّر٬ کَۄل (کرنال) اتے پھِر سہارنپُر پںجّابی-ادھِیاپن کارج کرنا پِیا۔ اِس پِچھّۄں ’اکالی پتّْرِکا‘ دی سمپّادنا ٹِیم نال جُڑن تۄں بہُت بائد دسّ مئی 1960 نُۄں مَیں تے سُرجِیت نیں وِیاہ بںدھّن وِچّ بجھّہݨا سی۔ کُجھ کُ لیکھکاں نُۄں وی –مُۄرکھتا-وسّ– ہتھّ لِکھت پۄسٹ-کارڈاں راہِیں وِیاہ دا سدّا پتّر بھیجِیا۔ وِیاہ دے مَۄکے ’تے کُجھ لیکھک-مِتّر پُجّے٬ کُجھ نیں ناں پُجّݨ لئی خِماں مںگّدِیاں شُبھّ-اِچھاواں بھیجِییاں پر ’ناکِس‘ نیں پہُںچّݨا جاں شُبھّ اِچھاواں تاں کی بھیجݨِییاں سن٬ سدّا-پتّر دی پہُںچّ وی ناں کبُۄلی۔ اِںجھ ’ناکِس‘ دی بے-رُکھی دِل نُۄں چُبھّ گئی۔ مَیں سۄچِیا کدے جِیون وِچّ مَۄکا مِلیگا تاں گلّ کراںگا۔

اتے پھِر اِک سبّّب بݨِیا٬ بہُت ہی ودھِییا۔ درئسل ’آل اِںڈِییا لِٹریری کَۄںسل‘ ولۄں 24-25 جُۄن 1960 نُۄں شِملے دے کالاباری ہال وِچ ’سرب بھارتی نو لیکھک سمّیلن‘ دا پربںدھّ کِیتا گِیا سی۔ (پُۄری رِیپۄرٹ کوِتا٬ ستمبّر 1960 وِچ ویکھی جا سکدی ہَے۔)

آل اِںڈِییا لِٹریری کَۄںسل دے مُکھّ سرپْرست سن اُس ویلے دے پںجّاب دے گورنر اتے چاںسلر پںجّاب یُۄنِیورسِٹی اتے مراٹھی دے سُ-پْرسِدھّ لیکھک سْری اَین.وی. گَیڈگِلّ جِہناں دِییاں 30 تۄں ودھّ پُستکاں چھپّ چُکِّییاں سن اتے اُہناں نیں سْری گُرُ گْرںتھّ ساہِب جی دا مراٹھی ترجما وی کِیتا سی۔ سْری گَیڈگِلّ نیں اِس کانپھرںسّ دا اُدگھاٹن کِیتا سی اتے پہِلی بَیٹھک دی پْردھانگی٬ ہِںدّی دے وِدوان لیکھک پںڈّت امرناتھ وِدِیالںکّار نیں کِیتی۔ کَۄںسل دے چیئرمَین پْرۄ: ہرنام سِںگھّ شان سن۔ بھارت تۄں بِناں یُۄگۄسلاوِییا دے لیکھک پھِلپ کُۄرسِک اتے سۄوِیئت پْرتِینِدھّ یاکُۄنِن وی آئے ہۄئے سن۔ ماہَۄل بڑا ہی سہِج٬ مِلورتۄں والا اتے سُہاوݨا رِہا۔ ڈا: رَۄشن لال آہُۄجا (جِہناں دِییاں کُجھ رچناواں ’پتّݨ’ وِچّ چھاپݨ دی خُشی لَے چُکِّیا ساں اتے اُہناں نیں میرے پۄسٹ-کارڈ والے سدّا پتّر دے جواب وِچّ ناں-پُجّ سکݨ لئی اسمرتھتا ذاہِر کِیتی سی) اتے نِرںجّݨ سِںگھّ ناکِس اِکٹھّے٬ سماگم دے اِکّ سَیشن وِچّ مِل پئے۔ ’ناکِس‘ نال مَیں دِلۄں ناراذ ساں۔ مَیں چُپّ ناں رہِ سکِیا اتے ادھِیر من نال ’ناکِس‘ تۄں آپݨے اتے ’پتݨّ‘ پْرتی اُس دی بے-رُکھی دا کارن جاݨنا چاہِیا۔ ’ناکِس‘ کارن سبںدھّی ویروا دیںدِیاں بۄلِیا: ’تُہاڈا گُسّا جائِذ ہَے اتے مَیں تُہاڈے کِسے وی پتّر دا جواب ناں دے سکݨ لئی خِماں مںگّدا ہاں پر درئسل پۄسٹکارڈ (چِٹھِّییاں) تُسِیں سناتن دھرم ہائی سکُۄل٬ سُلتانپُر لۄدھی پائے سن پر میری تبدِیلی سرکاری ہائی سکُۄل٬ کھلچِییاں (امّْرِتسر) ہۄ گئی سی۔ مَینُۄں پتّر بہُت پچھڑکے مِلے اتے پھِر مَیں سۄچِیا شائِد ’شِملے‘ مِلݨ دا سببّ بݨ جاوے۔‘ اِںجھ ’ناکِس‘ دا کۄئی کسُۄر نہِیں سی۔ مَیں ہی غلت-فہِمی دا شِکار ساں پر پھِر وی اُہ٬ آپݨے تۄں اُمرۄں چھۄٹے بھاو مَیتھۄں خِماں مںگّ رِہا سی۔ مَینُۄں٬ اُسدی سکھشِیئت دے اِس سُہِرد ہاں-پکھّ نیں بہُت کِیلِیا۔ میرا گُسّا کافُۄر ہۄ گِیا اتے مَیں نِرئُتّر ہُںدِّیاں ’ناکِس‘ نُۄں ہۄر کُجھ وی ناں کہِ سکِیا۔

