کمپِّئۄُٹر شبد ذِہن وِچّ آئُںدِیاں ہی منُکھّ دے من وِچّ اِس نُۄں چلائُݨ والے دے اِکّ سہِج بھا چِتوے بِمبّ نال جُڑ جاںدا ہَے۔ سُۄچنا تکنالۄجی دے اِس وِکسِت اتے تیذی نال بدل رہے یُگ وِچّ کمپِّئۄُٹر نال کمّ کرن والے اِکّ اتِ آدھُنِک نَۄجوان دا نکشا اکھّاں ساہمݨے آ جاںدا ہَے۔ پرںتُّۄ مَیں جِس نَۄجوان بارے لِکھ رِہا ہاں اُس نیں منُکھّی سمرتھّا بارے میری دْرِشٹی ہی بدل دِتّی ہَے۔ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں آپݨی اُمر نُۄں دھۄکھا دیݨ والا اِنسان ہَے۔ کُدرت ولّۄں مِلِیا ٹماٹر ورگا رںگّ٬ چِٹّی اتے فَۄج وِچّ رہِݨ کارݨ انُشاسن وِچّ بنّہی داڑھی اتے آپݨی سدا بہار نابھی پگّ نال٬ اُہ تُہانُۄں جد وی مِلدا ہَے تاں آپ مُہارے غالِب دا اِہ شِئر٬ جۄ غالِب نیں بھاویں کِسے سُہݨی اَۄرت دے ماݨ وِچّ لِکھِیا ہۄویگا٬ پر اِس نارِیوادی یُگ وِچّ بںدِّیاں اُپر وی اِہ اُنا ہی ڈھُکدا ہَے٬ یاد آ جاںدا ہَے٬ ’اِس سادگی پے کَۄن ناں مر جائے اےَ خُدا٬ لڑتے ہَیں اَۄر ہاتھ میں تلوار بھی نہِیں۔‘

میری پنُّۄں ساہِب نال پہِلی مُلاکات امردِیپ کالج مُکںدّپُر وِچّ کمپِّئۄُٹر وِدِیا دے سمبّںدھّ وِچّ کروائے گئے اِکّ سَیمِینار وِچّ ہۄئی۔ اِس مُلاکات دا ماݨ, مُکںدّپُر کالج دے وڈّے پْرِںسِّیپل٬ وڈّے بھرا پْرِںسِّیپل سروݨ سِںگھّ نُۄں دیݨا بݨدا ہَے۔ اُہ اتے کِرپال سِںگھّ پنُّۄں ٹۄراںٹۄ (کَینیڈا) وِکھے نیڑے-نیڑے رہِںدّے ہن اتے پْرِںسِّیپل سروݨ سِںگھّ نُۄں کمپِّئۄُٹر دے لڑ لائُݨ دا ماݨ کِرپال سِںگھّ پنُّۄں ہُراں دے کھاتے وِچّ پَیںدا ہَے۔ امردِیپ کالج وِچّ میرے تۄں پہِلاں اِس کالج نُۄں ڈا. س. س. جَۄہل ساہِب دی سرپْرستی اتے س. گُرچرن سِںگھّ شیرگِلّ دی درِیادِلی اتے ہلّاشیری نال٬ پْرِںسِّیپل سروݨ سِںگھّ نیں اِکّ بُلںدّی اُپر پہُںچّائِیا۔ رِٹائِر ہۄݨ بائد اُہ جدۄں وی کالج آئُںدے تاں کدے-کدے کِسے نیں اُنہاں نُۄں سابکا جاں رِٹائِرڈ پْرِںسِّیپل کہِ کے سمبّۄدھن کرنا۔ مَینُۄں اِہ دۄویں لفذ سںسّتھا اتے رِشتِیاں نال ذِیادتی کرن والے لگدے۔ مَیں جدۄں وی سماگم وِچّ جاں دفتر بَیٹھِیاں اُنہاں نُۄں سمبّۄدھن کرنا ہُںدّا تاں مَیں اُنہاں نُۄں ہمیشا وڈّے پْرِںسِّیپل ساہِب کہِ کے سمبّۄدھن کردا اتے اِہ نِگھّا رِشتا اجّ تِیک وی اُسے ترہاں بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِہ اُنہاں دی وڈِتّݨ اتے میرا سرمائِیا ہَے۔

پنُّۄں ساہِب بارے جدۄں مَینُۄں دسِّیا گِیا کِہ اِہ بارڈر سکِئُرِٹی پھۄرس وِچۄں ڈِپٹی کماڈَیںٹ وجۄں رِٹائِر ہۄئے ہن اتے اِنہاں نیں آپݨے آپ ہی ٹکّراں مار کے کمپِّئۄُٹر دے کھیتر وِچّ اِنِییاں وڈِّییاں اتے نِویکلِییاں ملّاں مارِییاں ہن تاں میری ہَیرانی اتے خُشی دی کۄئی ہدّ ناں رہی۔ اُنہاں دی اُمر اتے پْرِںسِّیپل سروݨ سِںگھّ دی اِہ پْراپتی دیکھ کے کِہ اُہ سارے لیکھ سِدھّے کمپِّئۄُٹر ’تے ٹائیِپ کر کے ای-میل کردے ہن مَینُۄں بہُت اَۄکھے ہۄ کے یکِین کرنا پِیا۔ پْرِںسِّیپل سروݨ سِںگھّ دی کھُلہی ڈُلّہی شخسِیئت اتے پَیںٹ کۄٹ نال کھُلّہا پْرکاش داہڑا ویکھ کے ’نۄبھڑ آدمی اُنہاں نُۄں کوِیشر ہۄݨ دا ماݨ تاں دے سکدا ہَے-کمپِّئۄُٹر ماسٹر دا درجا کُجھّ مُشکِل لگدا ہَے۔ پر اِہ سچّ ہَے٬ اکھِّیں ویکھِیا سچّ۔

پنُّۄں ساہِب میرے اِلاکے دے نیڑلے پِںڈّ کٹاہری دے واسی ہن اتے اِہ پِںڈّ اتے ساڈا اِلاکا٬ سںتّ بابا اِیشر سِںگھّ راڑا ساہِب والِیاں دا ورۄسائِیا اِلاکا ہَے۔ اِس لئی میری دِلچسپی اتے میرا ستِکار اُنہاں لئی ہۄر وی ودھ گِیا۔ اُنہاں نیں ’آئۄ کمپِّئۄُٹر سِکھِّیئے‘ پُستک وی آم بںدّے نُۄں کمپِّئۄُٹر دی سِکھِّیا دیݨ دے لئی لِکھی ہَے۔ اِہ لۄکاں وِچّ نوِیں تکنالۄجی دی چیتنا اتے گِیان ودھائُݨ دا اِکّ شلاگھایۄگ اُدّم ہَے۔ اِس تۄں وی ودھّ اِہ کِہ مَیں جِنّی وار اُنہاں نُۄں مِلِیا ہاں-اُنہاں وِچّ پَیسے اتے شُہرت دۄہاں دی بھُکھّ یتن کرن تے وی ویکھݨ نُۄں نہِیں مِلی۔ اِہ اُنہاں دا منُکھّی وڈپّݨ اتے اُناں دے جِیون دا اِکّ بہُت ہی خُشگوار پہِلُۄ ہَے۔

کِرپال سِںگھّ پنُّۄں ہُراں دی وڈّی پْراپتی شاہمُکھی تۄں گُرمُکھی اتے گُرمُکھی تۄں شاہمُکھی وِچّ کمپِّئۄُٹر دا اِکّ بٹن دبا کے لِپِییاںترݨ کرن وِچّ ویکھی جا سکدی ہَے۔ اُںج اُہ یُۄنِیورسِٹی وِچّ اِکّ سَیمِینار دَۄران میرے یُۄنِیورسِٹی والے غرِیبخانے وِچّ وی اِکّ ادھّ وار رہے ہن اتے اُنہاں غِلا وی ذاہِر کِیتا کِہ اُنہاں دے اِس سافٹویئر نُۄں کئی بںدّے آپݨے ناں لا کے آپݨے سِر آپ ہی سِہرے بنّہݨ دی کۄشِش کر چُکّے ہن۔ پرںتُّۄ اُس نُۄں یُۄنِیورسِٹِییاں وِچّ بَیٹھے اکادمِک بُدھِّیجِیوِییاں دے اِس وتِیرے تۄں کۄئی ہَیرانی اتے دُکھّ نہِیں ہۄئِیا۔ گُرُۄ ارجن ساہِب دا بچن ہَے:

