-40-
رستے وِچّ پْرتاپ سِںگھّ دا فۄن آ گِیا۔ اُہ واسُۄدیوا وکِیل دی کۄٹھی اُنہاں دا اِںتذار کر رِہا سی۔
واسُۄدیوا نیں گرمجