-100-

 

تِنّ مہِینِیا وِچ کھتم ہۄݨ والی کاروائی سادھُۄ سِںگھّ نیں تِنّ دِناں وِچ مُکا دِتّی۔

پںکّج کیس لٹکائُݨا چاہںدّا سی۔ اُہ مُدئیِیاں نُۄں تھکائُݨا اتے گواہاں نُۄں بھجائُݨا چاہںدّا سی۔

جے سادھُۄ سِںگھّ اِسے ترہاں کیس پِچھّے لگّا رِہا تاں اُنہاں دے سِیکھاں پِچھّے جاݨ نُۄں بہُتی دیر نہِیں سی لگّݨی کِسے ناں کِسے ڈھںگّ نال اِس تیذی نُۄں ٹھلّہ پَیݨی چاہِیدی سی۔

اِس دے دۄ ترِیکے سن۔

پہِلا ججّ اُپر پکھّپاتی ہۄݨ دا دۄش لا کے مُکدّما اُسدی ادالت وِچۄں بدلوائِیا جاوے۔ اِںجھ کرنا چںدّ اُپر تھُکّݨ والی گلّ سی۔ ہائی کۄرٹ نیں درخاست وگاہ کے مارنی سی۔

دُۄجا ترِیکا سی سادھُۄ سِںگھّ دے ہُکم وِرُدھ ہائی کۄرٹ اپِیل کرن دا۔

پرچے وِچ اُنہاں دا ناں نہِیں سی۔ ساذِش دا مُکھّ گواہ ادالت وِچ آ کے مُکّر گِیا سی۔ پُلِس دے اُچّ ادھِکاری اُنہاں نُۄں بے کسُۄر سابت کر چُکّے سن۔ اِنہاں کارناں کرکے اپِیل منذُۄر ہۄݨ دی پُۄری سمبھّاونا سی۔

اپِیل منذُۄر ہۄ گئی تاں پَۄں باراں۔ پہِلی پیشی منذُۄر ناں ہۄئی تاں سُݨوائی لئی رکھّ لئی جائیگی۔ پھیر وی اُنہاں دا بُتّا سر جاݨا سی۔ مِسل ہائی کۄرٹ چلی جاݨی سی۔ ہیٹھلی ادالت دی سمائِت ’تے آپے پابںدّی لگ جاݨی سی۔

ہائی کۄرٹ وِچ اِک وار پھسِیا کیس وِیہ وِیہ سال نہِیں نِکلدا۔

جدۄں نُۄں اپِیل دی واری آئیگی اُدۄں نُۄں نِیلم اتے وید مر مُکّ گئے ہۄݨگے۔

نیہا کِسے پاگلخانے بَیٹھی ہۄئیگی۔ سادھُۄ سِںگھّ رِٹائِر ہۄ کے کِسے چھۄٹے مۄٹے شہِر وِچ وکالت کر رِہا ہۄئیگا۔ نِیا پالِکا دا دِنۄ دِن گِر رِہا وکار ہیٹھلی پدھّر تک پُجّ چُکّا ہۄئیگا۔ ہُݨ سرکاری وکِیل کمّ کرائُݨ لئی مُلذماں پِچھّے دلال بھیجدے ہن۔ اُس سمیں تک ججّ اِہ کمّ کرن لگّ پَیݨگے۔

پھیر پںکّج دِییاں پںجّے اُںگلاں گھِئۄ وِچ ہۄݨگِییاں۔

اِہۄ جِہے سبذ باگ دِکھا کے وکِیلاں نیں پںکّج تۄں ہائی کۄرٹ اپِیل کروا دِتّی۔

اِک پاسے سادھُۄ سِںگھّ شنی بݨکے اُنہاں دے سِر ’تے مںڈّرائُݨ لگّا۔ دُۄجے پاسے سۄسائِٹی راہُۄ کیتُۄ بݨ کے اُنہاں نُۄں بُرے دا گھر دِکھائُݨ ’تے تُل گئی۔

سۄسائِٹی دی ہائی کۄرٹ والی اِکائی پہِلاں ہی بِلّی واںگ تاک لائی بَیٹھی سی۔ پہِلی پیشی ہی اُنہاں وِچ ٹںگّ اڑا لئی۔

اپِیل سُݨوائی لئی منذُۄر تاں ہۄئی٬ پر ناں مِسل تلب ہۄئی٬ ناں سمائِت ’تے پابںدّی لگّی۔

اُلٹا لَیݨے دے دیݨے پَے گئے۔

اپِیل دا پھَیسلا٬ ہُںدِّیاں ہی سادھُۄ سِںگھّ مُکدّمے نُۄں بیہے کڑاہ واںگ پَیݨ لگّا۔

گواہِییاں لئی اِک مہِینے دی تارِیخ پائی گئی۔ سُݨوائی لگاتار دۄ دِن رکھّی گئی۔ پہِلے دِن لئی نیہا٬ وید اتے نِیلم نُۄں بُلائِیا گِیا۔

دُۄجا دِن باکی گواہاں لئی رکھِّیا گِیا۔

پںکّج اڈّی چۄٹی دا ذۄر لا لئے۔ مُکّدما چھے مہِینے تۄں ودھّ نہِیں سی لٹک سکدا۔ پںکّج اِک سال لںگھّائُݨا چاہںدّا سی۔ اِک سال بائد سادھُۄ سِںگھّ نیں بدل جاݨا سی۔ اُسدے بدلݨ نال ہی اُنہاں دی گْرہِ دِشا بدلݨی سی۔ ساڑھ ستی ٹلݨی سی۔

“اسِیں بَیٹھے ہاں پُتّرا۔ اِک سال کی دس سال لںگھّا دِیاںگے۔ مُکّدما مُکائُݨا اَۄکھا ہَے۔ لٹکائُݨا ساڈے کھبّے ہتھّ دی کھیڈ ہَے۔”

پںکّج ولّۄں اِس سمسِّیا دا ہلّ پُچھّݨ ’تے بابُۄ نںدّ لال نیں پھڑھ ماری ۔

“تُسِیں ہر وار پِٹھّ تھاپڑ دِںدّے ہۄ۔ پہاڑ کھُدوا دِںدّے ہۄ۔ ہیٹھۄں چُۄہی وی نہِیں نِکلدی۔”

پںکّج نںدّ لال دے پھۄکے تھاپڑِیاں تۄں کھِجھ چکّا سی۔

“کی کرِیئے وِیر ) ہر وار واہ ڈاڈھِیاں نال پَے جاںدا ہَے۔ پہِلاں وِچ بگھیل سِںگھّ اڑ گِیا۔ ہُݨ سۄسأٹی آ ٹپکی۔ کۄئی نہِیں۔ پھیر وی تِنّ چار سال مُکدّما لٹکائُݨ دی میری گارںٹّی ہَے۔”

“اجِہا کی جادُۄ مارۄگے (“

“پہِلوان کدے آپݨا داء نہِیں دسّدا۔ میرے کۄل بتھیرِییاں گھُںڈِّییاں نیں۔ آپݨا اِک مُلذم ذمانت تے ہَے۔ جے سارے باہر ہُںدّے مَیں سچّمُچّ دس سال لںگھّا دِںدّا۔”

“کُجھ تاں دسّۄ (“

“چُپّ کرکے دیکھدا جا۔ میری اِک گلّ منّ۔ اِک مُلذم ولّۄں اِک شرارتی وکِیل کھڑھا کر دے۔”

“اُہ کاہدے لئی (“

“ججّ نال پںگّا لَیݨ لئی۔”

“کۄئی ساڈے آکھے ججّ نال کِئۄں پںگّا لئیگا (“

“آپݨی فِیس کھری کرن لئی۔ اُسنُۄں فِیس جدۄں اِسے کمّ دی دِیاںگے۔

ہن اِتھے کئی اجِہے وکِیل۔ اُنہاں دا اِہۄ کمّ ہَے۔ ڈرائۄݨ دھمکائُݨ لئی جے ججّ نال لڑنا ہۄوے٬ اُہ جھٹّ ڈاںگ کڈھّ لَیںدے ہن۔ سادھُۄ سِںگھّ ’تے اِہ پھارمُۄلا ورتݨا پَیݨا ہَے۔ نہِیں تاں چھے مہِینے دے اںدّر اںدّر سذا پکّی ہَے۔”

“سانُۄں کُجھ نہِیں پتا۔ اِک وکِیل کرۄ٬ چاہے پںجّ کرۄ۔ بس ساڈا کھہِڑا چھُڈائۄ۔”

“اِک گلّ ہۄر دسّ٬ جِس مُلذم دی آپاں ذمانت کروائی سی اُہ تھۄڈے ہتھّ وِچ تاں ہَے ( لۄڑ پَےݨ ’تے دس پںجّ دِناں لئی جیلہ جاݨ لئی تِیار ہَے (“

“اُہ پُۄری ترہاں آپݨی مُٹھّی وِچ ہَے۔ اُسنُۄں مَیں آپݨے اِک دۄست دی پھَیکٹری وِچ چھڈِّیا ہۄئِیا ہَے۔ پھَیکٹری اُپر چَۄوی گھںٹّے پہِرا رہِںدّا ہَے۔

سکِئُرٹی دی اِجاذت بِناں اُہ باہر نہِیں آ سکدا۔ چار پَیسے ہۄر دے دیواںگا۔ آپݨے آکھے اُہ بںدّا مرن لئی تِیار ہَے۔”

“پھیر دیکھ میرا کمال۔ سادھُۄ سِںگھّ دۄ دِناں وِچ گواہِییاں ختم کرن نُۄں پھِردا ہَے۔ مَیں گواہی شُرُۄ نہِیں ہۄݨ دیݨی۔ آواذ پَیںدے ہی پیشی پوا دیݨی ہَے۔ دۄ دِن وِہلا بَیٹھا ججّ مکھِّییا ماردا رہیگا۔”

نںدّ لال پھڑھ ’تے پھڑھ مار رِہا سی۔

پر پںکّج دا من ہُݨ اِنہاں جھُۄٹھِییاں تسلِّییاں تے خُش ہۄݨۄں ہٹ گِیا سی۔

 

-101-

 

نِیلم تُرن پھِرن اتے آپݨا آپ سمبھّالݨ جۄگی ہۄ گئی سی۔ پر اُسدی یادداشت وِچ بہُتا سُدھار نہِیں سی ہۄئِیا۔ اُہ ہفتے دے ستّاں دِناں دے ناں ترتِیبوار نہِیں سی دسّ سکدی۔ اُسنُۄں آپݨے پرِوار دے مَیمبراں دے ناں بھُلّ جاںدے سن۔ اُسنُۄں اِہ یاد نہِیں سی رہِںدّا کِہ اُہ نہا چُکّی ہَے جاں نہِیں۔

کئی وار اُہ دُبارا نہائُݨ لگّ جاںدی سی۔

اجِہی یادداشت والے بںدّے نُۄں بتَۄر گواہ نہِیں سی بھُگتائِیا جا سکدا۔

کانُۄن نُۄں کۄرا سچّ سُݨکے تسلّی نہِیں سی ہۄݨی۔ سچّ نُۄں کانُۄن دی پان چاڑھنی پَیݨی سی۔ بہُت سارے تتھّاں دی تۄڑ مرۄڑ ہۄݨی سی۔ مُکھّ کہاݨی وِچۄں کُجھّ چھۄٹِییاں کہاݨِییاں گھٹائیِیاں جاݨِییاں سن٬ کُجھ ودھائیِیاں جاݨِییاں سن۔

نِیلم تۄں واپری گھٹنا وی ہُۄ ب ہُۄ نہِیں سی بِیانی جاݨی۔ وادھ گھاٹ کرن جاں جِرہا دا ساہمݨا کرنا دُۄر دی گلّ سی۔

اِس لئی مُدئی دھِر دے وکِیلاں نیں پھَیسلا کِیتا۔ اُسنُۄں ادالت وِچ پیش نہِیں کِیتا جاویگا۔ اُسدی گواہی کٹوا دِتّی جاویگی۔

نیہا نُۄں تِنّ مہِینے پہِلاں وی بِیان یاد کروائِیا گِیا سی۔ پہِلی مِہنت کمّ آئُݨی سی۔ تھۄڑھی جِہی مِہنت نال اُسنُۄں بِیان تۄتے واںگ رٹّ جاݨا سی۔

وید پڑھِیا لِکھِیا سی۔ دۄشِییاں دے ناں٬ اُنہاں دے ہُلِیئے اتے اُنہاں ولّۄں کِیتے جُرم رام ناتھ نیں وید نُۄں چںگّی ترہاں سمجھا دِتّے سن۔

پر جِئۄں جِئۄں گواہی دی تارِیخ نیڑے آ رہی سی بِیان وِچ مذبُۄتی دی تھاں پتلاپݨ آ رِہا سی۔

رام ناتھ اِسدا کارن جاݨدا سی۔ دِنۄ دِن وید اتے نِہا دی وِیاکُلتا ودھ رہِیں سی۔ اُنہاں دے من وِچ آئِیا ٹھہِراء گائِب سی۔

کمل دی یاد اُنہاں نُۄں مُڑ ستائُݨ لگی سی۔ دۄہاں دے کمرِیاں دِییاں بتِّییاں ساری ساری رات جگدِییاں رہِںدِّییاں سن۔ ساری رات اُہ کروٹاں لَیںدے سن۔

وید نیں آپݨی ویدنا آپݨے من وِچ چھُپا لئی سی۔ کمل دے کاتلاں تۄں بدلا لَیݨا ہَے۔ ڈۄلدے من نُۄں کابُۄ کرن لئی کدے کدے اُہ ’کامپۄذ‘ دِییاں گۄلِییاں دا سہارا لَیݨ لگّا سی۔

نیہا تۄں آپݨی بیچَینی چھُپائی نہِیں سی جا رہِیں۔ رام ناتھ دے نال نال کئی وار اُہ پْردھان نُۄں آکھ چکّی سی۔ اُہ بِیتے کلّہ نُۄں بھلائُݨا چاہُںدّی سی۔ اُسنُۄں آپݨے بھرا دے کاتلاں اتے آپݨی اِذّت دے لُٹیرِیاں اگّے کھڑۄݨ تۄں ڈر لگّدا سی۔

پر کِسے کۄل نیہا دی سمسِّیا دا ہلّ نہِیں سی۔ کانُۄن دی مںگّ پُۄری کرنی ہی پَیݨی سی۔

رام ناتھ دے نال نال سۄسائِٹی دا وی ذۄر لگّا ہۄئِیا سی۔ گواہ اگلی پیشی ہر ہال وِچ بھُگت جاݨ۔ سادھُۄ سِںگھّ ورگا ججّ اُنہاں دے مُکدّمے دی سمائِت کر رِہا سی۔ اُہ اِک پل وی اجائیِں نہِیں سی جاݨ دیݨا چاہںدّے۔

سۄسائِٹی دے وکِیلاں نیں گواہاں دی تِیاری کرائُݨ لئی دِن رات اِک کر رکھِّیا سی۔ گواہاں دی یادداشت پہِلاں جُۄنِیئر وکِیل پرکھدے سن۔

پھیر سِینِیئر۔ چھۄٹِییاں مۄٹِییاں ترٹِّییاں چھڈّ کے باکی سبھ اچھّا سی۔

پُۄری تسلّی ہۄݨ بائد گواہاں نُۄں کچہِری لِیاںدا گِیا۔

ججّ نیں کُرسی ’تے بَیٹھدِیاں ہی ہاذر گواہاں دی سُۄچی اُسنُۄں پھڑائی گئی۔

نںدّ لال اتے سِںگّلا سبھ تۄں پہِلاں آئے سن۔

ٹھیکیدار دے وکِیل دا مُنشی آئِیا سی۔ اُسنے آپݨے وکِیل دا سُنیہا دِتّا۔ ادالت گواہی شُرُۄ کر لئے۔ آپݨی جِرہا اُہ آ کے کر لئیگا۔

پںڈّت نیں آپݨا وکِیل بدل لِیا سی۔ ہُݨ چَۄدھری اُسدا وکِیل سی۔

سمیں سِر آ کے چَۄدھری نیں آپݨا وکالت ناما پیش کِیتا۔ کاروائی وِچ ہِسّا لَیݨ لئی اُہ تِیار سی۔

کالِیئے نُۄں بھاری پئی ہۄئی سی۔ اُسدا وکِیل اُسنُۄں راہ نہِیں سی دے رِہا۔

وکِیل مۄٹی فِیس مںگّ رِہا سی۔ کالِیئے کۄل پھُٹّی کَۄڈی نہِیں سی۔

کاروائی وِچ وِگھن پَیݨ لگّا۔ ججّ نُۄں گُسّا آئُݨ لگّا۔

“پہِلے فِیس نہِیں دی تھی (“پتا نہِیں ساہِب ) گھر والۄں نیں اُس سے بات کی تھی )” کالِیئے نیں نںدّ لال ولّۄں سمجھائِیا اُتّر سُݨائِیا۔

“اب گھر والے “پتا نہِیں ساہِب! کۄئی پِیچھے نہِیں آئِیا۔”

ججّ دے اگلے پْرشن دا اُتّر وی کالِیئے نُۄں سمجھائِیا گِیا سی۔

“چلّ گِیاراں وجے تک آپݨے وکِیل کۄ منا کے لَے آ۔ نہِیں تاں مَیں بِناں وکِیل دے گواہی لِکھ لَیݨی ہَے۔ تُجھے سذا ہۄ سکتی ہَے۔”

کھِجھے ججّ نیں کالِیئے نُۄں دھمکی دِتّی۔

ججّ دے اِس ڈراوے دا کالِیئے ’تے کۄئی اسر نہِیں سی۔ نںدّ لال نیں اُسنُۄں سمجھا رکھِّیا سی۔ اِہ کتل ورگے سںگِّین جُرم دا مُکدّما سی۔ مُلذم دے وکِیل دی گَیر ہاذری وِچّ کۄئی کاروائی نہِیں ہۄ سکدی۔ اُہ ججّ دِییاں باںدر گھُرکِییاں تۄں ناں ڈرے۔ کالِیئے دا وکِیل گَیر ہاذر کرکے اُنہاں اجّ پیشی لَیݨی سی۔

“جی ساہِب۔” آکھدا کالِییا کچہِرِیئۄں باہر نِکل گِیا۔

* * * گِیاراں وجّݨ وِچّ پَۄݨا گھںٹّا باکی سی۔

“جناب اسِیں ہۄر کمّ دیکھ آئیِئے؟ گِیاراں وجے ہاذر ہۄ جاواںگے۔”

نںدّ لال نیں اِجاذت مںگّی۔

ججّ مساں اِکٹھّے ہۄئے وکِیلاں نُۄں کھِںڈّائُݨا تاں نہِیں سی چاہُںدّا۔ پر بِناں متلب اُنہاں نُۄں رۄکِیا وی نہِیں سی جا سکدا۔ مجبُۄری وسّ اُسنُۄں ہاں وِچّ سِر ہِلائُݨا پِیا۔