اُلاہنۄ مَے کاہُۄ ن دِیئۄ۔۔

من مِیٹھ تُہارۄ کِیئۄ۔۔ (اںگّ 978)

ہَیرانی تاں اِس گلّ دی ہَے کِہ بںدُّۄکاں پھڑ کے دُشمݨ نال لۄہا لَیݨ والے سِپاہی کمپِّئۄُٹر ورگی اِس یُگ دی سبھ تۄں ودھّ سمرتھّا والی مشِین نال وی کِنّے وڈّے کمّ کرن دے یۄگ ہۄ سکدے ہن۔ کمال اِہ ہَے کِہ پنُّۄں ساہِب نُۄں ویکھ کے منُکھّ نُۄں اِس گلّ دا اہِساس خُد ب خُد ہۄ جاںدا ہَے کِہ گِیان پْراپتی اتے کِسے وی کھیتر دی وِدِیا دھارن کرن لئی اُمر دی کۄئی سِیما منُکھّ دی اِچھّا-شکتی دے ساہمݨے رُکاوٹ نہِیں بݨ سکدی۔ پنُّۄں ساہِب دی کمپِّئۄُٹر ٹْرینِںگّ وی کمال دی ہَے۔ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ مہاراج نیں اِکّ وار آپݨے سِکھّاں نُۄں پُچھِّیا کِہ کی کۄئی سِکھّ اجِہا ہَے جۄ ساڈے ولّۄں گھۄڑے دی رکاب وِچّ پَیر پائُںدِیاں ہی سمُچّے گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دا پاٹھ کر دیوے۔ سبھ سِکھّاں نیں ہَیران ہۄ کے گُرُۄ ساہِب دے اِس سوال بارے سُݨِیا اتے اِس اسمبھّو چمتکار بارے کِسے وی ترہاں سہِمت ناں ہۄئے۔ اِکّ سِکھّ نیں مہاراج نُۄں کِہا کِہ مہاراج جے تُہاڈی آگِیا ہۄوے تاں مَیں اِہ یتن کر سکدا ہاں۔ گُرُۄ ساہِب نیں آگِیا بخشی۔ جدۄں گُرُۄ جی رکاب وِچّ پَیر پائُݨ لگّے تاں سِکھّ نیں بڑی شردھا اتے ادب نال اُچارِیا “ੴ ستِگُر پْرسادِ۔” گُرُۄ ساہِب گھۄڑے تۄں ہیٹھاں اُترے اتے شردھالُۄ سِکھّ دے اِس انُبھوی واک لئی اُس دی شلاگھا کِیتی۔ جدۄں سِںگھّاں نُۄں پُچھِّیا کِہ اِہ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دا پاٹھ کِویں ہۄئِیا؟ گُرُۄ ساہِب نیں کِہا کِہ بھائی گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دا سمُچّا سار تاں اِس مُۄل-مںتّر “ੴ ستِگُر پْرسادِ” وِچّ ہی وِدمان ہَے-باکی سارا گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب تاں اِس دی وِیاکھِیا ہَے۔

جدۄں مَیں پنُّۄں ساہِب نُۄں بینتی کِیتی کِہ اسِیں بُڈھّے تۄتے ہُݨ فارسی کِویں پڑھِیئے؟ تاں اُنہاں نیں ہسّ کے کِہا کِہ سُرجِیت کُرسی تے بَیٹھ کے کِیء بۄرڈ تے اُںگلاں مارنِییاں شُرُۄ کر دے٬ سبھ آپݨے آپ آ جاویگا۔ مَیں وی آپ ٹکّراں مار کے سِکھِّیا ہَے۔ کمپِّئۄُٹر دے سارے وِدوان اِس ’ٹکّراں مارن‘ دی جُگت نال سہِمت ہن۔ پنُّۄں ساہِب نیں فَۄج وِچۄں رِٹائِر ہۄ کے اِس تکنِیکی کھیتر وِچّ اہِم پْراپتِییاں کر کے گُرباݨی دی اِس تُک نُۄں سچّی سِدھّ کر وِکھائِیا ہَے (بھاویں ادھِیاتمِک ارتھاں وِچّ نہِیں) کِہ:

