سال 1988 دی پہِلی اپرَیل۔ اِس دِن آم تَۄر ’تے ایپرل پھُۄل بݨدے جاں بݨائے جاںدے ہن۔ اںگّریذ اِس نُۄں اِکّ ہاسے-ٹھٹھّے والا دِن کہِںدّے ہن۔ اِس دِن ’تے اپھسراں تے ماتہِتاں نُۄں اِکّ دُۄجے دا پھُۄل (مُۄرکھ) بݨائُݨ دی پُۄری کھُلّہ ہُںدّی ہَے۔ پر پںجّاب ’تے چھائے تتّے دَۄر وِچّ پْرشاسکاں دا تاں ہر رۄذ کۄئی ناں کۄئی پھُۄل بݨدا ہی رہِںدّا۔ کھاڑکُۄیاں ولّۄں کئی کِسم دِییاں دھمکِییاں بھرِییاں جھُۄٹھِییاں/سچِّییاں چِٹھِّییاں مِلدِییاں رہِںدِّییاں٬ جِنہاں کرکے ہر کالج دا پْرِںسِّیپل کِسے ناں کِسے کِسم دی پْرِیکھِیا وِچّ پِیا ہی رہِںدّا۔ یُۄنِیورسٹی دی سالانا پْرِیکھِیا دے نال ہی اسِیں وی پہِلے دِن تۄں ہی اِکّ پْرِیکھِیا ہیٹھ آ جاںدے۔ اِس واستے ساڈی تاں کۄئی تِیاری وی نہِیں سی ہُںدّی پر وِدِیارتھی تے اُہناں دے ہمائِتی پُۄری تِیاری وِچّ شستربدھّ ہۄ کے آئے ہۄئے ہُںدّے۔ اُس دِن ادھّا کُ گھںٹّا پہِلاں اِمتِہانی املا تے پْرِیکھِیارتھی ہال ولّ جاݨ دی تِیاری وِچّ اِدھّر اُدھّر پھِر رہے سن۔ نکلی ماہَۄل دے مدّینذر یُۄنِیورسٹِییاں نیں پْرِںسِّیپلاں نُۄں پْرِیکھِیا کںٹّرۄلر بݨا دِتّا گِیا ہۄئِیا سی۔ اِس تۄں اُتّے دی سَیںٹر اِںسپَیکشناں لئی وِشیش اُڈݨ دستے ہُںدّے۔ اُہ اچنچیت کِسے ویلے وی سَیںٹر وِچّ اُتّر سکدے سن۔

مَیں ہال دے اںدّر جاݨ تۄں پہِلاں پْرِیکھِیارتھِییاں تے سَیںٹر دے سٹاپھ نُۄں ہال دے باہر اِکٹھّے کر لِیا۔ اِس آم سبھا وِچّ سبھ نُۄں آپۄ آپݨِییاں ذِمّیوارِییاں تے فرذاں تۄں سُچیت کر دِتّا اتے شُبھکامناواں بھیںٹ کِیتِییاں۔ پْرِیکھِیارتھی اںدّر جاݨے شُرُۄ ہۄ گئے۔ اِس مَۄکے اِکّ چُپھیرگڑھِییا کالج دا بھُۄںڈ پْرۄپھَیسر ہال دے اںدّر باہر بھِݨ بھِݨ کردا پھِردا نذرِیں پِیا۔ اُہ کاپھی ہرفلِیا ہۄئِیا پھِر رِہا سی۔ مَینُۄں اُس دے چِہن-چکّر اجِیب جِہے لگّے۔ مَیں وی ہال وِچّ پہُںچّ گِیا۔ جی اَیچّ جی ہرپْرکاش کالج آپھ اَیجُۄکیشن٬ سِدھّواں کھُرد٬ دی لیڈی پْرۄپھَیسر سَیںٹر سُپرڈَیںٹ سی۔ پیپر کھُلّہݨ تۄں پہِلاں اُس دے دُیالے کھڑھے تِنّ کھُلّہِییاں داہڑِییاں تے سۄہݨِییاں پِیلِییاں دستاراں والے مُںڈّے کُجھ کہِ رہے سن۔ مَینُۄں ویکھکے مَیڈم اُنہاں نُۄں میرے نال گلّ کرن لئی کہِ آپ آپݨے کمّ وِچّ رُجھّ گئی۔ مَیں اُنہاں مُںڈِّیاں نُۄں ہال تۄں باہر اِںتذار کرن لئی کہِ مَیڈم نُۄں پُچھِّیا کی کہِںدّے سی۔ اِنے نُۄں بھُۄںڈ پْرۄپھَیسر وی پھُرتی نال اُتھّے آ ٹپکِیا۔ اُس نُۄں مَیں اُس دی ڈِئۄُٹی لائیِن وِچّ بھیج مَیڈم نُۄں پھِر پُچھِّیا۔ اُس دسِّیا کِہ اِکّ مُںڈّے دی سِیٹ بدلݨ تے نکل دا جُگاڑ پھِٹّ کرائُݨ لئی ہُکم دے رہے سن۔ گھبرائی مَیڈم نُۄں ہَۄسلا دِںدِّیاں مَیں کِہا کِہ مَیں اِتھّے تُہاڈے کۄل جاں باہر ہی ہۄواںگا۔ کِسے گلّۄں ڈرنا نہِیں۔ اِمتِہان دا سںچّالݨ پُۄری تکڑائی٬ اِمانداری تے انُشاسن نال کرۄ۔ مَیں تُہاڈے نال ہاں۔ پھِر مَیں سُپروائیِذراں نُۄں کِہا کِہ کِسے نُۄں کِسے کِسم دی نکل نہِیں کرن دیݨی اتے ناں ہی کۄئی سِیٹ بدلی جاوے۔ نِئت سِیٹِںگّ پلَین انُسار ہی سارے پْرِیکھِیارتھی بَیٹھݨ۔