گواہاں نُۄں وی کچہِری وِچّ بَیٹھائُݨ دا کۄئی فائِدا نہِیں سی۔ وکِیلاں دے نال نال اُنہاں نُۄں وی گِیاراں وجے تک گھُمّ پھِر آئُݨ دی اِجاذت مِل گئی۔

سویر دی نیہا ڈاڈھے مانسِک تناء وِچّ سی۔ اُسدا دِماغ بھارا ہُںدّا جا رِہا سی۔ اُسدی یادداشت جواب دِںدّی جا رہی سی۔ اُسنُۄں سبھ کُجھّ بھُلّدا جا رِہا سی۔ مُلذماں دے ناں٬ ہُلِیئے۔ کِس نیں٬ کِس نُۄں٬ کِس ہتھِیار نال کِتھّے سٹّ ماری۔ کدے اُسنُۄں یاد آ جاںدا سی٬ کدے بھُلّ جاںدا سی۔ اِس تناء کارن اُسنُۄں وار وار پِیاس لگّ رہی سی۔

کچہِری وِچّ دُۄر دُۄر تک پاݨی دا اِںتذام نہِیں سی۔ پِیاسے بںدِّیاں نُۄں پِیاس بُجھائُݨ لئی ریہڑی والِیاں دی لُٹّ دا شِکار ہۄݨا پَیںدا سی۔

گھٹِییا سۄڈھے پِیاس بُجھائُݨ دی تھاں ہۄر بھڑکا دِںدّے سن۔

اِس سمسِّیا نُۄں سمجھدے ہۄئے رام ناتھ نیں پاݨی والی کینی نال لِیاںدی سی۔

چھُٹّی مِلدے ہی نیہا گڈّی ولّ دَۄڑ پئی۔ پِیاس بُجھائے بِناں گواہی دیݨی مُشکل سی۔

 

-102-

 

گِیاراں وجے وی پْرنالا اُتھّے دا اُتھّے سی۔

کالِیئے دے وکِیل دی تھاں اُسدا سُنیہا آئِیا سی۔ اُہ کالِیئے دا وکِیل نہِیں سی۔

کُلدِیپ سِںگھّ دی اِس بیرُکھّی نیں سادھُۄ سِںگھّ دے ستِّیں کپڑِیں اگّ لا دِتّی۔

جے اُسنے کالِیئے دی پَیروائی نہِیں سی کرنی تاں اُسنُۄں ادالت نُۄں پہِلاں سُۄچِت کرنا چاہِیدا سی۔ ادالت کۄئی ہۄر اِںتذام کردی۔ مَۄکے ’تے بھجّݨا آپݨے پھرذاں نال کُتاہی سی۔

“ہُݨ اُہ کالِیئے دا وکِیل کِئۄں نہِیں رِہا؟” آپݨا پکھّ پیش کرن لئی اُسنُۄں ادالت وِچّ ہاذر ہۄݨ دا ہُکم سُݨائِیا گِیا۔ ہاذری یکِینی بݨائُݨ لئی اردلی ہتھّ سُنیہا لائِیا گِیا۔

گھںٹّے کُ بائد وکِیل دی تھاں اُسدا مُنشی آ گِیا۔ کُلدِیپ سِںگھّ وڈّے ججّ دی ادالت وِچّ کتل کیس کروا رِہا سی۔ گواہی دُپہِر تک چلّݨی سی۔ اُہ بائد دُپہِر پیش ہۄ سکدا سی۔ جدۄں اُہ کالِیئے دا وکِیل نہِیں سی٬ کالِیئے دی وکالت کرن لئی اُسنُۄں اُڈِیکݨا پھذُۄل سی۔

سادھُۄ سِںگھّ دا پارا ہۄر چڑھ گِیا۔ اُہ مُنشی نُۄں بھجّ بھجّ پَیݨ لگّا۔

“اِس گرِیب ’تے گُسّا ناں اُتارۄ۔ اُسنے جۄ آکھِیا٬ اِسنے سُݨا دِتّا۔

مُفت وِچّ اُسنُۄں مگذ کھپائی کرن دی کی لۄڑ ہَے؟ تارِیخ پائۄ٬ وِہلے ہۄئیِئے۔”

نںدّ لال نیں سادھُۄ سِںگھّ نُۄں آپݨی غلتی دا اہِساس کرائُݨ لئی وِئںگّ کسِّیا۔

“تارِیخ نہِیں پَیݨی۔ گواہ لِکھے جاݨگے۔ کالِیئے نُۄں جِرہا دا مَۄکا پِچھّۄں دے دِتّا جائیگا۔”

ججّ دا پارا ٹھںڈّا نہِیں سی ہۄ رِہا۔ نںدّ لال دے کٹاکش دی اُسنُۄں کۄئی پرواہ نہِیں سی۔

“جناب کانُۄن دی پالݨا کرن لئی مشہُۄر ہن۔ مُلذم دے وکِیل دی گَیر ہاذری وِچّ گواہ بھُگتا کے تُسِیں نِئماں دی اُلںگھّݨا نہِیں کر رہے ہۄوۄگے؟” چَۄدھری نُۄں جِس اُدیش لئی وکِیل کِیتا گِیا سی اُہ پُۄرا کرن لئی اُسنے آپݨے ترکش وِچۄں پہِلا تِیر چھڈِّیا۔

“اِک مُلذم دا جے وکِیل ہاذر نہِیں پھیر کی ہۄئِیا؟ چھے مُلذماں دے وکِیل تاں ہاذر ہن۔ ستویں مُلذم نال کۄئی دھکّا نہِیں ہۄ رِہا۔”

سادھُۄ سِںگھّ نیں آپݨی کاروائی نُۄں ٹھِیک ٹھہِرائُںدِیاں سپشٹِیکرݨ دِتّا۔

“نِئم نِئم ہن۔ اِکّ دۄشی دا پکھّ پُۄرݨ دی کِسے ہۄر وکِیل نُۄں کی لۄڑ ہَے؟ اِکّ مُلذم دا نُکسان دُۄسرے لئی پھائِدیمںدّ سابت ہۄ سکدا ہَے۔

میری رائے ہَے کِہ کانُۄن دی پالݨا ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔”

چَۄدھری آپݨے نُکتے ’تے اڑن لگّا۔

“تُسِیں مَینُۄں سہِیۄگ دِئۄ۔ تارِیخ پائُݨ نال ادالت دے دۄ کِیمتی دِن برباد ہۄ جاݨگے۔ مَیں اِہ برداشت نہِیں کر سکدا۔”

“ہُݨ تُسِیں وکِیلاں دا سماں برباد کر رہے ہۄ۔ پہِلاں چھے وکِیل گِیاراں وجے ہاذر آئے٬ پھیر باراں وجے۔ ہُݨ آکھۄگے بائد دُپہِر آئُݨا۔ بائد دُپہِر تارِیخ پا دیوۄگے۔ ساڈا سماں٬ سماں نہِیں؟”

چَۄدھری دے چڑھدے تیوراں اگّے سادھُۄ سِںگھّ کۄل جھُکݨ تۄں سِوا کۄئی چارا نہِیں سی۔ ہائی کۄرٹ دے نِئم چَۄدھری والی بۄلی بۄلدے سن۔ کاروائی وکِیل دی ہاذری وِچّ ہۄݨی چاہِیدی سی۔ مُلذم وکِیل نہِیں کر سکدا تاں اُسنُۄں سرکاری خرچے ’تے وکِیل کرکے دیوۄ۔ سادھُۄ سِںگھّ نِئماں دی اُلںگھّݨا کرن تۄں جھِجکݨ لگّا۔

“جِویں تُہاڈی مرذی! تُسِیں بائد دُپہِر آ جاݨا۔ دیکھدے ہاں اُۄںٹھ کِس کروٹ بَیٹھدا ہَے۔”

ٹھںڈّے پئے ججّ نیں اِکّ وار پھیر کاروائی ٹالی۔

بائد دُپہِر کُلدِیپ سِںگھّ نیں ججّ دے ہُکماں دی پالنا کِیتی۔

“تُہاڈے سائِل اتے ادالت پْرتی کُجھّ اِکھلاکی پھرذ وی ہن۔ پَیسا سبھ کُجھّ نہِیں ہُںدّا۔”

کُلدِیپ سِںگھّ دے اںدّر وڑدِیاں ہی سادھُۄ سِںگھّ آپݨی نراذگی پْرگٹائُݨ لگّا۔

“پَیسے دا سوال کِتھے ہَے جناب؟ مَیں اجّ تکّ اِس تۄں اِکّ کَۄڈی نہِیں لئی۔”

“پھیر ہۄر کی سمسِّیا ہَے؟”

“کۄئی سمسِّیا نہِیں۔ مَیں کدے اِس دا وکِیل نہِیں بݨِیا۔ اِکّ وار کۄئی اِس ولّۄں مَینُۄں وکِیل کرن آئِیا سی۔ مَیتھۄں فِیس پُچھّ کے مُڑ گِیا۔

اجّ تک واپِس نہِیں آئِیا۔ دسّۄ مَیں اِسدا وکِیل کِس ترہاں بݨ گِیا؟”

“تُہاڈی اِس کیس وِچّ ہاذری کِس ترہاں لگّ رہی ہَے؟”

“اِس بارے مَیں کی کہِ سکدا ہاں؟ جناب کۄل کئی پیشِییاں پَے چُکِّییاں ہن۔ دسّۄ مَیں کِس پیشی ’تے ہاذر ہۄئِیا ہاں۔ جِس ترہاں تُسِیں میری ہاذری پا لئی٬ اِسے ترہاں دُۄجِییاں ادالتاں نیں پا لئی۔”

سادھُۄ سِںگھّ نُۄں آپݨی غلتی دا اہِساس ہۄئِیا۔ کُلدِیپ سِںگھّ کدے وی اُس اگّے پیش نہِیں سی ہۄئِیا۔ پِچھلے ہُکماں دے آدھار ’تے اُسدی ہاذری لگ رہی سی۔

“تُسِیں ہُݨ اِسدے وکِیل بݨ جائۄ۔ تُہانُۄں سرکار ولّۄں اِسدا وکِیل کر دِںدّے ہاں۔”

چھِتھّا پَیںدے ججّ نیں پَیںترا بدلِیا۔

“اِہ مُکدّما بہُت مِہنت مںگّدا ہَے۔ سرکار نیں مِہنت جِنّی فِیس نہِیں دیݨی۔”

“دِوا دیواںگے۔ دسّۄ کِنّی فِیس ہَے تُہاڈی؟”

“مَیں سِینِیئر اَیڈوۄکیٹ ہاں۔ میری فِیس لکھّاں وِچّ ہَے۔ سرکار تۄں پچوںجّا ہذار لَے لواںگا۔”

“مَیں اِنی فِیس دی سِپھارش کر دیواںگا۔ تُہانُۄں اِسدا وکِیل نِیُکت کِیتا۔ اجّ اِکّ گواہ لِکھ لَیںدے ہاں۔ وِچاری کُڑی نُۄں پھارگ کر دِئۄ۔ باکی کلّہ لِکھ لواںگے۔”

“ہُݨے؟ کتل٬ ڈکَیتی دے کیس وِچّ جھٹّپٹّ جِرہا؟ مَینُۄں پَیسے دا لالچ نہِیں جناب! مُکدّما دیݨا ہَے تاں وکت وی دیوۄ۔ مَیں آپݨے سائِل نال اِنساف وی کر سکاں۔”

“چھے وکِیل ہۄر ہن۔ تُہاڈی ہاذری ذابتا پُۄرا کرن لئی ہَے۔”

“مَیں ذابتا پُۄرا کرن والا وکِیل نہِیں ہاں۔ مُکدّما پھڑ لِیا تاں پُۄری مِہنت کراںگا۔ ہال دی گھڑی میرے کۄل اِس کیس دا اِکّ ورکا وی نہِیں۔ مِسل لواںگا۔ سائِل تۄں پُچھّ گِچھّ کراںگا۔ آپݨے نۄٹس تِیار کراںگا۔ پھیر جِرہا ہۄ سکیگی۔ ذابتا پُۄرا کرنا ہَے تاں کِسے نویں مُںڈّے نُۄں کھڑا کر دِئۄ۔ نالے اُسدا جیب خرچ نِکل جائیگا۔”

کُلدِیپ سِںگھّ نیں مُلذم دا وکِیل بݨن دی شرت رکھّی۔

سادھُۄ سِںگھّ دی سمسِّیا جِئۄں دی تِئۄں کائِم سی۔ اُہ گواہی لِکھݨا چاہُںدّا سی۔ پر لگّدا سی سارے وکِیل کیس لٹکائُݨ دی سلاہ کرکے آئے سن۔

“کلّہ بارے کی وِچار ہَے؟”

“کلّہ نُۄں بہُت کمّ لگّا ہَے۔ مِںٹّ دی وِہل نہِیں۔” آپݨی ڈائِری دیکھ کے کُلدِیپ سِںگھّ نیں مجبُۄری ذاہر کِیتی۔

“گواہاں دا چِیف لِکھ لَیںدے ہاں۔ جِرہا کلّہ کر لَیݨا۔ کۄئی کاروائی تاں پوے۔ میرا سارا دِن برباد ہۄ گِیا۔”

“جناب مَینُۄں اِس مُکدّمے بارے ککھّ نہِیں پتا۔ وکِیل چِیف‘ سمیں وی تِیار ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔”

وکِیل کِسے وی ترہاں پَیراں ’تے پاݨی نہِیں سن پَیݨ دے رہے۔

کُلدِیپ سِںگھّ نُۄں کالِیئے دا وکِیل نںدّ لال نیں کروائِیا سی۔ فِیس پںکّج نیں دِتّی سی۔ کُلدِیپ سِںگھّ آئی فِیس دا مُلّ اُتار رِہا سی۔ سویرے نںدّ لال نیں اُس نُۄں ہدائِت کِیتی سی۔ اجّ گواہ نہِیں بھُگتݨے چاہِیدے۔

جے سادھُۄ سِںگھّ ججّ سی تاں کُلدِیپ سِںگھّ وی نامور وکِیل سی۔ گلّاں وِچّ ججّ اُسنُۄں مات نہِیں سی دے سکدا۔ بڑی ہُشِیاری نال کُلدِیپ سِںگھّ ججّ دی ہر تجوِیذ ردّ کردا جا رِہا سی۔

سادھُۄ سِںگھّ بھامپ گِیا۔ سارے وکِیل اِکۄ تھَیلی دے چٹّے وٹّے سن۔ ڈڈُّۄیاں واںگ سارے اِکۄ راگ الاپ رہے سن۔ اِکٹھّے ہۄ کے اُنہاں نیں ابھِمنِیئۄں واںگ اُسنُۄں چکّروِیُۄ وِچّ پھسا لِیا سی۔

گواہی ٹالݨ تۄں سِوا کۄئی چارا نہِیں سی۔

“چلّۄ اگلے ہفتے دیکھۄ کِہڑی تارِیخ بَیٹھدی ہَے؟‘

سارے وکِیل آپݨِییاں آپݨِییاں ڈائِرِییاں پھرۄلݨ لگّے۔

“پںجّ تارِیکھ! ٹھِیک ہَے؟”

“نہِیں جناب! اِہ سارا مہِینا تاں بُکّ ہَے۔” آپݨی ڈائِری ججّ اگّے رکھّ کے نںدّ لال نیں مجبُۄری ذاہِر کِیتی۔

“سارے گواہ آئے بَیٹھے ہن۔ مہِینے دا کۄئی متلب نہِیں۔ مَیں وی کِسے نُۄں جوابدیہ ہاں۔ اٹھّ دِناں تۄں ودھّ پیشی نہِیں پَیݨی۔”

“کِئۄں جناب اِس کیس وِچّ کۄئی خاس دِلچسپی ہَے؟ بڑی جلدی نبیڑن ’تے لگے ہۄئے ہۄ؟”

جدۄں سادھُۄ سِںگھّ اِکّ مہِینے تۄں ودھّ پیشی دِںدّا نذر ناں آئِیا تاں چَۄدھری نیں آپݨے پھرذ نِبھائُݨے شُرُۄ کِیتے۔

“کی متلب؟”

“جناب دی ادالت وِچّ سَیںکڑے اجِہے مُکدّمے نیں جِہڑے پںجّ سال تۄں ودھّ لٹک رہے نیں۔ ہائی کۄرٹ کہِںدّی ہَے٬ پہِلاں اُنہاں نُۄں نبیڑۄ۔ جناب اُنہاں کیساں ولّ دھِیان نہِیں دے رہے۔ اِس کیس وِچّ ہالے پہِلی پیشی ہَے۔ جناب بہُت کاہلے پَیݨ لگ پئے۔ مَیں تاں پُچھِّیا ہَے؟”

چَۄدھری نُۄں ججّ دا آتم بل ڈیگݨ لئی وکِیل کِیتا گِیا سی۔ اِس آشے نال چَۄدھری نیں سادھُۄ سِںگھّ ولّ دُۄجا تِیر چھڈِّیا۔

لِیاکت وِچّ چَۄدھری درمِیانے وکِیلاں وِچّ گِݨِیا جاںدا سی۔ پر آپݨے اکھّڑ سُبھاء اتے سچّی گلّ ہڈّ ’تے مارن دی آدت کارن اُس کۄلۄں بہُت کمّ کھُسّ جاںدا رِہا سی۔ مُۄںہ پھٹّ ہۄݨ کارن ججّ اُس نال کھُںدّک کھاݨ لگّدے سن۔ مُکدّمے اُس دے اُلٹ کر دِںدّے سن۔ مائِیا نگر دے سائِل وکِیل دے ہر گُݨ اَۄگُݨ ’تے نذر رکھّدے سن۔ پںگّیباج وکِیل کۄلۄں اُنہاں آپݨے کیس دا بھٹھّا تھۄڑھا بَیٹھائُݨا سی۔ اُسدے سائِلاں دا گھیرا سُںگھّڑ گِیا۔ ہُݨ اُس کۄل اُہۄ سائِل آئُںدا سی٬ جِس نیں ججّ نال آڈھا لائُݨا ہُںدّا سی۔

اُسدا وکالت ناما آئُںدے ہی ججّ سمجھ جاںدا سی۔ سائِل دا مُۄڈ بھامپ جاںدا سی۔

سادھُۄ سِںگھّ وی اُنہاں دی چال سمجھ گِیا۔

چَۄدھری نیں کٹاکش بھاویں مںدّ بھاونا نال کِیتا سی٬ پر اُہ غلت وی نہِیں سی۔

سادھُۄ سِںگھّ نیں آپا پڑچۄل کِیتی۔ سچّمُچّ اُہ آپݨے نِرپکھّتا دے پھرذ تۄں بھٹک رِہا سی۔ اُسدا جھُکاء مُدئیِّیاں ولّ ہۄ رِہا سی۔ اُہ ججّ سی۔

ججّ بھاوُک نہِیں ہۄ سکدا۔ اُسنُۄں من تکڑا کرکے نِئماں دی پالݨا کرنی چاہِیدی سی۔

سادھُۄ سِںگھّ نیں آپݨی بھُلّ نُۄں سۄدھِیا۔

“دسّۄ تُسِیں کدۄں وِہلے ہۄ؟ پہِلاں آپاں اِس کیس نُۄں پُراݨا کر لَیںدے ہاں۔ جدۄں گواہ پیشِییاں بھُگت بھُگت تھکّ گئے اتے کچہِری آئُݨۄں ہٹ گئے اُدۄں آپاں اِس کیس نُۄں شُرُۄ کر لواںگے۔”

بُجھے من نال سادھُۄ سِںگھّ بُڑبڑائُݨ لگّا۔

“مَیں اگلے مہِینے دی وِیہ تۄں بائد وِہلا ہاں۔”

“متلب ڈیڈھ مہِینے دی تارِیخ چاہِیدی ہَے۔”

“جی جناب!”

“ٹھِیک ہَے! تےئی اتے چَۄوی نُۄں آوۄ۔”

آکھ کے کھِجھے ججّ نیں مِسل ہیٹھاں سُٹّ دِتّی۔

باہر آ کے نںدّ لال نیں چَۄدھری نُۄں جِتّ دی ودھائی دِتّی۔

“دیکھی میری چال! اسِیں ستّ مُلذم ہاں۔ اِہ چال ستّ وار ولّ سکدے ہاں۔”

“گھبرائۄ نہِیں۔ میری اگلی چال اِس تۄں وی خترناک ہۄئیگی۔ ججّ دے ہتھّ چھے مہِینے لئی بجھّ جاݨگے۔”

پںکّج نُۄں راہت مہِسُۄس ہۄئی۔

نںدّ لال نیں پہلِ وار آپݨے بۄل پُگائے سن۔

 

-103-

 

پہِلی پیشی اِکلّی نیہا نُۄں گواہی لئی تِیار کِیتا گِیا سی۔ اُس دِن تۄں اجّ تک اُہ تاب نہِیں سی آئی۔

اِس وار نیہا دے نال نال وید دی واری سی۔

بِیان یاد کردا کردا وید گھٹناواں وِچّ اِنا ڈُۄںگھا دھس گِیا سی کِہ اُسنُۄں باہر کڈھّݨا مُشکل ہۄ گِیا۔ پہِلاں اُسنُۄں کمل دی مَۄت دا اِناں دُکھّ نہِیں سی۔ شائِد اِںجھ نشے اتے نِیںد دِییاں دوائیِیاں کارن ہۄئِیا سی۔ ہُݨ اُسنُۄں اِںجھ لگّدا سی جِویں کمل اجّ مۄئِیا سی۔

وید نیں گھرۄں نِکلݨا بںدّ کر دِتّا۔ اُہ دِن رات کمل دے کِسّے چھیڑی رکھّݨ لگّا۔ سارا دِن نِیلم نال اُسدِییاں گلّاں کردا رہِںدّا۔ پہِلاں آپ رۄ پَیںدا۔ پھیر نِیلم نُۄں رُیا دِںدّا۔ اُسنے کھاݨا پِیݨا چھڈّ دِتّا۔ کئی کئی دِن نہائُںدا نہِیں سی۔ مَیلے کپڑے نہِیں سی بدلدا۔ دوائی نہِیں سی لَیںدا۔ کہِںدّا سی مَیں ٹھِیک ہۄ کے کی لَیݨا ہَے!

ماں باپ دی مںدّی ہالت تۄں نیہا اچھُۄتی نہِیں سی۔ کدے اُہ ماں دی کُچھڑ وِچّ بَیٹھ کے رۄݨ لگّدی کدے باپ دے گل لگّ کے۔

پِچھلی پیشی اُپر نیہا دی مُلاکات بلاتکار دے اِکّ کیس وِچّ گواہی دیݨ آئی اِکّ کُڑی نال ہۄئی سی۔

پںدّراں سال دی اݨبھۄل اُمر وِچّ سرُۄتی گُیاںڈھِییاں دے مُںڈّے نال اکھّاں چار کرن دی غلتی کر بَیٹھی سی۔ الّڑھ اُمر نیں اِکّ گلتی ہۄر کروا دِتّی۔ مُںڈّے دِییاں گلّاں وِچّ آ کے اُہ گھرۄں بھجّ گئی۔

ڈاڈھے ماں باپ نیں پِچھّا کِیتا۔ دساں دِناں دے اںدّر اںدّر پُلِس نیں اُنہاں نُۄں دبۄچ لِیا۔

پُلِس تے ذۄر پا کے ماپِیاں نیں مُںڈّے نُۄں اںدّر کروا دِتّا۔ جھُۄٹھے بِیان دِوا کے بلاتکار دا پرچا کٹوا دِتّا۔

سرُۄتی نُۄں کلکتّے وِیاہ دِتّا۔ سۄچِیا سی کُڑی دے کالے کارنامِیاں دی خبر اِنی دُۄر نہِیں پہُںچّیگی۔

تِنّ سال کامیابی مِلدی رہی۔ ذِںدّگی خُشی خُشی لںگھّدی رہی۔ دۄ بچِّیاں نال سرُۄتی دی گۄد بھر گئی۔

پھیر کالے بدّل سِر ’تے مںڈّرائُݨ لگے۔ کیس دے پُراݨا ہُںدِّیاں ہی پُلِس دی کھِچائی ہۄݨ لگّی۔ گواہ پیش کرن دی دُہائی پَیݨ لگّی۔

ڈری پُلِس نیں کُڑی دا کھُرا کھۄج لِیا۔

ماپِیاں نیں مِنّت کِیتی۔ اُہ آپ کُڑی نُۄں کچہِری پیش کرنگے۔ ذمانت جُرمانے لَے کے مساں پُلِس کلکتّے جاݨۄں ہٹی۔

آنے بہانے سرُۄتی نُۄں پیکے لِیاںدا گِیا۔ کچہِری وِچّ پیش کِیتا گِیا۔

پہِلی پیشی وکِیلاں دی ہڑتال ہۄ گئی۔ دُۄجی پیشی ججّ چھُٹّی تُر گِیا۔

تِیجی پیشی بِلّی بۄرے وِچۄں باہر آ گئی۔ سہُرِیاں نُۄں شکّ ہۄ گِیا۔

آئے مہِینے بہُۄ پیکے جاںدی ہَے۔ خَیر نہِیں۔ تِیجی وار پْراہُݨا نال تُر پِیا۔

پْرچھاویں واںگ سرُۄتی دے پِچھّے لگّ گِیا۔

چۄری پھڑی گئی۔ پْراہُݨا کُڑی نُۄں پیکے بِٹھا گِیا۔ ٹھِیک سی٬ اُہ گرِیب سی۔ اُمر وی وڈّی سی۔ پر گھر اِذّتدار سی٬ اُنہاں نُۄں گھرۄں بھجّی بہُۄ نہِیں سی چاہِیدی۔

سرُۄتی نیہا کۄل بَیٹھی رۄںدی رہی سی۔ ناں اُہ گھر دی رہی سی٬ ناں گھاٹ دی۔

سرُۄتی دے دُکھّڑے یاد کر کر نیہا رۄݨ لگّدی سی۔ سرُۄتی خُد گھرۄں بھجّی سی۔ اُسنے غلتی کِیتی سی۔ نیہا نال تاں ذبردستی ہۄئی سی۔ نیہا کِس کسُۄر دی سذا بھُگتیگی؟ اُسدا پتی کدے اُسنُۄں دِلۄں پِیار نہِیں کر سکیگا۔

ساری اُمر دراݨِییاں جیٹھاݨِییاں اُسنُۄں مِہݨے مارنگِییاں۔ وڈّے ہۄ کے بچّے اُسنُۄں نفرت کرنگے۔ اِہ کلںکّ مڑھِییاں تک اُسدا پِچھّا کریگا۔

رام ناتھ نیہا دے پْرشناں دے اُتّر دے دے تھکّ چُکّا سی۔ اُسدے بھاشݨ دا اسر کُجھّ دیر ہُںدّا سی۔ رام ناتھ دے گھرۄں جاںدے ہی اُداسی اُسنُۄں آ گھیردی سی۔

اِنہاں سمسِّیاواں دا اِکۄ ہلّ سی۔ گواہی جلدی تۄں جلدی بھُگتائی جاوے۔

رام ناتھ نُۄں جدۄں وی وِہل مِلدی اُہ مائِیا نگر والی بسّ چڑھ جاںدا۔ پْردھان دے سرہاݨے بَیٹھ کے دُکھڑے رۄݨ لگّدا۔

“آپاں پِچھلِییاں پیشِییاں ’تے گواہ بھگتائُݨ دا ہر یتن کِیتا ہَے۔

وکِیل مکاری کر گئے۔ آپاں کی کر سکدے ساں؟”

پْردھان رام ناتھ دی مجبُۄری سمجھدا سی۔ پر کانُۄنی کمذۄرِییاں اگّے اُہ بیوسّ سی۔

“ججّ کۄل سِپھارش کرکے دیکھ لئۄ۔”

“ججّ کۄل سِپھارش تاں کرِیئے جے اُہ گواہ ٹال رِہا ہۄوے۔ اُہ خُد گواہ لِکھݨ لئی اڈّی چۄٹی دا ذۄر لائی بَیٹھا ہَے۔ سادھُۄ سِںگھّ مُدئیِّیاں دے دُکھّاں نُۄں سمجھدا ہَے۔ اُسنُۄں جا کے کی آکھاںگے؟”

وکِیلاں نُۄں بینتی کرکے دیکھِیئے؟ مَیں اِکّ اِکّ نُۄں جا کے مِل لَیںدا ہاں۔

بھائیِچارے دا واستا پا لَیںدا ہاں۔”

“کۄئی فائِدا نہِیں۔ وکِیل نیں آپݨے سائِل نال وفاداری کرنی ہَے۔

اُہ سادھُۄ سِںگھّ تۄں ڈردے ہن۔ اُہ سادھُۄ سِںگھّ دے بدلݨ تک کیس لٹکائُݨا چاہُںدّے ہن۔”

“پھیر تاں سال لگّ جائیگا۔ اُدۄں تک میری بھاݨجی اتے بھݨۄئیِیا پاگل ہۄ جاݨگے۔ اِنی دیر اُہ مانسِک تناء وِچّ نہِیں رہِ سکدے۔”

“تُسِیں وکِیل ہۄ۔ کانُۄنی داء پیچاں نُۄں جاݨدے ہۄ۔ سانُۄں ستھِتِییاں دا ساہمݨا کرنا پئیگا۔ مَیں تُہانُۄں یکِین دِوائُںدا ہاں۔ کانُۄن دِییاں بُنِیادی کمذۄرِییاں نُۄں چھڈّ کے٬ کِسے ہۄر کارن کرکے مُکدّما اِکّ دِن نہِیں لٹکیگا۔ تُسِیں خُد ہِمّت ہاری بَیٹھے ہۄ۔ پہِلاں تُسِیں آپ سمبھّلۄ۔ پھیر آپݨے رِشتیداراں نُۄں سمبھّالۄ۔ سںگھّرش کرۄ۔ سۄسائِٹی تُہاڈے نال ہَے۔”

پْردھان کئی دِناں تۄں اِس مَۄکے دی تلاش وِچّ سی۔ مَۄکا تاڑ کے اُسنے رام ناتھ دے وِگڑے مانسِک سںتُّلن دا اُسنُۄں اہِساس کرائِیا۔

اُسدا وار-وار مائِیا نگر آئُݨا۔ وار-وار اِکۄ نُکتے نُۄں چھۄہݨا۔ اِہ چںگّے چِنّہ نہِیں سن۔

رام ناتھ جھٹّ پْردھان دا اِشارا سمجھ گِیا۔

اِکاںت وِچ بَیٹھ کے اُسنے آپا پڑچۄل کِیتی۔ بھَیݨ بھݨۄئیِئے دے دُکھّ نیں سچّمُچّ اُسدی مانسِکتا نُۄں پْربھاوِت کِیتا سی۔ ججّ کۄل سِفارِش کرنا۔

وِرۄدھی دھِر دے وکِیلاں تک پہںچّ کرنا۔ جلدی گواہ بھُگتائُݨ دی رٹّ لائی رکھّݨا۔ اِہ پاگلپݨ ولّ ودھݨ دِییاں نِشانِییاں ہی تاں سن۔

رام ناتھ دے من وِچ آئِیا۔ جے اُس وِچ مُکدّما لڑن دی ہِمّت نہِیں رہی تاں اُسنُۄں پِچھّے ہٹ جاݨا چاہِیدا سی۔ ہالے کُجھ نہِیں سی وِگڑِییا۔

سمجھَۄتے دِییاں پیشکشاں برابر آ رہِییاں سن۔

رام ناتھ سمبھّلِیا۔ نہِیں٬ اُہ سمجھَۄتا نہِیں کریگا۔ اُہ آپݨا کرم کریگا۔

نتِیجا کُجھ وی نِکلے٬ اِسدی پرواہ نہِیں کریگا۔

 

-104-

 

پْردھان دے کَۄڑے شبد رام ناتھ دی کائِیا کلپ کرن لگّے۔

اسفلتاواں تۄں ہتاش ہۄ کے پاگلپݨ ولّ ودھݨ دی تھاں اُہ سمسِّیاواں نُۄں سُلجھائُݨ ولّ رُچِت ہۄݨ لگّا۔

واپرِییاں گھٹناواں دی بھِیانکتا٬ لمبّی-بِماری٬ دھںدّلا بھوِکھّ اتے چَۄوی گھںٹّے دی وِہل اُنہاں کارناں وِچۄں کُجھ سن٬ جِنہاں نیں وید پرِوار دے ہَۄسلے پست کِیتے سن۔ گواہِییاں بھُگتݨ وِچ وِرۄدھِییاں ولّۄں اڑائے جاںدے اڑِکے بلدی ’تے تیل پا رہے سن۔

ہلّ لئی رام ناتھ نیں آپݨے شہِر دے منۄ-چکِتسک دی سلاہ لئی۔

اُسنے سَۄ بِمارِییاں دا اِکۄ اِلاج سُجھائِیا۔ پرِوار نُۄں اُسارُۄ کمّ وِچ اُلجھائی رکھّۄ۔

اجِہے ہالات وِچ پرِوار نُۄں کِسے آہرے لائِیا جاوے( اِس پْرشن دا اُتّر ہالے تک منۄ-چکِتسک لئی وی اُلجھݨ بݨِیا ہۄئِیا سی۔

پر جدۄں اِہ سمسِّیا سُلجھݨ وِچ آئی تاں مِںٹّ وِچ سُلجھ گئی۔

رام ناتھ دا سکُۄل دا جماتی پںڈِّت پرما نںدّ تِنّ سال تۄں امرِیکا گِیا ہۄئِیا سی۔ دھارمِک پھلسفے نُۄں وِگِیانک نذرِیئے تۄں پرکھݨ اتے پْرچارن وِچ اُہ ماہِر سی۔ اُسدے گُرُۄ دی اُس اُپر خاس مِہر سی۔ پڑیہ لِکھے امرِیکناں نُۄں جے کۄئی سِدھّے راہ پا سکدا سی تاں پرما نںدّ ہی سی۔ اِسے لئی گُرُۄ جی نیں آپݨے امرِیکا والے سَیںٹر دا مُکھی بݨا کے اُسنُۄں امرِیکا بھیجِیا سی۔ پرمانںدّ آپݨے گُرُۄ دِییاں آساں ’تے پُۄرا اُتر رِہا سی۔

آپݨے امرِیکن چیلِیاں نں بھارت درشن کرائُݨ اُہ تِنّ مہِینے لئی بھارت آئِیا سی۔ آئُںدے ہی اُسنُۄں رام ناتھ اُپر ٹُٹّے مُسِیبتاں دے پہاڑ دی خبر مِلی سی۔ سارے کمّ وِچے چھڈّ کے اُہ رام ناتھ دا دُکھّ وںڈّائُݨ اُسدے گھر آئِیا سی۔ دوائی بُۄٹی اتے منۄ وِگِیانک نُسکھِیاں نیں اِنہاں بِماراں دا کُجھّ نہِیں سی سںوّارنا۔ اُنہاں اُپر پرمانںدّ دا جادُۄ چلݨا سی۔

رُجھیویں لئی اُنہاں نُۄں پاٹھ پُۄجا اتے بھجن بںدّگی چاہِیدی سی۔ مانسِک تناء گھٹائُݨ لئی دھِیان یۄگ سی۔ مۄئے کمل نالۄں مۄہ تۄڑن لئی گرُڑ پُراݨ دی کتھا اتے گِیتا دا اُپدیش چاہِیدا سی۔

اگلے ہی دِن گھر وِچّ ہون٬ پُۄجا اتے کتھا وارتا ہۄݨ لگّی۔ ہون سمگّری اتے دھُۄپھ بتّی نال گھر مہِکݨ لگّا۔ سںکھّ٬ گھںٹِّییاں اتے کھڑتالاں کنّاں وِچّ امّْرِت گھۄلݨ لگِّییاں۔ بھجن کِیرتن نال من دی بھٹکݨ گھٹݨ لگّی۔

دۄویں وکت ہُںدّی کتھا اُکھڑے مناں نُۄں یتھارتھ نال ٹکرائُݨ دا بل بکھشݨ لگّی۔ مَۄت دے اٹلّ ہۄݨ اتے دُنِیاوی رِشتِیاں دے استھائی ہۄݨ دی سچائی سمجھ آئُݨ لگّی۔ منُکھّ دے ہتھّ کُجھّ وی نہِیں سی۔ ناں جنم اُس دی مرذی نال ہُںدّا ہَے٬ ناں مَۄت پُچھّ کے آئُںدی ہَے۔ منُکھّ کیول کرتا ہَے۔ کرن کرائُݨ والا پْرماتما ہَے۔ پْرماتما سبھ دا بھلا چاہُںدّا ہَے۔ اُسدی رذا وِچّ رہِݨ وِچّ ہی سُکھّ ہَے۔ اِہ سچّ من وِچّ گھر کرن لگّا۔

مہامبھارت واںگ اُنہاں نال کپٹ ہۄئِیا سی۔ اُنہاں دے نِہتھّے ابھِمنِیئۄں دا کتل ہۄئِیا سی۔ یُدھّ اُنہاں اُپر تھۄپِیا گِیا سی۔ اُنہاں نیں ہکّ سچّ دی لڑائی ہِکّ تاݨ کے لڑنی سی۔ بِناں چںگّے مںدّے نتِیجے دی پرواہ کِیتے اُنہاں نُۄں گواہاں والے کٹہِرے وِچّ کھڑھنا سی۔ نِشکام کرم دا پھل مِٹھّا ہۄݨا سی۔