پلاسٹۄ٬ مِلݨ سمیں نِرںجّن سِںگھّ ’نُۄر‘ اِسے گلّ ول اِشارا کر رِہا سی۔

اِسے سماگم وِچّ کہاݨِیکار اجِیت سَیݨی٬ جگدِیش ارمانی٬ پْرۄ.دلِیپ سِںگھّ دِیپ اتے گُردِیال سِںگھّ رائے نُۄں وارتک لئی سنمانِیا گِیا اتے نِرںجّݨ سِںگھّ ناکِس٬ چرن اشۄک٬ ساتھی لُدھِیاݨوی (اُس ویلے مۄہن سِںگھّ ساتھی), چنّݨ سِںگھّ چنّ٬ اُجاگر کںوّل آدِ کوِییاں نُۄں اُچّ پائے دِییاں کوِتاواں لئی پُرسکاراں نال نِواجِیا گِیا۔

-میرے دِماگ دے پٹ ’تے ’آل اِںڈِییا لِٹریری کَۄںسل‘ دے سارے سماگم پھِلم دے سِین واںگ گھُمّ گئے۔ س: ہردیو سِںگھّ ڈھیسی نیں گلّ نُۄں اگّے تۄردِیاں آپݨے آئُݨ دا کارن دسِّیا اتے پھِر ڈربی تۄں کڈھّے جاݨ والے اِکّ ماسِک پرچے دی پْرکاشنا سبںدھّی پْرۄگرام نجِٹھِیا گِیا۔ اِہ سی میری ’ناکِس‘ تۄں ’نُۄر‘ بݨے نِرںجّن سِںگھّ نال 1960 تۄں بائد برتانِییا وِچّ آ کے مُلاکات۔ اتے پھِر ساڈِییاں مُلاکاتاں دا اِہ سِلسِلا٬ اُس دی ہِیاتی تکّ جاری رِہا۔