باہر آ کے مَیں اُنہاں نَۄجواناں نُۄں نال لَیکے دپھتر وِچّ چلا گِیا۔ بڑے ٹھرہمّے نال مَیں اُنہاں نُۄں پُچھِّیا کِہ مَیں تُہاڈی کی سیوا کر سکدا ہاں۔ اُنہاں نیں کھالِستان کماںڈۄ گرُپّ دے مُکھی ولّۄں پَیڈ ’تے لِکھی چِٹھّی میرے اگّے رکھّ دِتّی۔ اُنہاں وِچّۄں اِکّ نیں کِہا کِہ جی اِہ چِٹھّی پڑھ لئۄ۔ بابا جی دا ہُکم ہَے٬ اِس مُںڈّے نُۄں پاس کرائُݨَے۔ اِسدے پِچھّے پُلِیس لگّی ہۄئی اےَ اتے اِہ ہَے وی گُپتواس وِچّ۔ اجّ اسِیں بڑی چَۄکسی نال اِہنُۄں لُکۄ کے لِیائے ہاں۔ رُۄپۄشی کارن اِہ تِیاری نہِیں کر سکِیا۔ اِس نُۄں پاس کرائُݨَے۔ نکل دی کھُلّہ دِتّی جائے۔

مَیں اُنہاں نُۄں اِکّ واری چںگّی ترہاں نِہارِیا۔ اُنہاں ولّۄں پھڑائی چِٹھّی مُڑ ویکھی تے پڑھی۔ چِٹھّی پھۄٹۄ سٹیٹ پَیڈ ’تے سی۔ پڑھدا پڑھدا مَیں اِس واک ’تے رُک گِیا٬ ’جے نکل ناں کرائی تاں تُہانُۄں سۄدھا لائِیا جائیگا۔‘ اِہ واک مَیں اُنہاں ولّ ویکھکے مُڑ تھۄڑھی اُچّی سُر وِچّ پڑھِیا۔ اُنہاں دِناں وِچّ کھالِستانی جتھیبںدِّییاں دِییاں کئی کِسم دِییاں چِٹھِّییاں سانُۄں مِلدِییاں ہُںدِّییاں سن۔ مَیں اُنہاں نُۄں میذ دے دراذ وِچّ رکھّ دِںدّا ہُںدّا سی۔ مَیں ببّر کھالسا اِںٹرنَیشنل ولّۄں آئی اِکّ چِٹھّی دراج وِچّۄں کڈھّ کے اُنہاں اگّے رکھّ دِتّی٬ جِس وِچّ ہُکم مِلِیا ہۄئِیا سی کِہ جِس سںسّتھا وِچّ نکل ہۄئی٬ اُس دے مُکھی نُۄں سۄدھِیا جائیگا۔ اِہ چِٹھّی ہَے وی اسل پَیڈ ’تے سی۔ اُنہاں وِچّۄں اِکّ نیں پڑھی تے مُچھّاں ’تے ہتھّ پھیردا بۄلِیا٬ “اِئۄں کِویں کۄئی کر سکدا ہَے ... کۄئی جُرئت نہِیں کر سکدا ... پْرِںسِّیپل ساہِب اسِیں جُ ہَیگے آں … کۄئی تُہاڈا وال وِںگّا نہِیں کر سکدا ... نِڈر ہۄوۄ ... دلیر کھالسے بݨۄ ...۔”