پرمانںدّ دی مِہنت نُۄں پھل لگّا سی۔

وید پرِوار بِناں کِسے خَۄف دے گواہی دیݨ چلِّیا سی۔ گواہی دا اِکّ اِکّ اخّر اُنہاں نُۄں یاد سی۔

پر مائِیا نگر دی جُۄہ وِچّ وڑدِیاں ہی رام ناتھ دا دِل دھڑکݨ لگّا۔ اںدّرۄں اواذ آئُݨ لگّی۔ گواہی اجّ وی نہِیں ہۄئیگی۔ نںدّ لال کۄئی نوِیں چال چلّیگا۔

ڈۄلدے من نال اُہ ادالت اگّے جا کھڑھے۔

رام ناتھ نیں سبھ تۄں پہِلاں ادالت دے نۄٹِس بۄرڈ اُپر لٹکدی اجّ دے کیساں دی لِسٹ اُپر جھات ماری۔ پِچھلی پیشی اُپر ججّ نیں سُݨوائی لئی دۄ کیس رکھّے سن۔ اُنہاں وِچۄں اہِم کیس اُنہاں والا سی۔ اجّ ستھِتی اُہ نہِیں سی۔ اجّ سُݨے جاݨ والے کیساں دی لِسٹ بہُت لمبّی سی۔

سُݨوائی لئی لگّے کیساں دی گِݨتی دیکھ کے رام ناتھ نُۄں آپݨا شکّ یکِین وِچّ بدلدا نذر آئُݨ لگّا۔ ہۄ سکدا ہَے ججّ نُۄں وی آپݨے اںدّرۄں رام ناتھ والی اواذ سُݨائی دِتّی ہۄوے۔ اِس کیس دی سُݨوائی ٹل جاݨ اُپر اُہ وِہلا ناں بَیٹھݨا چاہُںدّا ہۄوے۔ اِسے لئی اُس نیں آپݨا دِن رُجھیویمبھرِیا رکھِّیا ہۄوے۔

رام ناتھ دے دِماغ وِچّ کُجھّ پھُرنے پھُرن لگّے۔ مُلذم دھِر کِدھرے ہائی کۄرٹۄں بںدّی ناں لَے آئی ہۄوے؟ کِدھرے وکِیلاں نیں ہڑتال ناں کر دِتّی ہۄوے؟

کۄئی ججّ٬ مںتّری جاں وکِیل ناں مر گِیا ہۄوے؟ اچانک چھُٹّی گھۄشِت ناں ہۄ گئی ہۄوے؟ مُلذم دھِر دا کۄئی وکِیل آپݨی کِسے مجبُۄری دے بہانے تارِیخ اگّے پائُݨ دی بینتی ناں کر گِیا ہۄوے؟

کۄئی کارن سی٬ جِس کارن ججّ نیں سُݨے جاݨ والے مُکدّمِیاں دی گِݨتی اِنی لمبّی رکھّی سی۔

رِیڈر نُۄں مِل کے رام ناتھ نُۄں تسلّی ہۄئی۔ اجِہی کۄئی گلّ نہِیں سی۔

باکی دے مُکدّمِیاں وِچّ چھۄٹی مۄٹی کاروائی باکی سی۔ سارا کمّ اِکّ گھںٹّے وِچّ نِبڑ جاݨا سی۔

ساڈھے دس وجّدِیاں ہی مُلذماں دے وکِیل اِکّ اِکّ کرکے کچہِری آئُݨ لگّے۔ سارے وکِیلاں دی گِݨتی پُۄری ہۄݨ ’تے رام ناتھ نیں سُکھّ دا ساہ لِیا۔

گِیاراں وجے کمل کتل کیس نُۄں اواذ پَے گئی۔

جیلہ وِچّ بںدّ چارے مُلذم٬ سِپاہِییاں ولّۄں ادالت وِچّ پیش کِیتے گئے۔

وکِیلاں دِییاں کُرسِییاں پِچھّے بَیںچاں اُپر بَیٹھے پںکّج اتے نِیرج اُنہاں مُلذماں کۄل آ کھڑۄتے۔

پںڈّت ذمانت اُپر سی۔ اُہ ہالے تک اںدّر نہِیں سی آئِیا۔

کُجھّ مِںٹّاں لئی کچہِری وِچّ خامۄشی چھا گئی۔ سبھ دِییاں نِگاہاں کچہِری دے پْرویش دوار اُپر ٹِک گئیِیاں۔ دھڑکدے دِل نال ججّ٬ اہِلکار٬ وکِیل٬ گواہ اتے باکی دے مُلذم پںڈِّت دا اِںتذار کرن لگّے۔

“تُہاڈا دۄشی اجّ کچہِری آئِیا ہَے؟ تُہانُۄں باہر مِلِیا ہَے؟”

سادھُۄ سِںگھّ دا متھّا ٹھنک چُکّا سی۔ پھیر وی ستھِتی سپشّٹ کرن لئی اُسنے چَۄدھری تۄں پُچھِّیا۔

“پتا نہِیں جناب! مَیں گھرۄں سِدھّا کچہِری وِچّ آ گِیا۔ کُجھّ دیر اِںتجار کرنا پَیݨا ہَے۔ لیٹ ہۄݨ دا کۄئی خاس کارن ہۄݨَے۔”

“ہاں٬ سانُۄں اُس لاٹ ساہِب دا اِںتجار کرنا ہی پَیݨا ہَے۔ ہائی کۄرٹ دی ہدائِت جۄ ہۄئی۔ اُسدا دھِیان رکھّݨا۔ جدۄں آئے دسّ دیݨا۔ مَیں گواہی شُرُۄ کر دیواںگا۔”

اِس وار سادھُۄ سِںگھّ من نُۄں سمجھا کے آئِیا سی۔ مُکدّما جِہڑا مرذی مۄڑ کٹّے٬ اُہ گُسّا نہِیں کریگا۔ پھَیسلا ججّ دے نہِیں مُلذم دے ہتھّ سی۔ سادھُۄ سِںگھّ نیں تھۄڑھی جِہی تیذی پھڑی تاں شرارتی وکِیل نیں اُسنُۄں جھِڑک دِتّا۔ ججّ دِییاں آپݨِییاں مجبُۄرِییاں سن۔ اُسنے منمانی کِیتی تاں مُلذماں نیں دۄ پَیسے دے کارڈ ’تے شِکائِت لِکھ کے ہائی کۄرٹ نُۄں بھیج دیݨی سی۔ کِسے ججّ نیں جھٹّ املا پھَیلا لَے کے پڑتال کرن آ جاݨا سی۔ سادھُۄ سِںگھّ دی کھِچائی ہۄݨی سی۔ اِس مُکدّمے نُۄں آم کیساں واںگ کِئۄں نہِیں لِیا جاںدا؟ سادھُۄ سِںگھّ اِس کیس نُۄں سادھارن نہِیں سی سمجھدا۔ اِس کیس وِچّ اِکۄ سمیں کئی سںگِّین جُرم ہۄئے سن۔ مُدئی پرِوار پُۄری ترہاں تباہ ہۄ چُکّا سی۔ اُنہاں دے ذخماں نُۄں پھَۄری ملہم پٹّی دی ذرُۄرت سی۔ دۄشِییاں نُۄں جلدی تۄں جلدی سذا ہۄݨی چاہِیدی سی۔

تاں ہی اُنہاں دے مناں نُۄں سکُۄن مِلݨا سی۔ سادھُۄ سِںگھّ اِہۄ کرنا چاہُںدّا سی۔

اِہ اُسدا پھرذ وی سی۔ پر مُلذماں دے وکِیلاں نُۄں سادھُۄ سِںگھّ دا اِہ نذرِییا پسںدّ نہِیں سی۔ کانُۄنی کلاباذِییاں دا اُہ بھرپُۄر فائِدا اُٹھا رہے سن۔

پِچھلی پیشی اُپر نالے اُہ گواہ مۄڑن وِچّ کامیاب ہۄ گئے٬ نالے دُیانی دے مُلذم لئی لکھّاں رُپئے فِیس لَیݨ والا وکِیل کروا گئے۔

سادھُۄ سِںگھّ دی تِیکھݨ بُدھّی تاڑ گئی۔ پںڈِّت نُۄں جاݨ بُجھ کے گَیر ہاذر کِیتا گِیا ہَے۔ مکسد ساف سی۔ سادھُۄ سِںگھّ نُۄں دۄ تِنّ پیشِییاں مُلذم دی گْرِفتاری لئی پائُݨِییاں پَیݨِییاں سن۔ ہر پیشی گھٹّۄ گھٹّ پںدّراں دِن دی ہۄݨی سی۔ پںڈِّت مُلذماں دی کِسے کِلہے ورگی پھَیکٹری وِچّ لُکِیا ہۄئیگا۔ پُلِس اُس تک پُجّ نہِیں سکیگی۔ ہار کے ادالت نُۄں اُسنُۄں اِشتِہاری مُلذم کرار دیݨا پئیگا۔ اِس کاروائی نُۄں مُکمّل کرن لئی دۄ تِنّ مہِینے ہۄر لگّݨگے۔

سادھُۄ سِںگھّ پُۄرا ذۄر لا لئے تاں وی گواہِییاں نیں گھٹّۄ گھٹّ چھے مہِینے لئی لٹک جاݨا سی۔

پھیر مُلذماں نیں کۄئی ہۄر مۄڑھی گڈّ دیݨی سی۔ پھَیسلا اُدۄں ہۄݨا سی٬ جدۄں مُلذماں نیں چاہُݨا سی۔ مُدئی دھِر دی کی چلّݨی سی؟ ججّ دی پیش نہِیں سی جا رہی۔

اِہۄ سۄچ کے سادھُۄ سِںگھّ ٹھںڈّے دِماغ تۄں کمّ لَے رِہا سی۔

گھںٹّے کُ بائد سادھُۄ سِںگھّ نیں پھیر آپݨے اردلی تۄں اواذ مروائی۔

اردلی پہِلاں ہی مُلذم ’تے نذر رکھّ رِہا سی۔ اُہ ہالے تک اُسنُۄں نذر نہِیں سی آئِیا۔

“میرا خِیال ہَے مُلذم جاݨ بُجھّ کے گَیر ہاذر ہۄئِیا ہَے۔ ہُݨ اُسدے آئُݨ دی کۄئی سمبھّاونا نہِیں۔ گواہاں نُۄں ہالے بھیج دِںدّے ہاں۔ لۄڑ پئی بائد دُپہِر بُلا لواںگے۔”

بُجھے من نال سادھُۄ سِںگھّ نیں مُۄںہ لٹکائی کھڑھے رام ناتھ نُۄں اگلی کاروائی سمجھائی۔

رام ناتھ نیں اںدّر بَیٹھ کے کی کرنا سی؟ گواہاں دے نال اُہ وی باہر آ گِیا۔

ادالت دا سماں سماپت ہۄݨ تک کئی وار دۄشی نُۄں ہاذر ہۄݨ لئی آواذاں مارن دی کاروائی دُہرائی گئی۔ ناں اُسنے ہاذر ہۄݨا سی٬ ناں اُہ ہاذر ہۄئِیا۔

سادھُۄ سِںگھّ نیں ہۄئی پْریشانی لئی گواہاں تۄں مُیافی مںگّی۔

سفائی دھِر نیں اِکۄ استر نال اِکٹھّا چھے مہِینے دا سماں پھُںڈّ لِیا سی۔ بڑی چلاکی نال اُنہاں نیں پھَیسلا اگلے ججّ دے آئُݨ تک ٹال لِیا سی۔

دۄبارا گواہِییاں والی پیشی پتا نہِیں کدۄں آئیگی؟

گواہاں نال رِیائِت کِیتی گئی۔ اُنہاں نُۄں تد تک ادالت آئُݨۄں چھۄٹ دِتّی گئی۔

کھالی ہتھّ مُڑدے رام ناتھ نُۄں اِکّ وار پھیر پہِلی چِںتّا ستائُݨ لگی۔

 

-105-

 

پںڈِّت نُۄں گَیر ہاذر کردے سمیں نںدّ لال نیں ہِساب لائِیا سی۔ اُسنُۄں اِشتِہاری مُجرم بݨدے بݨدے اِکّ سال لگّ جاݨا سی۔

مُکدّمے نُۄں دُبارا گواہی ’تے لائُݨ تۄں پہِلاں ادالت نُۄں وِیہ کاروائیِیاں کرنِییاں پَیݨِییاں سن۔ پںڈِّت دے ذمانتی نُۄں تلب کِیتا جاݨا سی۔ اُس نُۄں دۄشی نُۄں پیش کرن لئی دۄ تِنّ مَۄکے دیݨے پَیݨے سن۔ پھیر گْرِفتاری وارںٹّ جاری ہۄݨے سن۔ وارںٹّاں دی تامِیل لئی پُلِس نیں اُس دِییاں چھُپݨ والِییاں تھاواں ’تے چھاپے مارنے سن۔ تھکّ ہار کے اُنہاں رِپۄرٹ کرنی سی۔ ’پںڈّت دے مِلݨ دے کۄئی آسار نہِیں۔‘ پھیر پںڈِّت نُۄں پیش ہۄݨ لئی اِشتِہار راہِیں سُۄچِت کِیتا جاݨا سی۔ اِس اِشتِہار نُۄں پںڈِّت دے درواذے اگّے چِپکائُݨ لئی اِکّ سِپاہی نُۄں باہر جاݨا پَیݨا سی۔ پھیر کاروائی مُکمّل ہۄݨی سی۔

نںدّ لال جے ہر کاروائی وِچّ اِکّ اِکّ رۄڑا اٹکائے تاں کاروائی نیں دُگݨا سماں کھا لَیݨا سی۔ کدے ذامن دی تامِیل ٹالی جاݨی سی٬ کدے بِہار جاݨ والے سِپاہی نُۄں راہ وِچّ رۄکِیا جاݨا سی۔ کدے وارںٹّ گُمّ ہۄݨے سن اتے کدے اِشتِہار۔

پر پںڈِّت نُۄں بھگَۄڑا کرار دِتّے جاݨ والی کاروائی وِچّ نںدّ لال دی اِکّ ناں چلّی۔ اِکّ تاں ججّ وکِیلاں دی چلاکی ’تے کھِجھِیا ہۄئِیا سی۔

اُسنُۄں پتا سی مُلذم نُۄں جاݨ بُجھ کے گَیر ہاذر کِیتا گِیا سی۔ دُۄجا سۄسائِٹی کِسے کاگذ نُۄں رُکݨ نہِیں سی دے رہی۔ تِیجا اِہ کاروائی گَیر ہاذر مُلذم اتے ججّ وِچکار چلّ رہی سی۔ نںدّ لال نُۄں اِس کاروائی وِچّ دخل دیݨ دا ادھِکار نہِیں سی۔

سال وِچّ مُکّݨ والی کاروائی چار مہِینے وِچّ مُکّ گئی۔

سادھُۄ سِںگھّ دے ہالے وی چار مہِینے باکی سن۔ اُہ چاہے تاں اِنے سمیں وِچّ مُلذماں نُۄں پھاہے لا سکدا سی۔

مُکدّمے دے دُبارا گواہِییاں تے آ جاݨ ’تے نِیرج ہۄراں نُۄں فِکر ہۄݨ لگّا۔

نںدّ لال دا ترکش اِنا گرِیب نہِیں سی۔ پر ججّ نُۄں بِناں متلب کھِجھائُݨا ٹھِیک نہِیں سی۔ باکی دے چارے مُکھّ دۄشی جیلہ وِچّ سن۔ پںکّج جاں نِیرج وِچۄں جے کِسے نُۄں گَیر ہاذر کِیتا گِیا تاں اُنہاں نُۄں کُجھّ دِناں لئی جیلہ دی ہوا کھاݨی پَیݨی سی۔ کئی وار اِکّ دۄ دِناں لئی اںدّر گِیا مُلذم پھَیسلے تک باہر آئُݨ نُۄں ترسدا رہِ جاںدا ہَے۔ نںدّ لال کۄئی ذۄخم لَیݨ نُۄں تِیار نہِیں سی۔ مُکدّما لٹکائُݨ دے بہُت مَۄکے آئُݨے سن۔ تِیہ گواہاں نیں گواہی دیݨ آئُݨا سی۔ نںدّ لال نیں کدے ڈاکٹر کۄلۄں درخاست بھِجوا دیݨی سی۔ اُہ اَیمرجَیںسی مرِیذاں نُۄں دیکھ رِہا سی۔ اُسدا ادالت آئُݨا سمبھّو نہِیں سی۔ کدے اُسنے تھاݨیدار تۄں وائِرلَیس کروا دیݨی سی۔ اُہ مُکھّمںتّری نال باہر جا رِہا سی۔ ادالت نالۄں مُکھّ مںتّری دی سُرکھِّیا ذِیادا اہِم سی۔ پھیر مُلذماں نُۄں سفائی دا مَۄکا مِلݨا سی۔ سفائی وِچّ اُنہاں نیں اسکارٹ ہسپتال دے ڈاکٹر اتے اَیم.پی.نُۄں بھُگتائُݨا سی۔ اجِہے اہِم وِئکتی سفائی دھِر دے ذۄر لائُݨ ’تے نہِیں آئُںدے۔ آپے اُنہاں نیں کدۄں آئُݨا سی۔

چار مہِینے ٹپائُݨے نںدّ لال لئی کۄئی مُشکل نہِیں سی۔

جے کۄئی وی وسّ ناں چلِیا تاں نںدّ لال نیں بْرہم استر کڈھّ لَیݨا سی۔

پںڈِّت نُۄں اِسے مَۄکے لئی اِشتِہاری مُلذم بݨوائِیا گِیا سی۔ پھَیسلے والے دِن اُس نُۄں ادالت وِچّ پیش کِیتا جاݨا سی۔ اُس دے پیش ہُںدِّیاں ہی سپّسِیڑھی والی لُڈّۄ واںگ نڑِنویں دے ہِںدّسے ’تے پُجّی گۄٹی نیں مُڑ ذِیرۄ ’تے آ ڈِگّݨا سی۔ پہِلے گواہ تۄں لَے کے ساری کاروائی پھیر دُہرائی جاݨی سی۔

نںدّ لال دی گارںٹّی سی۔ پھَیسلا سادھُۄ سِںگھّ دی کلم تۄں نہِیں ہۄئیگا۔

پر اِہ کی گارںٹّی سی کِہ سادھُۄ سِںگھّ دی تھاں آئُݨ والا ججّ سادھُۄ سِںگھّ ورگا نہِیں ہۄئیگا۔ بتھیرے ججّ سن٬ جِہڑے پَیسے دے جال وِچّ نہِیں پھسدے۔ کئیِیاں نُۄں امِیر مُلذماں نُۄں بری کردے سمیں ہۄݨ والی بدنامی تۄں ڈر لگّݨا سی۔