1970 وِچّ ہی رامگڑھِییا سِکھّ گُردُیارا پھَۄرَیسٹگیٹ٬ لںڈّن وِکھے٬ سِکھّ دھرم دے بانی سْری گُرُ نانک دیو جی دے پںجّ سَۄ سالا پْرکاش اُتسو سبںدھّی اِک سرب برتانوی دھارمک کوی دربار کرن دا آیۄجن کِیتا گِیا۔ برتانِییا وسدے: لںڈّن٬ سائۄُتھال٬ کاوَیںٹری٬ وُلورہَیمپٹن آدِ دے لگپگ سارِیاں ہی کوِییاں نُۄں سدِّیا گِیا۔ نِرںجّن سِںگھّ ’نُۄر‘ ہُراں نُۄں وی بینتی کِیتی گئی۔ اُہناں نیں آئُݨ دی ہامی بھری پر کُجھ کُ کوِییاں دا کہِݨا سی کِہ ’نُۄر‘ مارکسوادی/پْرگتِیوادی دھارا نال جُڑِیا ہۄݨ کارن نہِیں آویگا۔ کوی دربار دا پْربںدھّ میرے ذُمّے سی جِس کارن میرا من وی تھۄڑا جِہا ڈۄلِیا ہۄئِیا سی۔ کوی ’نُۄر‘ نیں اِس یادگاری کوی دربار وِچّ ناں کیول کھِڑے متھّے شمُۄلِیئت ہی کِیتی سگۄں واہ واہ ستِکار وی پراپت کِیتا۔ ’نُۄر‘ وسّ لگّدے کہِݨی ’تے کرنی دا سدا ’سُۄرا‘ ہی بݨِیا رِہا۔ مَیں٬ اُستۄں٬ اُسدے دِتّے ہۄئے بچن دا کدے نِرادر ہُںدّا نہِیں ویکھِیا۔

’چیتے دی چںگّیر‘ نُۄر دے انیکاں ہی اُجّل پکھّاں نال بھری پئی ہَے پر کیول اُسدے دۄ ہۄر ’نُۄری ورتارِیاں‘ دا ذِکر کرنا چاہاںگا۔

-اِک ویر٬ 1979 وِچّ جدۄں مَیں آپݨے جِیون دا اِکّ بہُت ہی غلت پھَیسلا لَے کے٬ نِیئۄُہَیم اَیجُۄکیشن اتھارٹی تۄں ادھِیاپن دے کِتّے تۄں استِیپھا دے کے پہِلاں لَیسٹر اتے پھِر برمِںگھّم آئِیا تاں سمیں نیں بڑے ہی کَۄڑے ’سچّ‘ دے انُبھو کروائے۔ ادھِیاپن چھڈّ کے ’پْرِںٹِّںگّ/پبلِشِںگّ‘ دا کِسے نال ساںجھا کارۄبار کر بَیٹھا۔ اِس ساںجھ نیں دۄ مہِینِیاں وِچّ ہی گھر تکّ وِکوا دِتّا۔ ساری جماں پُۄںجی جاںدی لگّی۔ سِفر تۄں مُڑ آرمبھّ کرنا پِیا۔ بڑا اَۄکھا سماں سی۔ کئی ورِہیاں دی پُۄری کۄشِش دے باوذُۄد وی کارۄبار مُڑ پَیراں تے نہِیں سی آ رِہا۔ ادھِیاپن دا کارج چھڈّے نُۄں تِنّ ورہے ہۄ چُکّے سن۔ پتنی اتے وڈّے بیٹے دے سِر تے کرۄبار نُۄں چھڈّ٬ مُڑ کِسے نَۄکری دی بیہدّ لۄڑ سی۔ بھال جاری سی۔ پر ڈِپارٹمَیںٹ آف اَیجُۄکیشن اتے سائِںس ولۄں پْرواݨِت ادھِیاپک ہۄݨ دے باوجُۄد نَۄکری نہِیں سی مِل رہی۔