“کھالسا جی ... تُسِیں وی ہَیگے اۄ ... تے اُہ وی ہَیگے نیں … میرا سۄدھا تاں اچنچیتی لگّ جاݨا ہَے ... تُہاڈے نال اُنہاں نیں کۄئی سلاہ کرکے آئُݨَے مَینُۄں گڈّی چڑھائُݨ لگِّیاں۔ تُہانُۄں تاں پتا اُدۄں لگُّۄ جدۄں تُہاڈا اِہ نِماݨا سیوادار گڈّی چڑھ چُکِّیا ہۄݨَے …۔” اِہ سپشٹِیکرن سُݨ کے اُہ تھۄڑھا لاجواب جِہے ہۄ کے نِیوِیںیاں پا گئے۔ اِکّ دُۄجے ولّ دیکھݨ لگّ پئے۔

جدۄں اُہ اُٹھّ کے جاݨ لگّے٬ مَیں پھِر بِٹھا لِیا٬ “ویکھۄ میرے اذِیذ کھالسا جی! مَینُۄں ہُݨ ساپھ ہی نذر آئُݨ لگّ پِیا ہَے … میرا تاں سۄدھا لگّݨا ہی لگّݨَے۔ چاہے تُہاڈے ولّۄں لگّے ... چاہے ببّراں ولّۄں لگّے۔ مَیں سۄچ لِئَے … جے مرنا ای اے تاں نکل کرائُںدا ناں مراں ... نکل رۄکدا مراں۔ گھٹّ تۄں گھٹّ آپݨے کرم-دھرم ’تے پہِرا دِںدّا تاں مراں … اِس لئی ساڈے کۄلۄں نکل دی آس ناں کرِئۄ …۔”

مَیں تھۄڑھا رُکِیا تے پھِر بۄلِیا٬ “میرِئۄ! بِیبِئۄ وِیرۄ! تُسِیں سِکھّ کَۄم دی آذادی لئی لڑ رہے اۄ۔ جاناں تلھی ’تے رکھّی پھِردے ہۄ۔ جاناں نِچھاور کرن لئی تِیار-بر-تِیار ہۄ۔ تُہاڈے کۄل کرن والے کمّ تاں ہۄر بڑے ہن۔ کِسے نُۄں اِمتِہان وِچّ پاس کرائُݨ نالۄں کِتے وڈّے اہِم کمّ ہن۔ تُہانُۄں تاں آپݨی جان دا بھرۄسا نہِیں۔ تُہاڈے لئی اِہ دُنِیاوی جِہے اِمتِہان پاس کرکے ڈِگرِییاں لَیݨِییاں تُچھّ جِہِییاں گلّاں نیں۔ تُہاڈا کاذ تاں سِکھّی سِدھاںتاں ’تے پہِرا دیݨ والا ہَے٬ جِتھّے سچّے-سُچّے٬ نِیائِک اسُۄلاں دا بۄل-بالا ہۄوے۔ مَیں تاں پہِلاں ہی اِس ’تے پہِرا دے رِہا ہاں۔ نکل کۄہڑ ورگے گھٹِییا جِہے کمّ لئی گڈّی چاڑھنا جاں چڑھائُݨ تُہانُۄں سۄبھا نہِیں دِںدّا۔ نکل ورگے کمّ تاں شۄہدے تے کمِینے لۄک کردے پھِردے نیں … سُۄرمے نہِیں۔” آویگ وِچّ ہۄر وی اِدّاں دا بڑا کُجھ مَیں بۄل گِیا۔ پھِر مَیں کِہا٬ “جے تُسِیں سچّے ہۄ تاں ستمبّر دا اِمتِہان کِہڑا دُۄر اےَ ... اِکّ مہِینا پہِلاں آ جاݨا۔ مَینُۄں بی.اَیڈّ. پڑھائُݨ تے اِمتِہانی سِسٹم دا لمّا تے ڈُۄںگھا تجربا ہَے ... مَیں تُہانُۄں ہر پرچے دے کیول دس دس سوال دِیاںگا ... نال ہی اُنہاں دے سںکھّیپ نۄٹس وی دِیاںگا ... جے ناں پاس ہۄئے تاں پھِر اُلامہا دیݨا۔” اِنِییاں گلّاں سُݨ اُہ پچی جِہے ہۄئے جاپے۔ تُرںتّ پھتِہ بُلا تُر گئے اتے مَیں سَیںٹر ولّ چکّر مارن واستے نِکل پِیا۔