ڈر ڈر وِچّ اُنہاں نیں پںکّج ہۄراں نُۄں سذا سُݨا دیݨی سی۔ کئیِیاں نیں جُرم دی سںگِّینتا نُۄں دیکھدے ہۄئے آپݨے اِکھلاکی پھرذ تہِت اُنہاں نُۄں پھاہے لا دیݨا سی۔

مرذی دا ججّ لِیائُݨ لئی ہُݨے تۄں یتن آرمبھّ ہۄݨے چاہِیدے سن۔

نںدّ لال دی نذر وِچّ کُجھّ اجِہے ججّ سن جِہڑے اُپرۄں اِیماندار نذر آئُںدے سن٬ پر اںدّرۄں کالے ناگ سن۔ اُہ پَیسے لَیںدے سن پر کڑی وِچار کے۔ پدھّکِیا پھل کھاںدے سن۔ مِسل دا ڈھِڈّ وی بھردے سن اتے آپݨا وی۔

اجِہے ججّاں نُۄں پںکّج ہۄراں نُۄں بری کرن وِچّ کۄئی دِکّت پیش نہِیں آئُݨی۔

کیس کھامِییاں نال بھرِیا پِیا سی۔ جے اُنہاں وِچۄں کۄئی ججّ سادھُۄ سِںگھّ دی تھاں آ گِیا تاں پھَیسلا نںدّ لال دی مرذی انُسار ہۄݨا سی۔

پر مرذی دا ججّ آئیگا کِس ترہاں؟ مائِیا نگر وِچّ تاں کِسے چپڑاسی دی بدلی کرائُݨی اَۄکھی ہۄ جاںدی ہَے۔ اِہ اَیڈِیشنل سَیشن ججّ دی نِیُکتی دا ماملا سی۔

اِس دا ہلّ وی نںدّ لال کۄل سی۔

ہائی کۄرٹ دے سبھ تۄں سِینِیئر ججّ ہجاری لال دی ترکّی ہۄݨ والی سی۔ اُسدا رِکارڈ بہُتا ودھِییا نہِیں سی۔ اِہ رِکارڈ اُسدی ترکّی وِچّ رۄڑا نہِیں سی بݨ رِہا پر اُسنُۄں اِسے ہائی کۄرٹ دا چِیف جسٹِس بݨن تۄں رۄک رِہا سی۔ ہجاری لال آپݨے گھر وِچّ رہِ کے سرداری کرنا چاہُںدّا سی۔ اِنہِیں دِنِیں اُہ سابکا اَیم.پی.شُکلا ساہِب دی کۄٹھی دے گیڑے کٹّ رِہا سی۔ سابکا اَیم.پی.خُد کیںدر وِچّ کانُۄن مںتّری رِہا سی۔ مَۄجُۄدا کیںدری مںتّری اُسدی پارٹی دا تاں سی ہی٬ اُسدا جماتی وی سی۔ شُکلے نیں ہجاری لال دا کمّ کروا دیݨا سی٬ اِس دا نںدّ لال نُۄں پتا سی۔ اہِسان ہیٹھ دبے چِیف نیں شُکلا دے اِشارے ’تے نچّݨا سی۔ دُۄر دی سۄچ کے پںکّج ہۄراں نُۄں ہُݨے تۄں شُکلے دے لڑ لگ جاݨا چاہِیدا سی۔ آپݨے اتے آپݨے رِشتیداراں دے کیس ہُݨے تۄں شُکلا نُۄں بھیجݨے شُرُۄ کر دیݨے چاہِیدے سن۔ باکی نںدّ لال جاݨے٬ اُس دا کمّ جاݨے۔

نوِیں یۄجنا تہِت وکِیلاں نیں متا پکائِیا۔ ہُݨ سادھُۄ سِںگھّ تۄں ڈرن دی ذرُۄرت نہِیں۔ پُۄرا ذۄر لا کے وی اُہ مُکدّمے نُۄں پھَیسلے تک نہِیں لِجا سکدا۔

نویں ججّ دے آئُݨ تک مُکدّما پھَیسلے لئی تِیار ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔

نویں ججّ دے کمّ دا آگاذ اُنہاں نُۄں بری کرن تۄں ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔

اِہ سۄچ کے سفائی دھِر نیں اگلی پیشی ’تے گواہ بھُگتائُݨ لئی کمرکسّے کسّ لئے۔

 

-106-

 

سفائی دھِر دِییاں چالاں تے مُدئی دھِر نیں تاں دُکھی ہۄݨا ہی سی٬ ججّ وی نِہتھّا مہِسُۄس کر رِہا سی۔

آپݨا پُۄرا ذۄر لا کے اُسنے مُلذم نُۄں بھگَۄڑا کرار دیݨ دی کاروائی چار مہِینے وِچّ مُکائی سی۔ پر اُسنُۄں اگلی کاروائی شُرُۄ ہۄݨ دی اُکّا ہی آس نہِیں سی۔

پِچھلِییاں پیشِییاں ’تے گواہاں دی ڈار ہاذر ہُںدّی رہی سی۔ گواہاں نُۄں بیرںگّ مۄڑ کے اُسنُۄں شرمِںدّگی مہِسُۄس ہُںدّی سی۔

مُکدّمے دے پِچھۄکڑ نُۄں دھِیان وِچّ رکھّدے ہۄئے ججّ نیں اِس وار سُݨوائی دۄ دِن نہِیں سی رکھّی۔ سُݨوائی لئی اِکّ دِن کھالی رکھِّیا سی۔ پہِلاں واںگ سارے گواہ وی تلب نہِیں سن کِیتے۔ کیول چشمدِید گواہ بُلائے گئے سن۔

دۄشِییاں اُپر کتل دے نال نال بلاتکار دا وی دۄش سی۔ بلاتکار کیس دی سُݨوائی کردے سمیں سادھُۄ سِںگھّ نُۄں بُخار چڑھن لگدا سی۔ اُہ آپݨا آپ نُۄں کَۄرو سبھا دا مُکھی مہِسُۄس کرن لگدا سی۔ اِکّ ماسُۄم کُڑی نُۄں وکِیل نیں شبد باݨاں راہِیں نِروستر کرنا سی۔ مرِیادا وِچّ بنّہے ججّ نیں ناں چاہُںدّے ہۄئے وی مُۄک درشک بݨ کے رہِ جاݨا سی۔

پںڈِّت پرمانںدّ نیں نیہا نُۄں مائِیا نگر ولّ تُرن تۄں پہِلاں چھۄٹا جِہا اُپدیش دِتّا سی۔ ادالت اُس لئی کُرُۄکشیتر دا مَیدان سی۔ نیہا نیں ہُںدّے چِیر ہرن تۄں ڈر کے رہِم دی پُکار نہِیں سی کرنی۔ اُسنے ارجن وِچّ اُسنُۄں یاد کرکے نہِیں سی رۄݨا۔ کِسے کمذۄری دا سبُۄت نہِیں سی دیݨا۔

نیہا دی اواذ دے تھِرکݨ نال وکِیلاں وِچّ ہُںدّی گھُسر مُسر اِکّ دم رُک گئی۔ چارے پاسے سنّاٹا چھا گِیا۔

“اتے تُسِیں اَیم.اے.اِںگلِش کردے سی … اگّے چلّۄ۔”

ججّ نیں ادھُۄرے پھِکرے نُۄں پُۄرا کرکے رُکی گواہی نُۄں چالُۄ کِیتا۔

ججّ دا گواہ نُۄں اِس ترہاں اُتشاہت کرنا گَیر کانُۄنی سی۔ اِس نُکتے نُۄں دۄویں دھِراں جاݨدِییاں سن۔

ہرِیش نُۄں لگّا سی ججّ دے اِس پکھّپاتی روئیِّئے ’تے سفائی دھِر ولّۄں واورۄلا کھڑھا کِیتا جاݨ والا سی۔ پر نیہا دے بھر آئے گلے نیں سبھ ’تے اسر کِیتا سی۔ کِسے پاسِئۄں کۄئی اِتراذ نہِیں سی اُٹھِّیا۔

ججّ دی ہلّاشیری نال نیہا سمبھّل گئی۔

بِیان دے اگلے ہِسّے وِچّ کمل دا ذِکر نہِیں سی۔ ادھّی رات دے وکت ہۄݨ اتے اُنہاں دے آپݨے آپݨے کمرے وِچّ سَۄݨ دا ذِکر سی۔ دۄشِییاں دے دھۄکھے نال اُنہاں دی کۄٹھی وِچّ داخل ہۄݨ دی کہاݨی سُݨائُݨ وِچّ اُسنُۄں کۄئی دِکّت مہِسُۄس نہِیں سی ہۄئی۔

پر جدۄں اُسنے کمل دے ڈھِڈّ وِچّ پںچّم ولّۄں چھُرا مارے جاݨ دی گلّ چھیڑی تاں اُہ لکھّ یتن کرن ’تے وی آپݨے اںدّر رُکے ہںجھُّۄیاں دے ہڑھ نُۄں رۄک ناں سکی۔

“میرے وِیر دے ڈھِڈ وِچّ چھُرا …” آکھدی نیہا بھُباں مار کے رۄ پئی۔

رۄںدی نیہا نُۄں دیکھ کے سفائی دھِر سݨے سبھ وکِیلاں اتے مُنشِییاں دِییاں اکھّاں نم ہۄ گئیِیاں۔

“بیٹی ہَۄسلا رکھّ۔ … مُںڈِّئۄ کُڑی نُۄں پاݨی پِلائۄ۔”

گھبرائی نیہا ’تے سبھ تۄں پہِلاں نںدّ لال نُۄں ترس آئِیا سی۔

گواہ دے سمبھّل جاݨ تک کاروائی کُجھّ دیر لئی رُک گئی۔

ڈھِڈّ دی بھڑاس نِکل جاݨ کارن اتے دۄ گلاس ٹھںڈّے پاݨی دے اںدّر جاݨ کارن نیہا آپݨے آپ نُۄں تکڑی مہِسُۄس کرن لگّی۔

کُجھّ دیر آرام کرکے اُسنے خُد ہی کاروائی شُرُۄ کروائی۔

کمل نال سبںدھّت باکی دا بِیان ججّ نیں آپ مُکمّل کر دِتّا۔

اِہ وی ججّ دی ذِیادتی سی۔ چاہِیدا اِہ سی جۄ گواہ بۄلدا٬ ججّ اُہۄ لِکھوائُںدا۔ پر گمگِین ماہَۄل نیں سفائی دھِر دے وکِیلاں نُۄں آپݨے ادھِکار بھُلا دِتّے سن۔

پںڈّت ولّۄں نِیلم٬ کالِیئے ولّۄں وید نُۄں سٹّاں مارن٬ دِینے ولّۄں اُس نال کھِچ دھُۄہ کرن٬ ٹھیکیدار ولّۄں ڈکَیتی لئی ہُکم دیݨ اتے پھیر سبھ ولّۄں رل مِل کے لُٹّ کھۄہ کرن دی کہاݨی نیہا نیں بِناں جھِجک سُݨا دِتّی۔

“وٹ ابائُٹ ریپ؟” نیہا نیں دِینے ولّۄں اُس نال کِیتے بلاتکار دا بݨکے گواہی والے تِیر کَۄرواں ولّ سُٹّݨے سن۔ اِنہاں تِیراں نیں مُلذماں لئی پھاںسی دا پھںدّا بنݨا سی۔

نیہا نیں گواہی دے نال نال پںڈِّت جی دے اُپدیش نُۄں رٹّا لا رکھِّیا سی۔ مَۄکا مِلدے ہی اُسنے آپݨے وِیر دے کاتلاں اُپر راݨی جھاںسی بݨکے جھپٹݨا سی۔

بلاتکار دا دۄش ہۄݨ کارن ادالت دی کاروائی بںدّ کمرے وِچّ ہۄݨی سی۔ ججّ٬ سرکاری وکِیل٬ گواہ٬ دۄشی اتے دۄشِییاں دے وکِیلاں تۄں اِلاوا ہۄر کِسے نُۄں ادالت وِچّ کھڑھن دی اِجاذت نہِیں سی ہۄݨی۔

آواذ پَیݨ ’تے نیہا گواہاں والے کٹہِرے وِچّ آ کھڑۄتی۔

ججّ نُۄں گواہی شُرُۄ ہۄݨ دا یکِین نہِیں سی۔ تسلّی کرن لئی اُسنے وکِیلاں کۄلۄں پُچھِّیا: “گواہی شُرُۄ کرِیئے؟”

“جی جناب!” سارے وکِیلاں نیں لگبھگ اِکۄ سمیں ہُںگّارا بھرِیا۔

کہِݨ لئی سُݨوائی بںدّ کمرے وِچّ ہۄ رہی سی۔ پر ادالت تماشبِیناں نال بھری ہۄئی سی۔ چھے دۄشی اتے اُنہاں دے چھے وکِیل اِکّ پاسے کھڑھے سن۔

سِینِیئر وکِیلاں دی سہائِتا لئی دۄ جُۄنِیئر وکِیل اتے تِنّ مُنشِییاں نُۄں اںدّر رہِݨ دی اِجاذت مِل گئی۔ مُلذم دھِر ولّ کُلّ مِلا کے ستاراں بںدّے کھڑے سن۔

مُدئی دھِر دا پلڑا ہلکا سی۔ سرکاری وکِیل اتے ہرِیش رائے مُدئی دھِر دے وکِیل سن۔ رام ناتھ خُد ہی باہر چلِیا گِیا سی۔ اُس دی دھِییاں ورگی بھاݨجی نُۄں چھے وکِیلاں دی جِرہا دے چاکُۄیاں ورگے وار سہِݨے پَیݨے سن۔

کُجھّ سوال اسبھِیا اتے بھدّے ہۄݨے سن۔ رام ناتھ دی ہاذری وِچّ نیہا نُۄں اجِہے پْرشناں دے اُتّر دیݨ وِچّ پْریشانی ہۄݨی سی۔

سرکاری وکِیل دی مدد لئی اِکّ نائِب کۄرٹ سی٬ جِہڑا مِسل دے نال نال پیش ہۄݨ والے مال مُکدّمے نُۄں سمبھّال رِہا سی۔

گواہی شُرُۄ ہۄݨ تۄں پہِلاں نیہا نُۄں سچّ بۄلݨ لئی دھرم دی سہُں کھوائی گئی۔

سہُں کھا کے نیہا واپری گھٹنا دا ویروا دیݨ لگّی۔

دِیپ نگر مُہلّے دی گلی نمبّر چار وِچّ اُنہاں دا گھر سی۔ چھۄٹا جِہا پرِوار تِییاں ورگے دِن بِتاء رِہا سی۔ کمل یُۄنِیورسِٹی وِچّ اَیم.بی.اے. کر رِہا سی … ۔

کمل دا ناں ذُبان ’تے آئُںدے ہی نیہا دا گچّ بھر گِیا۔ اُسدی ذُبان تالُۄئے نال لگّ گئی۔ اکھّاں نم ہۄ گئیِیاں۔ کُجھّ دیر لئی اُہ ٹھٹھمبّری۔ جھٹّ اُس نُۄں پںڈِّت پرمانںدّ دا سںدّیش یاد آئِیا۔ اُسنے ڈۄلݨا نہِیں سی۔ بھاوُک نہِیں سی ہۄݨا۔ بھرا نُۄں یاد کرکے رۄݨ لئی ساری اُمر باکی سی۔ ادالت ذِکر نہِیں سی کِیتا۔ سپشٹِیکرن لَیݨ لئی ججّ نیں سرکاری وکِیل تۄں پُچھِّیا۔

’اِٹ واج ناٹ کمِٹڈ۔” ججّ دے پْرشن دا اُتّر نیہا نیں آپ دے دِتّا۔

اِس تۄں پہِلاں کِہ نیہا اِکّ اِکّ مُلذم ولّ اُںگل کرکے دسّے کِہ کالِییا کَۄݨ اتے پںڈِّت کَۄݨ ہَے٬ اِکّ کاروائی ہۄر ہۄݨی باکی سی۔

تفتِیش دَۄران پُلِس نُۄں کُجھّ اہِم سبُۄت مِلے سن٬ کُجھّ چِیذاں مَۄکے تۄں مِلِییاں سن٬ جِہڑِییاں دۄشِییاں دا اُتھے ہاذر ہۄݨا سابت کردِییاں سن۔

کُجھّ چِیذاں دۄشِییاں کۄلۄں برامد ہۄئیِیاں سن٬ جِہڑِییاں اُنہاں دے واردات وِچّ شامل ہۄݨا سابت کردِییاں سن۔ نیہا نیں اِنہاں سارِییاں چِیذاں دی شناخت کرنی سی۔

سبھ تۄں پہِلاں کمل دے خُۄن نال لِبڑے کپڑِیاں دا پارسل کھۄلہِیا گِیا۔ پۄسٹ مارٹم کردے سمیں اِہ کپڑے ڈاکٹر نیں آپݨے کبذے وِچّ لئے سن۔ ٹَیسٹ لئی اُنہاں کپڑِیاں نُۄں کَیمِیکل اگجامِینر کۄل بھیجِیا گِیا۔

گھُمّ گھُمّا کے اِہ کپّڑے واپس ادالت کۄل پُجّ گئے سن۔

ججّ دی ہدائِت ’تے دُۄجا پارسل کھۄلہِیا گِیا۔ اِس وِچۄں خُۄن نال لِبڑِیا اُہ چھُرا نِکلِیا جِہڑا کمل دے ڈھِڈّ وِچّ کھۄبھِیا گِیا سی۔

جاںدا ہۄئِیا پںچّم اِس چھُٹے نُۄں آپݨے نال لَے گِیا سی۔ پِچھۄں کُٹّ کے پُلِس نیں اُس کۄلۄں برامد کروا لِیا سی۔

پارسلاں دے کھُلہدِیاں ہی سلاب اتے خُۄن دی رلی مِلی بدبُۄ سارے کمرے وِچّ پھَیل گئی۔ کُجھّ وکِیلاں نیں نکّاں اُپر رُمال رکھّ لئے٬ کُجھّ نیں ساہ گھُٹّ لئے۔

ہۄراں لئی کمل دے بُۄ ماردے کپڑے گھِنائُݨی چِیذ ہۄ سکدے سن۔ پر نیہا لئی اُہ انمۄل کھذانا سی۔

کُڑتا پجاما ساہمݨے ہُںدِّیاں ہی جِئۄُںدا جاگدا کمل اُسدِییاں اکھّاں اگّے آ کھڑۄتا۔

کمل دے پِچھلے جنم دِن ’تے نیہا نیں اِہ کُڑتا پجاما اُسنُۄں تۄہفے وِچّ دِتّا سی۔ اِہ کُڑتا پجاما پا کے کمل راجکُماراں ورگا لگّدا سی۔