کوی ’نُۄر‘ نال اکسر مُلاکاتاں ہُںدِّییاں رہِںدِّییاں سن۔ پھۄن راہی وی گلبات ہۄ جاںدی۔ اُس نُۄں میری بھَیڑی آرتھِک ستھِتی دا اِلم سی پر اُسنے٬ مَینُۄُۄں کدے وی ذاہِر ناں ہۄݨ دِتّا۔ برمِںگھّم تۄں دُۄر ڈربی وِکھے ’ادھِیاپک سکیل تِنّ‘ لئی بینتی پتّْر دِتّا ہۄئِیا سی۔ اِدھّر سَیڈوِلّ اَیجُۄکیشن اتھارٹی ولۄں وی ’ادھِیاپک سکیل دۄ‘ لئی بینتی پتّْر مںگّے گئے سن۔ نُۄر ہُراں نُۄں جدۄں پتا لگِّیا کِہ مَیں ڈربی وِکھے ادھِیاپن کارج لئی بینتی پتّر دِتّا ہَے تاں اُس نیں مَینُۄں برمِںگھّم دے لاگے ہی سَیںڈوِلّ وِچّ بینتی پتّر دیݨ لئی پْریردِیاں اُتشاہِت کِیتا۔ اُسدا سُجھا سی کِہ رۄذانا برمِںگھّم تۄں ڈربی سپھر کرنا ٹھِیک نہِیں رہیگا٬ کھرچ ودھیگا اتے سماں وی بہُت لگّیگا۔ سۄ سَیںڈوِلّ اَیجُۄکیشن اتھارٹی نُۄں بینتی پتّر دے دِتّا۔ اِںٹروِیئۄُ لئی بُلاوا آئِیا اتے چُݨّ لِیا گِیا۔ اِںجھ ’نُۄر‘ ہُراں دے اُدّم سدکا مَیں مُڑ ادھِیاپن وِچّ آ گِیا۔ ’نُۄر‘ ہُراں اِس سبںدھّی ناں تاں مَینُۄں کدے چِتارِیا ہی اتے ناں ہی کدے میری وِئُپارک اسفلتا جاں آرتھِک کمذۄری دی کھِلّی ہی اُڈائی۔ اُہ بہُت ناں کہِںدِّیاں کیول اچُپّ سہائِتا کرنی جاݨدا سی۔ اُہ کدے وی کِسے دُۄجے نُۄں ہَۄلا نہِیں سی پَیݨ دِںدّا اتے ناں ہی آپݨے تۄں گھٹِییا ہی سمجھدا سی۔

