ڈا.گُردیو سِںگھّ سِدھُّۄ اݨگَۄلے آذادی گھُلاٹِییاں دِییاں جِیونِییاں لِکھݨ دے ماہِر وِدوان تے اِتِہاسکار گِݨے جاںدے ہن۔ جاݨے پچھاݨے اتے سماج وِچّ چرچِت آذادی گھُلاٹِییاں بارے تاں ہر کۄئی وِدوان لِکھݨ دا ماݨ مہِسُۄس کردا ہَے کِئُںکِہ اُنہاں بارے مَیٹر سَۄکھا مِل جاںدا ہَے پْرںتُّۄ اݨگَۄلے آذادی گھُلاٹِییاں بارے کھۄج کرن دا کۄئی کشٹ نہِیں کرنا چاہُںدّا۔

اݨگَۄلے آذادی گھُلاٹِییاں دی کھۄج کرکے اُنہاں بارے لِکھݨ دا سِہرا ڈا.گُردیو سِںگھّ سِدھُّۄ نُۄں ہی جاںدا ہَے۔ اُسے لڑی وِچّ اُنہاں ‘ اݨگَۄلِیا آذادی گھُلاٹِییا گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دلیر‘ دی جِیونی سمپّادِتّ کِیتی ہَے۔ جدۄں گِیانی گُردِتّ سِںگھّ ’دلیر‘ دے پۄترے ناذر سِںگھّ تے بچِتر سِںگھّ ڈا.گُردیو سِںگھّ سِدھُّۄ کۄل گِیانی جی دی جِیونی لِکھݨ بارے بینتی کرن آئے تاں ڈا گُردیو سِںگھّ سِدھُّۄ نُۄں اُنہاں دی گلّاں سُݨن تۄں بائد سںتُّشٹی ناں ہۄئی۔ پھِر اُنہاں نیں پںجّاب راج پُراتتو وِبھاگ وِچّ جا کے ببّر اکالِییاں دا رِکارڈ کھںگّالِیا اتے لۄڑِیںدی جاݨکاری اِکتّر کِیتی۔ اِس تۄں اِلاوا اُنہاں نیں سْر. دوِںدّرپال سِںگھّ سںسّتھاپک٬ پںجّاب ڈِجِٹل لائِبْریری چںڈِّیگڑھ دے رِکارڈ تۄں وی تتھّ پماپت کِیتے۔

ڈا.گُردیو سِںگھّ نیں کھۄج کرکے تتھّاں دی سارتھِکتا جانݨ تۄں بائد ہی پُستک سمپّادت کرن دا فَیسلا کِیتا۔ پُراتتو وِبھاگ دے رِکارڈ نُۄں سمپّادک نیں اںتِّکا وِچّ ہُۄبہُۄ دِتّا ہَے تاں جۄ پاٹھکاں اتے کھۄجارتھِییاں دے کمّ آ سکے۔ اِتِہاس دی سارتھِکتا لئی سبُۄتاں دا ہۄݨا ذرُۄری ہُںدّا ہَے۔ اِہ کھُۄبی ڈا.گُردیو سِںگھّ سِدھُّۄ وِچّ ہَے۔ اِس پُستک نُۄں اُس نیں تِنّ بھاگاں وِچّ وںڈِّیا ہَے۔

پہِلے بھاگ وِچّ جِیون کہاݨی گِیانی گُردِتّ سِںگھّ ’دلیر‘, دُۄجے بھاگ وِچّ آپݨے پرِوار نُۄں لِکھے گئے کھت اتے تِیجے بھاگ وِچّ اںتِّکا ہَے۔

گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دلیر دا جنم پِںڈّ مںڈھّالی وِچّ 2 جُلائی 1903 نُۄں ماتا رلی اتے پِتا مںگّل سِںگھّ دے گْرہِ وِکھے ہۄئِیا۔ اِہ پِںڈّ اُدۄں جلںدھّر ذِلے تے ہُݨ شہِید بھگت سِںگھّ نگر ذِلہے وِچّ ستھِت ہَے۔ پِںڈّ دے سکُۄل تۄں پْرائِمری تکّ دی وِدِیا پْراپت کِیتی اتے پھِر 1918 وِچّ فَۄج وِچّ بھرتی ہۄ گِیا۔ فَۄج وِچّ نَۄکری سمیں وی اُہ فَۄجِییاں دِییاں سہُۄلتاں لئی جدۄجہِد کردا رِہا۔ فَۄج دے گُردُیارا ساہِب وِچّ سِکھّ پرمپّراواں اتے رہِت مرِیادا لئی اُدم کردا رِہا۔ فَۄج وِچّ نَۄکری کردے نُۄں ہی اُس نُۄں دیش بھگتی دا جنُۄن پَیدا ہۄ گِیا۔