کُڑتا پجاما٬ کمل٬ چھُرا اتے خُۄن اِکّ گھُمّݨگھیری بݨکے نیہا دے سِر نُۄں چڑھن لگّی۔ کمل دے پیٹ وِچّ کھُبھدا چھُرا٬ خُۄن دِییاں تتِیرِییاں٬ باہر نِکلدِییاں آںتڑِییاں اتے تڑفدا کمل نیہا اگّے ساکار ہۄ گِیا۔

نیہا دِییاں اکھّاں اگّے تارے نچّݨ لگّے۔ لتّاں اُسدا بۄجھ جھلّݨ تۄں اسمرتھتا پْرگٹائُݨ لگِّییاں۔ نیہا نُۄں لگّا اُہ ڈِگّݨ لگّی سی۔

پھیر رَۄلا پَے گِیا٬ “سمبھّالۄ٬ سمبھّالۄ۔ کُڑی بیہۄش ہۄ گئی۔”

پْردھان نیں اگّے ہۄ کے نیہا نُۄں سمبھّالِیا۔ اُسنُۄں ادالت لئی پئے اِکّ بَیںچ اُپر بَیٹھائِیا اتے پھیر لِٹا دِتّا۔

سامبھ سمبھّال لئی رام ناتھ نُۄں اںدّر بُلائِیا گِیا۔

کچہِری وِچّ اِکّ وار پھیر شمشان ورگی چُپّ چھا گئی۔

مُۄںہ اتے اکھّاں ’تے چھِٹّے مارکے رام ناتھ نیں نیہا نُۄں ہۄش وِچّ لِیاںدا۔

“اگّۄں گواہی کروائی جاوے جاں ناں؟” اِس مسلے ’تے پْردھان نال مشورا کِیتا۔

ہرِیش وی اِہۄ سۄچ رِہا سی۔

گواہی نُۄں اگّے پائُݨا خترے تۄں کھالی نہِیں سی۔ سَۄ پاپڑ ویل کے وکِیلاں نُۄں کابُۄ کِیتا گِیا سی۔ اِکّ دِن اِس ترہاں ہۄݨا ہی ہۄݨا سی۔ گواہی کروا کے کُڑی نُۄں بھار مُکت کِیتا جاوے۔

گواہی بہُتی نہِیں سی رہِںدّی۔ کیول مُلذماں دی شناخت ہۄݨی سی۔ نیہا ناں سمبھّلی تاں جِرہا لئی تارِیخ لَے لئی جائیگی۔

ہۄش آ جاݨ بائد رام ناتھ نیں اِکّ وار پھیر تسلّی کِیتی۔ گواہی نالۄں ذرُۄری نیہا دی سِہت سی۔

پر نیہا پُۄری ترہاں سمبھّل چُکّی سی۔ اُسنُۄں ہر مُلذم دا ناں اتے ہُلِییا پُۄری ترہاں یاد سی۔

“بیٹا! تُۄں پُۄری ترہاں ٹھِیک وی ایں؟ جے من اُداس ہَے تاں ہۄر پیشی پا دِںدّے ہاں۔ کۄئی مجبُۄری نہِیں۔” نیہا نُۄں کۄل بُلا کے سادھُۄ سِںگھّ نیں پُچھِّیا۔

“مَیں ٹھِیک ہاں سر! گواہی شُرُۄ کرۄ۔”

“بڑی سِیاݨی کُڑی ہَے۔” ججّ نیں نیہا دا ہَۄسلا ودھائِیا۔

“جناب ہُݨ اِس دا بِیان مُکمّل کر لئۄ۔ جِرہا بائد دُپہِر کر لواںگے۔”

ہرِیش دے اِس سُجھاء نال سبھ دھِراں سہِمت ہۄ گئیِیاں۔

بِیان مُکمّل کرائُݨ لئی نیہا مُڑ پہِلی تھاں ’تے آ کے کھڑۄ گئی۔

مُکدّمے دی اِکّ اہِم کاروائی شُرُۄ ہۄݨ والی سی۔ جے نیہا نیں دۄشِییاں دی پہِچاݨ کر لئی تاں اُنہاں نُۄں سذا ہۄ سکدی سی۔ جے پہِچاݨ ناں ہۄئی تاں اُنہاں نیں کتل اتے ڈکَیتی دے دۄشاں تۄں بری ہۄ جاݨا سی۔ اِس جُرم دی ودھّۄ ودھّ سذا تِنّ سال سی۔ ادھّی اُہ کٹّ چُکّے سن۔ باکی کَیدِییاں نُۄں مِلدِییاں چھۄٹاں کارن مُیاف ہۄ جاݨی سی۔ پھَیسلا ہُںدِّیاں ہی اُنہاں باہر آ جاݨا سی۔

شناخت دی کاروائی شُرُۄ ہُںدّے ہی سارِییاں دھِراں چَۄکس ہۄ کے کھڑۄ گئیِیاں۔

نںدّ لال نیں مُلذماں نُۄں کۄئی گُپت اِشارا کِیتا۔ سِر ہِلا کے مُلذماں نیں اِشارا سمجھ جاݨ دا ہُںگّارا بھرِیا۔

مجبُۄری وس نیہا نیں مُلذماں ولّ نذر دَۄڑائی۔ دۄ اُسدے چچیرے بھرا سن۔

کمل نُۄں کتل کرائُݨ والے٬ نیہا نُۄں نِروستر کرائُݨ والے۔ چاچے چاچی نُۄں اپاہج بنوائُݨ والے۔ سارے پرِوار نُۄں راجے تۄں رںکّ بنائُݨ والے۔

کہِر بھری نذر سُٹّ کے نیہا اگّے ودھی۔

اگاںہ کۄئی ہۄر ہی بھاݨا ورتِیا ہۄئِیا سی۔ چار دی تھاں چھے مُلذم کھڑھے سن۔ چھییاں دے ہُلِیئے اِکۄ جِہے لگّدے سن۔ دۄ مُلذماں دے کُڑتے پجامے چِٹّے سن٬ باکِییاں دے ہلکے نِیلے۔ سبھ دے گلاں وِچّ کیسری پرنے سن اتے سِراں اُپر ڈبِّیدار پرنِیاں دے مڑاسے٬ داڑھی مُچھّاں اِکۄ جِہِییاں۔

چار دی تھاں چھے مُلذم کِس ترہاں ہۄ گئے؟ نیہا نیں آپݨی دُبِدھا دُۄر کرن لئی آپݨے وکِیل ولّ تکِّیا۔ پر ہرِیش نُۄں آپݨے سائِل دی سہائِتا کرن دا ادھِکار نہِیں سی۔ اُہ تاں گواہ تۄں اِہ وی نہِیں سی پُچھّ سکدا کِہ اُسنُۄں دُبِدھا کی ہَے؟ اُہ کیول سفائی دھِر دے گَیر کانُۄنی پْرشناں اُپر اِتراذ کر سکدا سی۔

پْردھان نیں نیہا دی سمسِّیا سُلجھائُݨ لئی ججّ ولّ تکِّیا۔

سادھُۄ سِںگھّ نیہا دی سمسِّیا سمجھ چُکّا سی۔ سفائی دھِر دے وکِیلاں نیں شرارت کِیتی سی۔ مُنشِییاں دے بہانے اُنہاں نیں دۄ اجِہے بںدّے اںدّر لَے آںدے سن٬ جِنہاں دے ہُلِیئے مُلذماں نال مِلدے سن۔ گواہ نُۄں بھمبّل بھُۄسے وِچّ پائُݨ لئی اُنہاں نُۄں کپڑے وی مُلذماں ورگے پوا دِتّے سن۔

“مُنشی جی تُسِیں مُلذماں کۄل کھڑھے کی کر رہے ہۄ؟ اِکّ پاسے ہٹۄ۔”

ججّ دے اِس ہُکم ’تے سفائی دھِر نُۄں سخت اِتراذ سی۔

گواہ پہِلی وار مُلذماں دی شنافت کر رِہا سی۔ کائِدے انُسار اِہ شناخت دۄشِییاں دے پھڑے جاݨ دے تُرںتّ بائد ہۄݨی چاہِیدی سی۔ ہُݨ تک مُلذم بِیسِییاں وار ادالت وِچّ پیش ہۄ چُکّے سن۔ گواہ اُنہاں نُۄں سَیںکڑے وار دیکھ چُکّے سن۔ اِکّ مُلذم دی لتّ کٹّی جا چُکّی سی۔ اُسدی شناخت ہۄر آسان ہۄ گئی سی۔ مُلذماں نُۄں اِنساف چاہِیدا سی۔ اُنہاں نُۄں نِرپکھّ شناخت کرائُݨ دا ادھِکار سی۔ جے گواہ نُۄں مُلذماں دی سہی پہِچاݨ سی تاں اُسنُۄں چھے وِچۄں چار پہِچانݨ وِچّ کی اِتراذ سی؟

پر ججّ نُۄں اِتراذ سی۔ جے مُلذماں نیں شناخت پریڈ کرائُݨی سی تاں اُنہاں نُۄں بکائِدا اِس بارے ججّ نُۄں درخاست دیݨی چاہِیدی سی۔ ججّ دی اِجاذت لَیݨی چاہِیدی سی۔ آپݨے آپ اِںجھ کرکے مُلذم دھِر نیں ادالتی کاروائی وِچّ وِگھن پائِیا سی۔ گواہ اتے ادالت نُۄں گُمراہ کِیتا سی۔ ادالت دی مان ہانی کرن دے جُرم بدلے ججّ اُنہاں ’تے کاروائی کر سکدا سی۔

کُجھّ دیر دۄہاں دھِراں ولّۄں کانُۄنی چاراجۄئی ہُںدّی رہی۔

آخر ججّ نیں ہُکم سُݨائِیا۔ مُنشِییاں نُۄں باہر بھیجۄ۔

نیہا دی سمسِّیا ہالے وی ہلّ نہِیں سی ہۄئی۔ اُسنے چاراں وِچۄں اِکّ اِکّ نُۄں پہِچانݨا سی۔ اِہ کمّ اُس لئی آسان نہِیں سی۔

نیہا نُۄں چارے مُلذم اِکۄ جِہے جاپݨ لگّے۔ جدۄں مُلذم اُسنُۄں دِکھائے گئے سن٬ اُس سمیں ٹھیکیدار وڈّی اُمر دا لگّدا سی۔ اُسدی داڑھی مَۄلوی کٹّ سی اتے کُجھّ وال چِٹّے سن۔ اُس نیں مُچھّاں رکھِّییاں ہۄئیِیاں سن۔ باکی مُلذم شیو کردے سن۔ اجّ سبھناں دِییاں داڑھی مُچھّاں اِکۄ جِہِییاں سن۔ سبھ دے وال کالے سن۔ ہُݨ ٹھیکیدار دی اُس تۄں پہِچاݨ نہِیں سی ہۄ رہی۔ کالِیئے دے سِر دے وال چھۄٹے ہُںدّے سن۔ اجّ سبھ دۄشِییاں دے وال چھۄٹے سن۔ اُسدے اِکّ کنّ وِچّ نتّی پائی ہۄئی سی باکِییاں دے کنّ کھالی سن۔ اجّ سبھ نیں نتِّییاں پا رکھِّییاں سن۔ پںچّم دا رںگّ باکِییاں نالۄں کالا سی۔ اجّ نیہا تۄں گُۄڑھے کالے اتے ہلکے کالے رںگّ وِچۄں پھرک پھڑِیا نہِیں سی جا رِہا۔ جِویں سبھ نیں پِںڈّے ’تے کالخ مل لئی سی۔ دِینے دی پہِچاݨ نیہا نیں اُسدی پھٹی پَیںٹ کمِیذ تۄں کرنی سی۔ ہر پیشی اُہ اِنہاں ہی کپڑِیاں وِچّ آئُںدا سی۔ پر اجّ اُسنے کپّڑے بدلے ہۄئے سن۔

ہۄر تاں ہۄر نیہا نُۄں اجّ کمل دے کاتل پںچّم دی وی پہِچاݨ نہِیں سی آ رہی۔ اُہ وی پھَۄڑھِییاں دی تھاں نکلی ٹںگّ لگوا کے آئِیا سی۔

“دسّ بِیبی کِہڑا مُلذم کِہڑا ہَے؟” سفائی دھِر ششۄپںجّ وِچّ پئے گواہ دی گھبراہٹ دا فائِدا اُٹھائُݨا چاہُںدّی سی۔

نیہا دا رٹّا اُس نُۄں دھۄکھا دے چُکّا سی۔ سفائی دھِر دے وکِیل اُسنُۄں اُلجھائُݨ وِچّ کامیاب ہۄ چُکّے سن۔

رٹّے دا کھہِڑا چھڈّ کے نیہا آپݨی یادداشت اُپر ذۄر پائُݨ لگّی۔

نیہا نُۄں دسِّیا گِیا سی٬ اِہ واردات اِنہاں ہی مُلذماں نیں کِیتی سی۔ کِیتی وی اُسے ترہاں سی جِویں اُسدے بِیان وِچّ لِکھِیا گِیا سی۔ پھیر نیہا نُۄں کی گھبراہٹ سی؟ نیہا نُۄں مُلذم آپݨِییاں گِیان اِںدرِییاں دے آدھار ’تے پہِچانݨے چاہِیدے سن۔

دِینے نیں اُس نال بلاتکار کِیتا سی۔ اُسدی بدبُۄ نیہا دے رۄم رۄم وِچّ وسّی ہۄئی سی۔ اِس بُۄ نُۄں اُہ مِیلاں تۄں پہِچاݨ سکدی سی۔

ادالت دی اِجاذت لَے کے اُہ اِکلّے اِکلّے مُلذم دے کۄل دی لںگھّی۔

جھٹّ دِینا اُسدی پکڑ وِچّ آ گِیا۔

کمل دا خُۄن اُسدِییاں اکھّاں اگّے ہۄئِیا سی۔ کاتل دے ہتھّ سادھارن نہِیں سن۔ ہتھّ پاتھِییاں ورگے اتے اُںگلاں سپۄلِییاں ورگِییاں سن۔ اُہ دِماغ ’تے ذۄر پا کے ہتھّاں نُۄں پہِچاݨ سکدی سی۔

من اِکاگر کرن لئی نیہا نیں اکھّاں مِیچ لئیِیاں۔ ماتا جی دی سِکھائی وِدھی انُسار نیہا نیں سارا دھِیان آپݨے آگِیا چکّر اُپر کیںدرت کِیتا۔

پھِلم دی رِیل واںگ ساری گھٹنا دِماغ وِچّ دُہرائی۔ ہتھّاں ’تے آ کے اُسنے پھِلم رۄک لئی۔

نیہا دے کہِݨ ’تے سارے مُلذماں دے ہتھّ اُس اگّے کروائے گئے۔ پںچّم دے ہتھّ اُہۄ ہتھّ سن٬ جِنہاں نیں وید پرِوار دا سںسّار اُجاڑِیا سی۔

پںچّم دی سہی شناخت نیں نیہا دا ہَۄسلا ودھائِیا۔

باکی بچدے دۄ مُلذماں وِچۄں اُسنُۄں ٹھیکیدار پہِچانݨا چاہِیدا سی۔ چَۄتھے دی پہِچاݨ آپے ہۄ جاݨی سی۔

ٹھیکیدار نیں داڑھی مُچھّاں مُنوا کے اتے میک اپّ کروا کے اُمر تاں چھُپا لئی سی٬ پر ودھِیا ڈھِڈّ نہِیں سی چھُپا سکِیا۔

ٹھیکیدار دے وڈّے ڈھِڈّ نیں ٹھیکیدار نُۄں پھسا دِتّا۔

تِنّ مُلذماں دی شناخت ہُںدّے ہی نیہا دا دِماغ پھُرتی پھڑن لگّا۔

اُسنے مُلذماں دے کنّاں نُۄں گہُ نال تکِّیا۔ کالِییا نتّی بچپن تۄں پائُںدا سی۔ اُسدے کنّ دی گلی وڈّی ہۄݨی چاہِیدی سی۔ دُۄجے مُلذماں دے کنّاں دِییاں گلِییاں نوِییاں ہۄݨگِییاں جاں اَیکٹراں واںگ نکلی نتِّییاں پائیِیاں ہۄݨگِییاں۔

اُسدا اںدّاذا ٹھِیک نِکلِیا۔

اسلی مُلذم دے کنّ دی گلی وڈّی سی۔

شناخت دی کاروائی مُکمّل ہُںدّے ہی ادالت دی کاروائی بائد دُپہِر تک رۄک دِتّی گئی۔

 

-107-

 

ٹھیکیدار نُۄں چھڈّ کے باکی سبھ دۄشِییاں نُۄں وکِیل پںکّج نیں کرکے دِتّے سن۔

اِس لئی نںدّ لال دی اگوائی وِچّ کمّ کرنا اُنہاں دا اِکھلاکی پھرذ سی۔

ٹھیکیدار دی ستھِتی بھِنّ سی۔ اُس کۄل کھرچݨ لئی چار پَیسے سن۔ پہِلے دِن تۄں اُسنے آپݨا وکِیل آپ کھڑھا کِیتا سی۔ ناں ٹھیکیدار نُۄں پںکّج اُپر یکِین سی٬ ناں اُسدا وکِیل نںدّ لال دی گلّ منّدا سی۔ اُہ آپݨی ڈپھلی آپ وجا رہے سن۔

دۄ دِناں تۄں نںدّ لال سفائی دھِر دے وکِیلاں نُۄں آپݨی جِرہا سمجھا رِہا سی۔

مُکدّما مُڈھّۄں ہی کمذۄر سی۔ پرچا کٹوائُݨ والے نیں پرچے وِچّ ناں دۄشِییاں دے ناں پتے لِکھائے سن ناں ہُلِیئے۔ کِسے خاس شناختی نِشان دا وی کِدھرے کۄئی ذِکر نہِیں سی۔ پِچھۄں شناخت پریڈ کروا کے اِس کمی نُۄں دُۄر کِیتا جا سکدا سی۔ پُلِس نیں اِںجھ نہِیں سی کِیتا۔ ہُݨ جے گواہ ادالت وِچّ آ کے مُلذماں نُۄں پہِچاݨ لَیݨ تاں ادالت اِس نُۄں کۄئی اہِمِیئت نہِیں دیویگی۔ اِس لئی سفائی دھِر دے وکِیلاں نُۄں بہُتی مِہنت دی ذرُۄرت نہِیں سی۔

دِینے اُپر بلاتکار دا دۄش سی۔ اِس دۄش وِچّ وی بہُتا دم نہِیں سی۔ ناں پرچے وِچّ بلاتکار دا ذِکر سی ناں ڈاکٹر اِس دی تائیِد کردا سی۔ پُلِس نیں نیہا دے مہِینا پِچھّۄں لِکھے اِکّ بِیان وِچّ اِسدا ذِکر کِیتا سی۔ دیر بائد لگّے دۄش نُۄں وی ادالت بہُتا نہِیں گَۄلدی۔