-اِںٹرنَیشنل پںجّابی ساہِت سبھا (لںڈّن) دے سدّے ’تے وارشک جاں اُچیچے سماگماں وِچّ ’نُۄر‘ اکسر شامل ہُںدّا سی۔ اِس سبھا وِچ سمیں سمیں وکھّ وکھّ پںجّابی لیکھکاں دِییاں کِرتاں سبںدھّی اُچیچے تَۄر تے پرچے لِکھوائے اتے پڑھے جاںدے سن۔ کوی نُۄر اتے کَیلاشپُری سبںدھّی پرچے لِکھݨ اتے برمِںگھّم وِکھے اِںٹرنَیشنل ساہِت سبھا (لںڈّن) ولۄں پڑھے جاݨ دا پھَیسلا ہۄئِیا۔ ’نُۄر‘ اُتے پرچا مَیں لِکھِیا سی اتے ’کَیلاشپُری‘ اُتے ڈا: پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ نیں۔ پھیسلے انُسار پرۄگرام برمگھِم دے اِکّ گُردُیارے دے پرۄگراماں لئی دِتّے جاݨ والے ہال وِچّ کِیتا جاݨا نِسچِت ہۄئِیا سی۔ اِہ بڑا ہی اَۄکھا سماں سی۔ پںجّاب وِچّ ہالات ٹھِیک نہِیں سن۔ آتںکّواد٬ ماردھاڑ اتے بھَیڑی راجنِیتی دا اسر برتانوی سِکھّاں اُتے وی پَے رِہا سی۔ رۄہ-ارۄہ دا ماہَۄل سی۔ برتانوی لیکھک وی وںڈّے گئے سن۔ لیکھک اتے ا-لیکھک وِچّ اںتّر گھٹّ گِیا سی اتے ہالات بڑے اسُکھاویں سن۔ اِس سماگم وِچ ہۄر انگِݨت لیکھکاں دے نال نال اُچیچے تَۄر تے پںڈّت وِشنُۄں دتّ شرما اتے ہِںدّی/پںجّابی دے ماہر رُۄسی وِدوان لیکھک ڈا: سروِییاکۄو وی پُجّ رہے سن۔ سارا پْرۄگرام مِتھِّیا جا چُکِّیا سی۔ پْرۄگرام تۄں اِکّ رات پہِلاں ’دھمکی‘ مِلی کِہ جیکر گُردُیارے دے ہال وِچّ ’نُۄر‘ سبںدھّی کۄئی پرچا پڑھِیا گِیا جاں پںڈّت وِشنُۄ دتّ شرما نُۄں سٹیج اُتے بِٹھائِیا گِیا تاں پرۄگرام وِچّ کھلبلی مچائی جائیگی اتے کِرپاناں وی چلّ جاݨگِییاں۔ اِہ وی کِہا گِیا کِہ اِس گلّ نُۄں کیول دھمکی ناں سمجھِیا جاوے۔ سِٹّے وجۄں کُجھ سنیہِییاں دا وِچار سی کِہ پُلس دی سہائِتا لئی جاوے۔ میرا من نہِیں سی منّدا کِہ ’لِکھارِییاں دے سماگم‘ لئی پُلس نُۄں سدِّیا جاوے۔ اُںجھ میرا وِچار سی کِہ اِںجھ ڈر کے ’نُۄر‘ ہۄراں دا پْرۄگرام کٹّکے٬ ادھّا-ادھُۄرا پْرۄگرام کی کرنا ہَے٬ سارا پْرۄگرام ہی ردّ کر دِتّا جاوے۔ پر گلّ جنتک ہۄ چُکّی سی۔ سارا پْرۄگرام یکدم ردّ کرن سبںدھّی سُۄچنا دیݨ لئی لۄڑِیںدا سماں نہِیں سی۔ اِس لئی بڑی سۄچ-وِچار اُپرںتّ رات دے دس وجے پھَیسلا کرنا پِیا کِہ کلہ سویرے ’نُۄر‘ ہُراں ’تے پرچا ناں پڑھِیا جاوے اتے باکی پرۄگرام ’جِئۄں دا تِئۄں‘ ہۄ لَیݨ دِتّا جاوے۔ اِس پھَیسلے دی سُۄچنا جدۄں مَیں کُجھ بُجھہویں من نال ’نُۄر‘ ہُراں نُۄں فۄن اُتے دِتّی تاں اُہناں نیں ساری ستھِتی نُۄں سمجھدِیاں بڑے ہی سہِج وِچ رہِںدِّیاں مَینُۄں کِہا: ’رائے جی! کۄئی گلّ نہِیں٬ تُسِیں میرے سبںدھّی پرچا ناں پڑھِئۄ۔ ہر ہالت وِچّ باکی پرۄگرام ہۄ لَیݨ دِئۄ۔‘ اِہۄ ہی نہِیں٬ اُہ ’سُۄربِیر‘ دُۄجے دِن سمیں تۄں پہِلاں ہی٬ مَینُۄں پُۄرا سہِیۄگ اتے ہلّاشیری دیݨ لئی ناں کیول پرۄگرام اُتے ہی پہُںچِّیا سگۄں اُسنے سارا پرۄگرام کھِڑے متھّے٬ اِکّ درشک وجۄں ماݨِیا وی۔ ’نُۄر‘ دے چِہرے تے کۄئی ملال نہِیں سی۔ میرِییاں نذراں وِچّ نُۄر دا کدّ پہِلاں نالۄں وی ہۄر وڈّا ہۄ گِیا۔ ’نُۄر‘ سبںدھّی پھِر اِکّ اُچیچا/وکھّرا سماگم ’اِںٹرنَیشنل پںجّابی ساہِت سبھا٬ لںڈّن ولۄں اِیسٹہَیم وِکھے کروائِیا گِیا جِس دی پردھانگی ڈا: رگھبِیر سِںگھّ ’سِرجݨا‘ نیں کِیتی اتے اِس سماگم وِچّ برتانِییاں بھر دے لیکھک پُجّے۔