1922 وِچّ فَۄج وِچّۄں پھارگ ہۄ کے اکالی لہِر وِچّ شامل ہۄ گِیا۔ اگست 1922 وِچّ گُردُیارا گُرُۄ کا باگ دے مۄرچے وِچّ گْرِفتار ہۄ گِیا۔ 1924 وِچّ جَیتۄ تے بھائی پھیرُۄ مۄرچے وِچّ ہِسّا لِیا۔ مۄرچِیاں وِچّ جتھے دی اگوائی کردے سن۔ اُہ سِرڑھ اتے سِدک دے مُجسّما سن۔ جِہڑا فَیسلا کر لَیںدے اُس دی پْراپتی تۄں بِنا پِچھّے نہِیں مُڑدے سن۔

1932 وِچّ گُرُۄ رام داس گِیانی کالج امّْرِتسر تۄں گِیانی پاس کِیتی تے سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دا پاٹھ کرنا سِکھِیا۔ 1933 وِچّ جںڈِّیالا پِںڈّ وِچّ بگابتی بھاشݨ دیݨ کرکے کَید دی سذا ہۄ گئی۔ 18 جُۄن 1936 نُۄں اِک پُلِس مُکھبر انُۄپ سِںگھّ تے اُس دا پُتّر ملکِیت سِںگھّ٬ جِسنے اُس دے ساتھِییاں دی مُکھبری کِیتی سی دا کتل کر دِتّا۔ 15 دسمبّر نُۄں اُہ گْرِفتار ہۄ گئے اتے 19 مئی 1939 مُلتان جیلہ وِچّ فاںسی دِتّی گئی۔ اِس تۄں پہِلاں وی اُنہاں نُۄں کئی وار جیلہ دی سذا ہۄئی سی۔ اِکّ وار اُنہاں ’تے ڈاکے دا مُکدّما وی بݨائِیا گِیا۔ گْرِفتاری سمیں اُنہاں تے انّہا تشدّد ہُںدّا رِہا پْرںتُّۄ اُہ کدی وی ٹسّ تۄں مسّ نہِیں ہۄئے۔ فَۄج وِچّ کالی دستار بنّہݨ اتے گاترا پائُݨ لئی ہڑتال کِیتی۔ دیش سیوک اخبار دے سمپّادک وی رہے۔

پُستک دے دُۄجے بھاگ وِچّ آپݨے پرِوار نُۄں لِکھے کھت ہن۔ اِنہاں کھتاں وِچّ دیش بھگتی دی پْروِرتی ٹھاٹھاں ماردی نذر آ رہی ہَے۔ اݨیائی مَۄت مرن نالۄں اُہ دیش تے کَۄم لئی شہِید ہۄݨ نُۄں بِہتر سمجھدا ہَے۔ اُہ لِکھدا ہَے کِہ سرِیر تاں ناشوان ہَے٬ کِسے بِماری نال مَۄت وی آ سکدی ہَے٬ اُس مَۄت دا کۄئی ارتھ نہِیں۔ دیش لئی کُربانی دیݨا آئُݨ والِییاں پِیڑھِییاں لئی پْریرنا سرۄت ہۄویگی۔ مَۄت اِک اٹل سچائی ہَے پْرںتُّۄ اِس دا سما نِسچت ہُںدّا ہَے٬ کِسے نُۄں جلدی اتے کِسے نُۄں دیری نال آ جاںدی ہَے۔ پْرماتما دا بھاݨا منّݨا چاہِیدا ہَے۔

اِنہاں تاں تۄں پتا لگدا ہَے کِہ اُس وِچّ دلیری٬ بہادری٬ دْرِڑھتا اتے کُربانی دی بھاونا سِکھّ دھرم دی وِچاردھارا کارن پَیدا ہۄئی سی۔ پتنی نُۄں اُہ آپݨی نُۄںہ نال سسّ والا وِوہار نہِیں سگۄں ماں دھی والا سمبّںدھّ بݨائُݨ تے ذۄر دِںدّا ہَے۔ اِسے ترہاں آپݨی لڑکی ستوںتّ کَۄر نُۄں وی آپݨے سہُرے گھر جا کے سسّ نال دھی والا سلُۄک کرن دی پْریرنا دِںدّا ہَے۔

گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دلیر آپݨی پتنی نُۄں اِک وِگڑے بیٹے نُۄں سِدھّے رستے پائُݨ لئی تاکِید کردا لِکھدا ہَے کِہ اُس نُۄں سُدھرن دا مَۄکا دِتّا جاوے اتے دُۄجے سپُتّراں دی پالݨ پۄشݨ سُچجّے ڈھںگّ نال کِیتی جاوے۔ دُۄجا کھت آپݨی ماں دے نام لِکھدا ہَے کِہ ذالم راج دِییاں جڑھاں پُٹّݨ واستے بیگُناہاں دا خُۄن ہی ‘‘ جڑھاں اُتّے گرم تیل‘ دا کمّ کردا ہُںدّا ہَے سۄ اجّ آپ دی اُلاد دا ہِسّا اِس وِچّ شامِل ہُںدّا ہَے۔

اُہ آپݨی ماں نُۄں اِتِہاس وِچّۄں اُداہرݨا دے اُنہاں دے پُتّراں دِییاں کُربانِییاں دسّ کے تسلّی دِوائُںدا ہَے کِہ اُہ دیش کَۄم لئی چںگّا کمّ کرن جا رِہا ہَے۔ تِیجا کھت اُہ آپݨے سپُتّر دھنّا سِںگھّ تے اذِیج بںتّا سِںگھّ اتے ہۄر سارِیاں نُۄں لِکھدا ہَے٬ جِس وِچّ اُسنُۄں آپݨا اتے آپݨے بھراواں دا دھِیان رکھّݨ دی پْریرنا دِںدّا ہۄئِیا آپݨی ماں دے کہِݨے وِچّ رہِݨ اتے سلاہ لئی آپݨے تائِیاں تۄں اگوائی لَیݨ دی سلاہ دِںدّا ہَے۔

چھۄٹے بھراواں اتے بھَیݨ نُۄں پڑھائُݨ تے وی ذۄر دِںدّا ہۄئِیا کابل سِںگھّ دی مُۄرکھتائی دا بدلا لَیݨ تۄں پْرہیج کرن بارے کہِںدّا ہَے۔ جِہڑے وِئکتِییاں پال سِںگھّ تے کرتار سِںگھّ تۄں دُۄری بݨائی رکھّݨ لئی وی دسّدا ہَے۔ پْرںتُّۄ اُنہاں نال لڑائی کرن تۄں ورجدا ہَے۔ دیش کَۄم دے جے کدے کمّ آ سکۄ تاں ذرُۄر ہِمّت کرِئۄ۔ اِسے ترہاں چَۄتھا ت آپݨ وڈّے بھرا رتن سِںگھّ نُۄں لِکھدا ہَے٬ جِس وِچّ آپݨے پرِوار دی ویکھ بھال کرن دی بینتی کردا ہَے۔ اُہ رتن سِںگھّ نُۄں دیش لئی کُربانی کرن دی کہاݨی دسّدا ہۄئِیا پرِوارِک نذدِیکِییاں ولّۄں اُس وِرُدھّ گواہ دیݨ بارے دسّدا ہۄئِیا اُنہاں نال کِسے کِسم دا تال میل رکھّݨ تۄں ورجدا ہَے۔ اُنہاں اِہ وی کِہا کِہ نِںدّکاں دی مُخالفت تۄں ڈر کے دیش بھگت کدے وی آپݨا کدم سیوا ولّۄں نہِیں رۄک سکدا۔

اںتِّکا وِچّ اُنہاں چار اجِہے وِئکتِییاں دی ہری سِںگھّ جلںدھّر٬ لال سِںگھّ٬ ماسٹر کابل سِںگھّ گۄبِںدّپُر اتے امر سِںگھّ تیگ دِییاں سرگرمِییاں بارے وی دسِّیا ہَے۔ کھاس تَۄر تے لال سِںگھّ دی گداری دا ورݨن کِیتا ہَے۔

148 پنِّیاں٬ 220 رُپئے کِیمت والی اِہ پُستک سپترِشی پبلِیکیشن چںڈِّیگڑھ نیں پْرکاشت کِیتی ہَے۔

***