رہِںدّی کھُۄںہدی کسر نیہا نیں کڈھّ دِتّی۔ اُسنے خُد ہی دِینے نُۄں بلاتکار دے دۄش تۄں بری کر دِتّا۔

بیفِکر ہۄئے نںدّ لال نیں باکی وکِیلاں نُۄں پِچھے ہٹا دِتّا۔ سارے وکِیلاں ولّۄں جِرہا دی کمان خُد سمبھّال لئی۔

“ہاں بیٹا٬ پُلِس نیں تیرا بِیان کِنّی وار لِکھِیا سی؟”

“تِنّ وار۔” نیہا نُۄں اِس سوال دا اِہ جواب سمجھائِیا گِیا سی۔

پہِلا بِیان ہسپتال وِچّ ہۄئِیا سی٬ جِسدے آدھار ’تے پرچا کٹِّیا گِیا سی۔ دُۄجا بِیان پلوی دے گھر ہۄئِیا سی٬ جِس وِچّ اُسنے دۄشِییاں دے ناں٬ ہتھِیاراں اتے کِیتے جُرماں دا ویروا دِتّا سی۔ تِیجا بِیان تھاݨے ہۄئِیا سی٬ جدۄں اُہ دۄشِییاں کۄلۄں پھڑِییاں چِیذاں دی شناخت کرن گئی سی۔

“تِنّے بِیان تَینُۄں پُلِس نیں پڑھکے سُݨائے سن؟”

“جی ہاں۔” نیہا نُۄں اِس پْرشن دا اُتّر آئُںدا سی۔ اُسنُۄں اِہ وی پتا سی کِہ اُسدے پہِلے بِیان اُپر دستخت ہۄئے سن۔ باکِییاں اُپر نہِیں۔

“ہُݨے تُۄں آکھِیا ہَے تیرے نال کِسے نیں بلاتکار نہِیں کِیتا۔”

“جی ہاں آکھِیا ہَے۔ ٹھِیک آکھِیا ہَے۔”

“تُۄں پُلِس نُۄں دِتّے آپݨے بِیاناں وِچّ اِس بلاتکار دا کدے ذِکر کِیتا سی؟”

“جدۄں میرے نال بلاتکار ہۄئِیا ہی نہِیں مَیں ذِکر کِتھۄں کرنا سی۔”

“بِیبا تیرے دُۄجے بِیان وِچّ اِہ لِکھِیا ہَے کِہ دِینے نیں تیرے بَیڈّ رُۄم وِچّ آ کے تیرے نال بلاتکار کِیتا۔ اِہ گلّ تُۄں پُلِس نُۄں نہِیں دسّی؟”

“نہِیں۔ مَیں نہِیں لِکھائی۔”

“متلب اِہ کِہ اِہ گلّ پُلِس نیں آپے لِکھ لئی؟”

“ہۄ سکدا ہَے۔”

“اِسدا اِہ متلب ہۄئِیا کِہ پُلِس نیں تَینُۄں دُۄجا بِیان پڑھکے نہِیں سُݨئِیا۔ جے اُہ پڑھکے سُݨائُںدی تاں اُسنُۄں ٹۄک کے تُۄں آکھدی میرا بِیان ٹھِیک کر۔ ٹھِیک اے ناں بیٹی؟”

اِہ سوال گُںجھّلدار سی۔ نیہا نُۄں سمجھائِیا گِیا سی کِہ اُسنے بلاتکار والے ہِسّے تۄں مُکرنا سی۔ باکی بِیان نُۄں سہی منّݨا سی۔ ہُݨ اُہ کی کرے؟ جے اُہ بِیان نُۄں پڑھکے ناں سُݨائُݨ والی گلّ منّدی سی تاں اِہ سابت ہۄݨا سی کِہ دۄشِییاں دے ناں پتے پُلِس نیں آپے لِکھ لئے۔ بِیان پڑھکے سُݨائُݨ نُۄں ٹھِیک منّدی سی تاں بِیان اُسنے ٹھِیک کِئۄں نہِیں کرائِیا؟

اِہ پْرشن اُٹھّݨا سی٬ جِسدا اُس کۄل کۄئی اُتّر نہِیں سی۔

نیہا سۄچݨ لگّی۔ کِسے اِشارے دی اِچھّا نال اُہ آپݨے وکِیل ولّ تکّݨ لگّی۔

پْردھان اُسدی دُبِدھا سمجھ کے وی چُپّ کھڑھا رِہا۔ اُہ آپݨے سائِل دی رہِنُمائی نہِیں سی کر سکدا۔ اُسنُۄں پُلِس نُۄں بِناں گواہاں نُۄں پُچھّے آپے بِیان لِکھݨ دے ادھِکار ’تے کھِجھ آ رہی سی۔ اِس ادھِکار دی ہۄئی دُرورتۄں کارن ہُݨ نیہا کڑِکی وِچّ پھسی کھڑھی سی۔

“بۄل بِیبا جلدی بۄل۔ اِس وِچّ سۄچݨ والی کِہڑی گلّ ہَے؟”

نںدّ لال گواہ نُۄں بہُتا سۄچݨ دا مَۄکا نہِیں سی دیݨا چاہُںدّا۔ سۄچ سۄچ کے گواہ سہی نتِیجے ’تے پُجّ سکدا سی۔

“سر اِس سوال بارے مَیں آپݨے وکِیل نال رائے کر لواں؟”

“نہِیں بِیبی تُۄں اِںجھ نہِیں کر سکدی۔”

“سر جے مُلذماں نُۄں ادھّی درجن وکِیل کرن دا ادھِکار ہَے تاں مَینُۄں اِکّ وکِیل نال رائے کرن دا ادھِکار کِئۄں نہِیں؟”

کھِجھی نیہا نیں ادالت ’تے کِںتُّۄ کِیتا۔

“کانُۄن اِسے ترہا آکھدا ہَے۔”

“پر اِس ترہاں کِئۄں آکھدا ہَے سر؟”

“تُۄں چشمدِید گواہ ہَیں۔ سچّ تیرے ساہمݨے واپرِیا ہَے۔ سچّ نُۄں کِسے ٹھُمݨے دی ذرُۄرت نہِیں ہُںدّی۔”

“پر سر اِہ بھاݨا اِنہاں مُلذماں نیں ورتائِیا ہَے۔ جے مَیں کۄئی غلت بِیانی کراں تاں اُس بارے اِہ مَینُۄں پُچھّݨ? اِنہاں ولّۄں سوال پُچھّݨ لئی وکِیل کِئۄں کھڑھے ہن؟”

“کانُۄن مُلذماں نُۄں دھرمراج دے پُتّر سمجھدا ہَے۔ گواہاں نُۄں جھُۄٹھ دے پلںدّے۔

اِسے لئی گواہاں ولّۄں بِیانے جا رہے اکھَۄتی جھُۄٹھ وِچۄں سچّ لبھّݨ لئی وکِیل کھڑھے کرن دا ادھِکار دِںدّا ہَے۔”

نیہا دی مجبُۄری کارن بھرے پِیتے پْردھان نیں پہِلی وار آپݨے من دی بھڑاس کڈھّی۔

“اسِیں دۄ سَۄ سال اںگّریذاں دے گُلام رہے۔ آپݨے سِدھاںت اُہ ساڈے اُپر ٹھۄس گئے۔ بھلے دِناں وِچّ اِکّ نِردۄش نُۄں پھاںسی ہۄ گئی۔ سارے دیش وِچّ ہاہاکار مچّ گئی۔ لۄکاں دے رۄہ تۄں ڈردے کانُۄن نیں سِدھاںت گھڑ دِتّا۔ اِکّ نِردۄش نُۄں سذا دیݨ نالۄں سَۄ دۄشی بری کِیتے چںگّے۔ اِہ سِدھاںت دیݨ والے دیش نیں تفتِیش نُۄں وِگِیانک لِیہاں ’تے پا کے شکّ دی گُںجّائِش نُۄں سِفر ’تے لَے آںدا۔ اسِیں اِس سِدھاںت نُۄں گھسا گھسا مُلذماں دے بری ہۄݨ دا ہتھِیار بݨا دِتّا۔ کہاݨی نُۄں شکّی بݨائُݨ لئی دۄشِییاں نُۄں وکِیل دِتّے جاںدے ہن۔ پھیر اُس شکّ دے آدھار ’تے دۄشی بری کر دِتّے جاںدے ہن۔”

آپݨا پھرذ سمجھ کے سادھُۄ سِںگھّ نیں نیہا نُۄں اُسدے پْرشن دا پِچھۄکڑ سمجھائِیا۔

“ساڈا دیش کُربانی دیݨ وِچّ وِشواس رکھّدا ہَے۔ سانُۄں پُراݨے سِدھاںت نُۄں بدل دیݨا چاہِیدا ہَے۔ ’سَۄ دۄشِییاں نُۄں سذا کرائُݨ لئی جے اِکّ نِردۄش نُۄں پھاںسی چڑھنا پئے تاں اُسنُۄں چڑھ جاݨا چاہِیدا ہَے۔‘ ہُݨ اِہ سِدھاںت ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔”

چلّی بہِس نُۄں پْردھان اگّے تۄرن لگّا۔

“جناب اِس وِشے ’تے سَیمِینار کدے پھیر رکھّ لواںگے۔ ہالے اِکّ گواہ ہۄر رہِںدّا ہَے۔ کمّ مُکائیِئے۔”

مُکدّمے تۄں ہٹ کے چلّی بہِس نُۄں ٹھلّہ پائُݨ لئی نںدّ لال نیں سادھُۄ سِںگھّ نُۄں ٹۄکِیا۔

“ساری! ہاں٬ دسّ بِیبا۔” نںدّ لال تۄں مُیافی مںگّ کے سادھُۄ سِںگھّ نیں نیہا نُۄں اُتّر دیݨ دا ہُکم سُݨائِیا۔”

“دُۄجا بِیان مَینُۄں پڑھکے سُݨائِیا گِیا سی۔ اُس سمیں اِس گھٹنا دا اُس وِچّ ذِکر نہِیں سی۔”

وکِیلاں دے سمجھائُݨ مُتابک نیہا نیں گۄل مۄل جواب دِتّا۔

اِس جواب نال نںدّ لال دا بُتّا سر گِیا۔ اِس اُتّر دا متلب سی پُلِس آپݨی مرذی نال بِیان بدلدی رہی سی۔ اِہۄ نںدّ لال سابت کرنا چاہُںدّا سی۔

“ہُݨ بِیبی اِہ دسّ کِہ دۄشِییاں دے ناں تَینُۄں کدۄں پتا لگے؟”

“جدۄں اُہ واردات کر رہے سن۔ کدے کدے گلّاں کردے اِکّ دُۄجے دا ناں لَیںدے سن۔”

“پںجّ مُلذم نیں۔ سبھ دے ناں تُۄں ٹھِیک دسّے نیں۔ اِہ دسّ بِیبا اِہ ناں تَینُۄں ذُبانی یار رہے جاں تُۄں کِدھرے نۄٹ کِیتے سن؟”

“ذُبانی یاد سن۔” نیہا نُۄں پتا سی اِہ سوال اُس تۄں پُچھِّیا جاݨا سی۔

“پرچا درج کرائُݨ سمیں تُۄں پُلِس نُۄں کِئۄں نہِیں دسّے؟”

“مَیتھۄں کِسے نیں پُچھِّیا نہِیں۔” اِس سوال دا اِہ ڈھُکواں جواب سی۔

اِہ وی نیہا نُۄں سمجھائِیا گِیا سی۔

“ہسپتال دا رِکارڈ دسّدا ہَے سبھ تۄں پہِلاں تیرا ماما تَینُۄں ہسپتال وِچّ مِلِیا۔ اِہ گلّ ٹھِیک ہَے؟”

“مَیں گھبراہٹ وِچّ سی۔ مَینُۄں کُجھّ یاد نہِیں۔”

“چلّ اِئۄں دسّ کِہ ہسپتال چھُٹّی ہۄݨ بائد اُہ پلوی دے گھر جا کے تَینُۄں ہر رۄذ مِلدا رِہا جاں نہِیں؟”

“ہاں مِلدا رِہا۔”

“اُہ وکِیل ہَے؟”

“ہاں۔”

“اُسنے تیرے کۄلۄں مُلذماں دے ناں پُچھّے؟”

“نہِیں۔”

“متلب اِہ ہۄئِیا کِہ تُۄں پہِلی واری پُلِس نُۄں مُلذماں دے ناں دسّے۔

اُہ وی پںدّراں دِناں بائد۔ اُہ وی اُنہاں دے پُچھّݨ ’تے۔”

“ہاں۔”

“اُس سمیں تک اِہ سبھ دۄشی پھڑے جا چُکّے سن۔ اِنہاں دے ناں٬ پتے اتے پھۄٹۄیاں اخباراں وِچّ چھپ چُکِّییاں سن۔ تَینُۄں پتا ہَے؟”

“نہِیں۔ مَینُۄں نہِیں پتا۔”

“آپاں رِکارڈ دیکھ لواںگے۔ اِس تۄں پُچھّݨ دی کی لۄڑ ہَے؟”

سادھُۄ سِںگھّ نیں نںدّ لال نُۄں ٹۄکِیا۔

“بِہتر جناب! ہُݨ بِیبی اِہ دسّ تُۄں دۄشِییاں نُۄں کِس آدھار ’تے شناخت کِیتا ہَے؟”

اِنہاں دے شناختی نِشان دیکھ کے۔”

“اُہ کِہڑے کِہڑے نِشان نیں؟ بیٹی ذرا سانُۄں وی دسّ؟”

“پںچّم دے ہتھّاں دی بناوٹ٬ کالِیئے دے کنّ دی نتّی٬ ٹھیکیدار دا ودھِیا ڈھِڈّ …”

“پر اِہ شناختی نِشان تُۄں آپݨے بِیاناں وِچّ تاں نہِیں سن لِکھائے؟

کِئۄں نہِیں سن لِکھائے؟ کۄئی کارن دسّۄ؟”

نںدّ لال نیں اِکّ وار پھیر اُسنُۄں اُسدے سارے بِیان پڑھ کے سُݨائے۔ کِسے وی بِیان وِچّ اِنہاں شناختی نِشاناں دا ذِکر نہِیں سی۔

نیہا نِر اُتّر ہۄ گئی۔

“دیکھ بِیبی تُۄں جھُۄٹھ بۄل رہی ہَیں۔ اِہ واردات کالے کچھِّیاں والے گرۄہ نیں کِیتی سی۔ تُۄں آپݨے بھراواں نال کِڑ کڈھّݨی چاہُںدّی سی۔ تُسِیں پُلِس نال مِل کے پںکّج ہۄراں دے نال نال اِہ بھئیِئے وی پھسا لئے۔ ٹھِیک اے ناں؟”

“سر مَیں وکِیل ساہِب تۄں اِکّ سوال پُچھّݨا چاہُںدّی ہاں؟”

“نہِیں بِیبا۔ تَینُۄں ناں کِسے وکِیل تۄں سوال پُچھّݨ دا ادھِکار ہَے ناں کِسے مُلذم تۄں۔”

“سر اِہ کمال دا کانُۄن ہَے! مُلذم دھڑادھڑ سوال پُچھّی جاݨ۔ گواہ اِکّ سوال نہِیں پُچھّ سکدا۔”

نیہا چھٹ پٹا کے رہِ گئی۔

آپݨے اںدّر پَیدا ہۄئی جگِیاسا نُۄں شاںت کرن لئی سادھُۄ سِںگھّ نیں نیہا دے من دی گلّ پُچھّی۔

“سر مَیں اِہ پُچھّݨا چاہُںدّی ہاں کِہ مَینُۄں اسل کاتل چھڈّ کے اِنہاں نُۄں پھساݨ دی کی ذرُۄرت ہَے؟”

“جدۄں مَۄکا آئِیا اِہ وی دسّاںگے کِہ اِنہاں نُۄں کِئۄں پھسائِیا ہَے؟”

نںدّ لال نیں مُدّے تۄں باہر جاںدی گلّبات نُۄں ٹھلّہ پائُݨ دا اِکّ وار پھیر یتن کِیتا۔

“چلۄ ختم کرۄ۔ بہُت جِرہا ہۄ گئی؟”

سادھُۄ سِںگھّ نیہا نُۄں جلدی تۄں جلدی پھارگ کرنا چاہُںدّا سی۔

“جِویں جناب دا ہُکم۔”

آکھدے نںدّ لال نیں جھٹّ جِرہا بںدّ کر دِتّی۔

ٹھیکیدار دا وکِیل وکھّرا راگ الاپ رِہا سی۔

ٹھیکیدار ولّۄں جِرہا کرن دا اُسنُۄں وکھّرا مَۄکا دِتّا گِیا۔

باکی دے سارے سوال نںدّ لال پُچھّ چُکّا سی۔ پر نںدّ لال دی کالے کچھِّیاں والے گرۄہ سِر واردات مڑھن والی گلّ ٹھیکیدار نُۄں جچی نہِیں سی۔

سفائی دھِر دی اِس دلِیل نال پںکّج اتے نِیرج تاں بچ سکدے سن پر بھئیِیاں نُۄں اِہ پکھّ پھسا سکدا سی۔ بھئیِیاں اتے کالے کچھِّیاں والِیاں وِچّ کی پھرک سی؟ اِہ ٹھیکیدار تۄں سِدھّ نہِیں سی ہۄݨا۔

ٹھیکیدار دا وکِیل آپݨا پکھّ سۄچ کے آئِیا سی۔

آپݨی سۄچ انُسار اُہ نیہا نُۄں آپݨا پکھّ سُجھائُݨ لگّا۔

“دیکھ بِیبی۔ تیرا یُۄنِیورسِٹی دے اِکّ مُںڈّے نال اِشک چلدا سی۔ اُہ رات نُۄں تَینُۄں مِلݨ آئُںدا ہُںدّا سی۔ اُس رات وی اُہ تیرے کمرے وِچّ سی۔

کمل جاگ پِیا۔ اُسنے تُہانُۄں دیکھ لِیا۔ گُسّے وِچّ اُسنے تیرے آشک ’تے ہملا کر دِتّا۔ آشک نیں کمل نُۄں مار دِتّا۔ آپݨی بدنامی بچائُݨ لئی تُسِیں اِنہاں گرِیب بھئیِیاں نُۄں بلی دا بکرا بݨا لِیا۔”

اِس نوِیں کہاݨی نیں نیہا دِییاں اکھّاں پھیر چھلکا دِتِّییاں۔

 

-108-

 

مُلاکات کرن آئی ٹھیکیدار دی پتنی ہر وار کِسے نوِیں مُسِیبت دی خبر سُݨا جاںدی سی۔

پہِلی وار اُسنے دسِّیا۔ ٹھیکیدار دے اِکّ چیلے نیں اُسدے سارے کمّ ہتھِیا لئے۔ لۄکاں نیں تھۄڑھی دیر اُسدا اِںتذار کِیتا۔ پھیر سۄچِیا اُہ کتل دے مُکدّمے وِچّ پھسِیا ہۄئِیا ہَے۔ کی پتا کدۄں گھر آوے؟ لۄک آپݨے کمّ نہِیں سن رۄک سکدے۔ اُنہاں نیں نویں ٹھیکیدار سہیڑ لئے۔