چیتے دی چںگّیر ’چۄں٬ ’نُۄر‘ سبںدھّی لِکھݨ نُۄں ہۄر وی بہُت کُجھ لِکھِیا جا سکدا ہَے پر کۄئی وی ’لِکھت‘ اُسدے سارے سارتھک کرتاری سِرجݨیاتمِک سںسّار جاں سماجک ورتارے نُۄں اِکّ-پدھّر کرن دے اُپرالِیاں لئی اُس ولۄں کِیتے جاݨ والے یتنا نال اِنساف نہِیں کر سکدی۔ اُسنے آپݨے جِیون دا بہُت سارا ہِسّا کمِئۄُنِسٹ پارٹی اتے پْرگتِیوادی لہِر نُۄں دِتّا۔ نِرںجّݨ سِںگھّ ’نُۄر‘ جِیون وِچ آئی ہر اَۄکڑ نُۄں کھِڑے متھّے سہاردا رِہا۔ اُہ نر ہی اَیسا سی کِہ ذِںدّگی دے ہر سںگھّرش لئی سدا تِیار-بر تِیار رہِںدّا سی۔ پگڑی کیس دے مَۄکے ’تے وی اُہ پِچھّے نہِیں ہٹِیا بھاویں کِہ جیکر اُہ چاہُںدّا تاں ’دستار دے کیس‘ نُۄں کیول دھارمک ماملا گردانکے کنّی جھاڑ لَیںدا پر نہِیں٬ کہِݨی٬ کانی اتے کرنی دے ’کرمی شیر‘ نیں ’نسلی وِتکرے‘ دی گلّ کرکے٬ آپݨے اُتے گۄرے مُکھّ ادھِیاپک ولۄں ادالتی ہتّک-اِذت دا دائوا کبُۄل کر لِیا۔ رکم بہُت وڈّی سی اِکلّے نُۄر لئی اِہ ادا کرنی اتِ کٹھِن سی۔ پارٹی ولۄں سہِیۄگ ناں مِلِیا۔ اِس مَۄکے اُتے اُسنُۄں آپݨِیاں اتے دُۄجِیاں دی سۄچ وِچّلا فرک وی ذرُۄر رڑکِیا۔ جُرمانا سی اُہ تاں آخِر نِجّی سہِیۄگِییاں دی سہائِتا نال بھر دِتّا گِیا۔ پر اُہ سبھ کُجھ بِناں شکائِت کِیتِیاں سہِ گِیا کِئُںکِہ اُہ شکائِت کرن وِچ وِشواش ہی نہِیں سی رکھّدا پر اِس ورتارے نیں نُۄر نُۄں ڈُۄںگھا ولُۄںدھر دِتّا۔

نِرںجّݨ سِںگھّ نُۄر اِکّ بہُت ودھِییا کوی تاں سی ہی پر اُہ اِکّ بہُت ہی سمجھدار٬ اسُۄلاں دا پکّا٬ کرمشِیل٬ سبر-سںتّۄکھ نال لبریذ سہِج اتے سُہِرد اِنسان سی۔ آپݨی ذِںدّگی وِچّ مَیں اُسنُۄں کدے وی تلخی وِچ آئُںدِیاں نہِیں سی ویکھِیا۔ سگۄں آپݨی اَۄکھ اتے گمبھِّیر دِکّتاں دے رُۄ-برُۄ ہُںدِّیاں ہۄئِیاں وی اُہ مَۄکے اتے آپݨی وِتّ انُسار دُۄجے لۄڑوںدّ دی ہر پرکار دی سہئِتا لئی تتپر رہِںدّا سی۔ اُہ دُۄجے نُۄں ہَۄلا نہِیں سی پَیݨ دِںدّا۔ آپݨے ساہمݨے والے نُۄں اُس کدے وی گھٹِییا-پن دا اہِساس دِلائُݨ دی کۄشِش نہِیں کِیتی۔ اُسدی ہر سںگّت وِچّ سدا ہی پِیار٬ اپݨت اتے سُہِردتا دا واتاورݨ بݨِیا رہِںدّا سی۔ اُہ دُۄجے دِییاں کمذۄرِییاں اتے سِیماواں نُۄں سمجھدِیاں٬ مِلدے سہِیۄگ جاں اسہِیۄگ نُۄں سہِج نال ہی لَیںدا سی۔

ہۄر بہُتا ناں کہِںدِّیاں مَیں٬ سِرجݨیاتمِک ’کلا-پُرکھ‘, ’لۄہ-پُرش اِنسان‘, سُہِرد اتے سِیاݨے راہ-دسیرے مِتّر دے سمکال وِچّ ہۄݨ نُۄں وردان سمجھدِیاں اِکّ ودھِییا کوی اتے اِنسان نُۄں یاد کردِیاں نت-مستِک ہُںدّا ہاں۔

***