اُنہاں دے بںدّے نُۄں وی کۄئی نکل مسالا ناں مِلِیا۔ ناں ہی کِسے نیں کۄئی پرچی کڈھّݨ دِتّی۔ اُس وِشیش سِںگھّ دی سِیٹ پْرائیِویٹ پْرِیکھِیارتھِییاں دے رۄل نمبّراں وِچّ اگّے٬ اَینّ سُپرڈَیںٹ دے ٹیبل کۄل ہی سی۔ اُہ مسِیں چالی کُ مِںٹّ بییارامی جِہی وِچّ اُسّلوٹے لَیںدا بَیٹھا رِہا ہَے۔ میرے ولّ کَۄڑا جِہا جھاکدا٬ کھالی پرچا دے کے اُٹھّ گِیا۔

پیپر ختم ہۄݨ ’تے چۄر دی داڑھی وِچّ تِݨکے دی کہاوت واںگ مُجرمی چیتنتا وِچّ ڈُبّا شرمِںدّا ہۄئِیا ہَے اُہ چُپھیرگڑھِییا وی میرے کۄل پَیر ملدا آ کھلۄتا تے کہِںدّا٬ “پْرِںسِّیپل ساہِب٬ اِہ کلّہ دے ہی میرے دُیالے ہۄئے پھِردے سی … چںگّا کِیتا جے ... اُنہاں نُۄں ... ڈکّر دِتّا جے … اِہ مُںڈّا مۄگے کالج دا پھیل وِدِیارتھی سی … اِہ سارے ہی رۄڈِیاں پاسے دے میرے پِںڈّ دے لاگلے پِںڈّاں دے نیں …۔”

مَیں کِہا٬ “بھلِیا لۄکا ... آپݨی بھائیِبںدّی نِبھائُںدِیاں ... کۄہڑِیا میرا تاں سۄدھا لوا دیݨ لگّا سَیں ناں … تُۄں مَینُۄں سویرے ای پہِلاں سُۄچِت کرنا سی … تُۄں کِہڑے وخت وِچّ پَے گِیا … اَیویں اِدھّر اُدھّر ہرپھلِیا واںگ بھجّا پھِر رِہا سی ... مَیں کۄئی ہۄر چںگّا پْربںدھّ کر لَیںدا … نالے اُہ تاں کہِںدّے سی اُہنے ... (ناں لَے کے) ... سانُۄں پُۄرا وِشواس دُیائِیا سی ... کۄئی گلّ ای نہِیں ... تُسِیں بیپھِکر رہۄ ... تُہاڈا کمّ ہۄ جائیگا۔” مَیں اُس دے دۄگلیپن تے پھریب نُۄں اُس دے مُۄںہ ’تے ہی کڈھّ مارِیا تے کِہا٬ “اگّے تۄں بھائی دۄگلی کَۄڈی ناں کھیڈِیں۔”

اسِّیوِیاں دے کالے تتّے دَۄر وِچّ سماج وِرۄدھی انسراں (نکچُۄیاں) نیں وِدِّئک ادارِیاں وِچّ ڈراوے دے کے پْرِیکھِیا پْرݨالی دا چںگّا چِیرہرن کِیتا۔ اِکّ سال تاں آرمی دے پہِرے ہیٹھ اِمتِہان کروائے گئے سن۔ “مَیں تاں سۄدھِیا ای جاݨا ہَے٬ کِئۄں ناں نکل رۄکدا سۄدھِیا جاواں۔” اِنہاں شبداں نال وِکھائی دْرِڑھتا کارگر سِدھّ ہۄئی۔