“گُرمُکھِ بُڈھے کدے ناہی جِنہاں اںتّرِ سُرتِ گِیانُ۔۔”

(اںکّ 1418)

اِس ماݨیۄگ پْراپتی لئی٬ پنُّۄ ساہِب ہی نہِیں پُۄرا پںجّاب٬ پُۄری پںجّابی اتے پُۄری پںجّابِیئت ودھائی دی پاتر ہَے۔ سںسّکْرِت دا اِکّ شلۄک ہَے٬ جِس دا ارتھ ہَے کِہ جے اِکّ جگدے دِیوے نال دُۄجا دِیوا جگا دِتّا جاوے تاں پہِلے دِیوے دی رَۄشنی گھٹّ نہِیں ہُںدّی۔ گُرُۄ نانک ساہِب نیں جپُجی ساہِب وِچّ “منَّے ترَے تارَے گُرسِکھ” اتے “جِنّی نامِ دھِیائِیا گئے مستکِہ گھالِ٬ نانک تے مُکھِ اُجلے کیتی چھُٹی نالِ۔۔” دی جۄ سِکھِّیا سںسّار دے لۄکاں نُۄں دِتّی ہَے پنُّۄ ساہِب کمپِّئۄُٹر وِدِیا اتے کمپِّئۄُٹر ورتۄں دی سِکھِّیا نال پںجّاب اتے وِدیشاں وِچّ بَیٹھے پںجّابِییاں دی نِشکام سیوا کر رہے ہن۔ اُنہاں دی سِدک دِلی٬ مِہنت٬ لگن اتے بھوِکھّمُکھی دْرِشٹی نُۄں سلام! اِکّ وار پھِر نوتیذ بھارتی دی اِہ کوِتا—اُنہاں دے نام کرن دا یتن کر رِہا ہاں:

گھرۄں تُرن ویلے

میری ماں نیں مَینُۄں کِہا سی

کِہ جے تُۄں تھلاں وِچۄں

لںگھّݨا ہۄئِیا

تاں درِیا بݨ کے لںگھِّیں

نہِیں تاں تھلاں دے وا ورۄلے

تَینُۄں چُکّ کے لَے جاݨگے۔

سچّمُچ ہی کٹاہری دا اِہ درِیا ٹۄراںٹۄ تک وگݨ دا ماݨ پْراپت کر رِہا ہَے۔ پںجّابی لۄک گِیتاں اتے گِیتاں وِچّ ’پردیس‘ دا جۄ ذِکر ہَے اُس تۄں پتا لگدا ہَے کِہ پںجّابی پَیر سدا سفر تے رہِݨ لئی پَیدا ہۄئے ہن۔ پاتر نیں ٹھِیک ہی لِکھِیا ہَے:

مَیں اُنہاں لۄکاں ’چۄں ہاں جۄ سدا سفر ’تے رہے

جِنہاں دے سِراں ’تے ہَے تارِیاں دا تھال رِہا۔

(سفر اگّے ودھݨ دا ناں ہَے جۄ پَیراں نالھ وی ہۄ سکدا ہَے جۄ ٹَیراں نالھ وی ہۄ سکدا ہَے۔ سفر جۄ جُۄہ دا وی ہۄ سکدا ہَے جۄ رُۄہ دا وی ہۄ سکدا ہَے۔ سفر کۄئی وی ہۄوے ستِکار یۄگ ہۄئِیا کردا ہَے-سمپّادک)

پنُّۄ ساہِب لئی دُیا ہَے کِہ

سلامت رہۄ تُم ہذار برس٬

ہر برس کے دِن ہۄں پچاس ہذار۔         (غالِب)

 

 

سُرجِیت سِںگھّ بھٹّی

پْرۄفَیسر٬

پںجّابی بھاشا وِکاس وِبھاگ٬

پںجّابی یُۄنِیورسِٹی٬ پٹِیالا۔