کُجھّ لۄک ٹھیکیدار دا اسلی چِہرا نںگّا ہۄ جاݨ کارن کمّ تۄں جواب دے گئے۔ اُنہاں نُۄں کی پتا سی ٹھیکیدار لُٹّاں کھۄہاں وی کردا سی؟ ٹھیکیدار اتے مالک دی بُکّل ساںجھی ہُںدّی ہَے۔ ٹھیکیدار ویلے کُویلے جدۄں چاہے مالک دے گھر گیڑا مار سکدا ہَے۔ مالک پَیسا دھیلا کِتھّے رکھّدا ہَے اِس دا ٹھیکیدار نُۄں پتا ہُںدّا ہَے۔ اجِہے بںدّے دا کی پتا ہَے کدۄں لُٹّݨ آ پئے۔ دیکھ کے مکھّی نِگلݨ نُۄں کۄئی تِیار نہِیں سی۔

دُۄسری وار اُسنے دسِّیا۔ دُکان دی وِکری ادھّی رہِ گئی۔ اُنہاں دی دُکان ٹھیکیدار نال کمّ کردے مذدُۄراں دے سِر ’تے چلّدی سی۔ ہُݨ اُہ جِس ٹھیکیدار نال کمّ کردے سن اُسے دے دُکاندار تۄں سَۄدا لَیںدے سن۔ تھۄک دے دُکانداراں نیں اُنہاں نُۄں اُدھر سَۄدا دیݨا بںدّ کر دِتّا سی۔ جۄ سَۄدا دُکان وِچّ سی اُہ گھرے ورتِیا جا چُکّا سی۔ دُکان وِچّ چُۄہے نچّدے سن۔ آمدن دا ہۄر کۄئی سادھن نہِیں سی۔ نَۄبت ہتھّ وِچّ ٹھُۄٹھا پھڑن تک پُجّدی جا رہی سی۔

پھیر اُسنے دسِّیا۔ مُںڈّا وِگڑݨا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ پہِلاں اُہ لُک چھِپ کے بِیڑی پِیںدا سی۔ ہُݨ شرییام پِیݨ لگّا سی۔ شراب کھرِیدݨ لئی پَیسے پتا نہِیں کِتھۄں لَیںدا سی؟ شام نُۄں پی کے آئُںدا سی۔ کُڑی وِگڑدی جا رہی سی۔

کئی وار اُسنے کُڑی نُۄں پرائے مُںڈِّیاں نال ہسّدے دیکھِیا سی۔ اُسنُۄں اکھّ دی شرم وی نہِیں سی رہی۔ تاڑن ’تے سُۄئی بگھِیاڑی واںگ پَیںدی سی۔ کِسے وی سمیں اُہ کِسے نال نِکل سکدی سی۔

جے ہالات اِسے ترہاں چلّدے رہے تاں اُنہاں نُۄں گھر بار ویچ کے کِسے وی سمیں دیش ولّ کُۄچ کرنا پَے سکدا سی۔

اِہۄ جِہِییاں پْریشانِییاں دا ساہمݨا ٹھیکیدار نُۄں جیلہ دے اںدّر وی کرنا پَے رِہا سی۔

اُسدے ساتھی پںکّج ہۄراں پِچھّے لگے پھِردے سن۔ جِس ترہاں سیٹھاں دے وکِیل آکھدے سن اُہ اُسے ترہاں کردے سن۔ ٹھیکیدار نیں اُنہاں نُۄں بہُت سمجھائِیا سی۔ سیٹھ آپݨے بری ہۄݨ والِییاں چالاں چلّ رہے سن۔ اُنہاں نُۄں بھئیِیاں نال کۄئی ہمدردی نہِیں سی۔ اُنہاں نُۄں ناں کِسے نیں بری کرائُݨا سی ناں کِسے نیں بری کرنا سی۔ بھئیِیاں نُۄں آپݨی لڑائی آپ لڑنی پَیݨی سی۔ پر اُہ اُسدی اِکّ نہِیں سن سُݨدے۔ سیٹھاں دے آکھے پںڈِّت گَیر ہاذر ہۄ چُکّا سی۔ جدۄں لۄڑ ہۄئی سیٹھاں نیں اُسنُۄں گْرِفتار کروا دیݨا سی۔ مُڑ اُسنُۄں ساری اُمر جیلہ وِچّ سڑنا پَیݨا سی۔

ٹھیکیدار آرام پْرست ہۄ چُکّا سی۔ جیلہ وِچّ اُس تۄں ہُݨ کمّ نہِیں سی ہُںدّا۔ پر اُسدے ساتھِییاں لئی جیلہ دے اںدّرلی اتے باہرلی ذِںدّگی وِچّ بہُتا فرک نہِیں سی۔ باہر اُہ اِکّ کمرے وِچّ دس دس رہِںدّے سن۔ ناں بِجلی٬ ناں پاݨی۔ ساری رات اُنہاں نُۄں مچھّر کھاںدے سن۔ سارا دِن ہڈّ تۄڑوی مِہنت کرکے مساں ڈھِڈ بھرن جۄگی رۄٹی نسِیب ہُںدّی سی۔ دِہاڑی ٹُٹّ جاوے تاں پھاکے کٹّݨے پَیںدے سن۔ اُنہاں نُۄں جیلہ وِچّ آرام نذر آئُںدا سی۔ بَیرکاں وِچّ پکھّے سن۔ نہائُݨ لئی ٹِئۄُبوَیل سی۔ دیکھݨ نُۄں ٹی.وی.سی۔ اِلاج مُفت ہُںدّا سی۔

پںچّم دی لتّ دا اِلاج دیانںدّ ہسپتال وِچّ ہۄئِیا۔ باہر ہُںدّا تاں لتّ کٹائُݨ دا لکھّ رُپِیا لگدا۔ پَیسِیاں دی گھاٹ کارن اُسنے رُل کھُل کے مر جاݨا سی۔

اِس لئی ٹھیکیدار دے ساتھِییاں نُۄں باہر آئُݨ دی کۄئی کاہل نہِیں سی۔

پر ٹھیکیدار باہر آئُݨ لئی ترلۄ مچھّی ہۄ رِہا سی۔ نال دے کَیدِیئُسنُۄں تںگّ کر رہے سن۔ اُس نُۄں جیلہ وِچّ بَیٹھے نُۄں اِکّ سال تۄں ودھّ ہۄ گِیا سی۔ اِسے کارن اُسدا ذمانت اُپر رِہاء ہۄݨ دا ہکّ بݨ گِیا سی۔ کانُۄن مُلذماں دا پکھّ پُۄردا سی۔ جے سُݨوائی اِکّ سال وِچّ نہِیں مُکّدی تاں مُلذم نُۄں ذمانت ’تے رِہاء کرۄ۔ اُسنُۄں ساری اُمر تاں جیلہ وِچّ نہِیں ڈکّی رکھّݨا۔

ساتھی کَیدی پُچھّ رہے سن اُہ ہائی کۄرٹ وِچّ ذمانت دی ارذی کِئۄں نہِیں لائُںدا؟

ہائی کۄرٹ دے وکِیلاں دِییاں فِیساں تۄں ڈرن دی ذرُۄرت نہِیں سی۔ شنِیوار نُۄں کُجھّ وکِیل کمّ لَیݨ مائِیا نگر آئُںدے سن۔ اِہ اُہ وکِیل سن جِہڑے نویں سن جاں جِنہاں دا کمّ گھٹّ چلدا سی۔ جِہڑے مُلذم ودھّ فِیس نہِیں دے سکدے جاں جِنہاں دے وارِس چںڈِّیگڑھ دے چکّر نہِیں لا سکدے اُہ اُنہاں نُۄں وکِیل کر لَیںدے سن۔

ٹھیکیدار باہر ہُںدّا تاں چںڈِّیگڑھ جا کے ودھِییا وکِیل کردا۔ اُسدی پتنی نیں کدے مائِیا نگر دا بسّ اڈّا نہِیں سی دیکھِیا۔ اُہ ہائی کۄرٹ دے چکّر نہِیں سی کٹّ سکدی۔ اُنہاں کۄل وڈّے وکِیلاں نُۄں دیݨ جۄگی فِیس وی نہِیں سی۔

اُہ کۄئی گہِݨا گٹّا ویچ کے مساں ہذار پںدّراں سَۄ جُٹا سکدی سی۔

اجِہے اِکّ وکِیل نُۄں ٹھیکیدار دی پتنی نیں کاگذ پتّر دِکھائے۔ کاگذ پڑھ کے وکِیل نیں ہِکّ تھاپڑی۔ سَۄ فی سدی ذمانت والا کیس سی۔ پرچے وِچّ اُسدا ناں نہِیں سی۔ اِکّ سال تۄں اُہ اںدّر سی۔ مُکدّما ہالے بہُت دیر چلّݨا سی۔ ذمانت وٹّ ’تے سی۔

وکِیل نیں فِیس وی بہُتی نہِیں سی لئی۔ بائی سَۄ رُپئے فِیس اتے پںجّ سَۄ رُپئے خرچا۔ پںدّراں سَۄ پہِلاں۔ باکی کمّ ہۄݨ تۄں بائد۔

ہائی کۄرٹ دے وکِیل نیں ذمانت دی ارذی لائی۔ نال وید اتے نیہا دے بِیاناں دِییاں نکلاں لائیِیاں۔ کۄئی بِیان اِکّ دُۄجے نال میل نہِیں سی کھاںدا۔ ساری کہاݨی جھُۄٹھی سابت ہُںدّی سی۔ گرِیب اتے پرواسی ہۄݨ کارن ٹھیکیدار نُۄں جاݨ بُجھ کے پھسائِیا گِیا سی۔

ہالے دۄ گواہ بھُگتے سن۔ بِیسِییاں گواہ باکی سن۔ نِردۄش بںدّے نُۄں مُفت وِچّ سذا کٹّݨی پَے رہی سی۔ دۄش سابت ہۄݨ اُپر اُہ ہر ہُکم منّݨ نُۄں تِیار سن۔ پہِلاں ہی اُسدا ٹبّر ناں رۄلِیا جاوے۔

ادالت نیں دۄہاں دھِراں دا پکھّ پُۄرِیا۔

ہیٹھلی ادالت نُۄں ہُکم ہۄئِیا۔ دۄ مہِینے دے اںدّر اںدّر مُکدّمے دی سُݨوائی مُکمّل کرۄ۔ جے کِسے کارن سُݨوائی لٹکدی نذر آوے تاں ٹھیکیدار نُۄں ذمانت ’تے رِہاء کرۄ۔

 

-109-

 

ٹھیکیدار نیں ٹِکے پاݨِییاں وِچّ وٹّا سُٹّ دِتّا سی۔

پہِلی پیشی ’تے چَۄدھری ولّۄں ججّ دی کِیتی کھِچائی ہُݨ تک کمّ دے رہی سی۔ سادھُۄ سِںگھّ کاہل کرنۄں ہٹّ گِیا سی۔ کیس آپݨی مست چال چلّ رِہا سی۔

سادھُۄ سِںگھّ دے تِنّ مہِینے باکی سن۔ مُکدّمے نُۄں ختم ہُںدِّیاں تِنّ سال لگݨے سن۔ بڑی آسانی نال اُنہاں دا سادھُۄ سِںگھّ تۄں کھہِڑا چھُٹّ جاݨا سی۔

ٹھیکیدار نالۄں وڈّی گلتی اُسدے وکِیل نیں کِیتی سی۔ فِیس دے لالچ وِچّ اُہ مُںڈّپُݨا کر گِیا۔ ہائی کۄرٹ دے بچّے بچّے نُۄں پتا سی جِہڑا ججّ اِنہی دِنِیں ذمانتاں دِییاں درخاستاں سُݨ رِہا سی اُہ کِہۄ جِہے ہُکم کردا سی۔ مُکدّمے نُۄں تِنّ مہِینے وِچّ ختم کرۄ٬ مُکدّمے نُۄں چار مہِینے وِچّ مُکائۄ۔

اجِہے ہُکم نال فائِدے دی تھاں مُلذم دا نُکسان ہُںدّا سی۔ مجبُۄری وسّ ججّ نُۄں سُݨوائی مُکمّل کرنی پَیںدی سی۔ جخم تاذے ہۄݨ کارن گواہاں دا گُسّا ٹھںڈّا نہِیں سی ہۄئِیا ہُںدّا۔ بری ہۄݨ دی تھاں مُلذماں نُۄں سذا ہۄ جاںدی سی۔

سادھُۄ سِںگھّ تاں پہِلاں ہی مُدئی دے ہکّ وِچّ چلّݨ والا ججّ جاݨِیا جاںدا سی۔ کۄئی ناں کۄئی دلِیل گھڑ کے اُہ بری ہۄݨ والے دۄشِییاں نُۄں وی سذا سُݨا دِںدّا سی۔ اُسدا متّ سی دۄشِییاں نُۄں سذا کرکے ہائی کۄرٹ تۄرۄ۔ کئی وار سادھُۄ سِںگھّ دی دلِیل ہائی کۄرٹ نُۄں جچ جاںدی سی۔ دۄشِییاں نُۄں ہۄئی سذا بہال رہِ جاںدی سی۔ جے دۄشی ہائی کۄرٹ وِچۄں بری ہۄݨ وِچّ کامیاب ہۄ جاوے پھیر وی اُسدی اُس سمیں تک گھِیسی ہۄ جاںدی سی۔ اپِیل دی سُݨوائی تک جیلہ وِچّ رہِݨا پَیںدا سی۔ کئی وار سُݨوائی تِنّ تِنّ سال نہِیں سی ہُںدّی۔

وکِیلاں دِییاں پھِیساں دے رُۄپ وِچّ بھاری جُرمانا بھرنا پَیںدا سی۔ سذا دے ڈر دی تلوار سِر ’تے لٹکدی رہِںدّی سی۔ پڑھے لِکھے امِیر مُلذماں لئی اِہۄ کھِچّۄتاݨ بتھیری سی۔

جدۄں ہائی کۄرٹ دا اِہ ہُکم سادھُۄ سِںگھّ نُۄں مِلِیا اُس سمیں اگلی پیشی وِچّ اِکّ ہفتا باکی سی۔ جھٹّ اُس نیں سارے اہِلکار تلب کر لئے۔

اہِلمدّ نُۄں ہُکم ہۄئِیا۔ ہُݨے سارے گواہاں دے سمّن کٹّ کے اُس اگّے پیش کِیتے جاݨ۔

سٹَینۄ نُۄں ہُکم ہۄئِیا۔ اُہ ہُݨے پُلِس کپتان دے ناں اُس ولّۄں اِکّ وِشیش پتّر جاری کرے۔ ہائی کۄرٹ دے ہُکماں دا ہوالا دِتّا جاوے۔ گواہاں دی تامِیل وِچّ ورتی گئی ڈھِلّ ہائی کۄرٹ دے ہُکماں دی تَۄہِین ہۄئیگی۔ اِہ اُسنُۄں سمجھائِیا جاوے۔

سرکاری وکِیل نُۄں ہدائِت ہۄئی۔ اُہ مُکھّ افسر نُۄں ہائی کۄرٹ دے ہُکماں تۄں جاݨُۄ کرائے۔ مِتھی تارِیکھ تے اُہ سمیت رِکارڈ ہاذر آوے۔

سفائی دھِر دے وکِیلاں نُۄں تاڑنا ہۄئی۔ اگلی پیشی سبھ ہاذر رہِݨ۔

کِسے نیں باہر اںدّر جاݨا ہۄوے تاں ادالت تۄں پہِلاں اِجاذت لَیݨ اتے آپݨی تھاں کِسے ہۄر وکِیل نُۄں کھڑھا کرن۔

سارِییاں دھِراں نُۄں اِکّ ہۄر سپشٹِیکرن دِتّا گِیا: “مَیں دۄ مہِینے دے اںدّر اںدّر سُݨوائی ختم کرنی ہی کرنی ہَے۔ سُݨوائی جے مَینُۄں ہر رۄذ وی کرنی پئی مَیں اِس تۄں وی گُریذ نہِیں کرنا۔ اِس لئی بِہتری اِسے وِچّ ہَے کِہ مُکدّما لٹکائُݨ دے ڈھںگّ ترِیکے ناں اپݨائے جاݨ۔

پھَیسلا گُݨ اَۄگُݨاں دے آدھار ’تے ہۄݨ دِتّا جاوے۔”

اچانک آئے اِس بھُچال نیں سفائی دھِر دے منسُۄبِیاں نُۄں جھںجّۄڑ کے رکھّ دِتّا۔

پںکّج ہۄرے ڈھیری ڈھاہ کے بَیٹھ گئے۔ پر نںدّ لال دا ہَۄسلا بُلںدّ سی۔ سادھُۄ سِںگھّ ذۄر لا لئے اُہ آپݨی کلمی اِس مُکدّمے دا پھَیسلا نہِیں لِکھ سکدا۔

دۄ مہِینے مُدئی دھِر دے گواہاں نُۄں بھُگتدِیاں لگ جاݨے سن۔ پںدّراں وِیہ دِن چھے مُلذماں نُۄں آپݨی سفائی پیش کردِیاں لگݨے سن۔ پںجّ چار دِن بہِس دی تِیاری لئی مِلݨے سن۔

“ڈھائی مہِینے وی مُکدّما لٹک گِیا تاں سمجھۄ باذی جِتّ لئی۔”

“اُہ کِس ترہاں؟”

پںکّج نُۄں نںدّ لال دی بے فِکری دا کارن سمجھ نہِیں سی آ رِہا۔

“پھَیسلے والے دِن اسِیں بھگَۄڑے ہۄئے پںڈِّت نُۄں ادالت وِچّ پیش کراںگے۔

اُسدے پیش ہُںدِّیاں ہی ساری کاروائی اِکّ وار پھیر دُہرائی جائیگی۔ سادھُۄ سِںگھّ دِن رات لگّا رہے تاں وی کاروائی چھے مہِینے مُکمّل نہِیں ہۄݨی۔ اِنے وِچّ سادھُۄ سِںگھّ ساڈے گلۄں لہِ جائیگا۔ ٹھیکیدار دی ذمانت ہۄ جائیگی۔ اُہ ٹِک کے بَیٹھ جائیگا۔ پھیر پھَیسلا ساڈی مرذی انُسار ہۄئیگا۔”

لمبّا چَۄڑا بھاشݨ دے کے نںدّ لال نیں پںکّج نُۄں سمجھائِیا۔

اِہۄ چال چلّݨ لئی نںدّ لال نیں پںڈِّت نُۄں بھگۄڑا بنائُݨ والا مۄہرا تِیار کِیتا سی۔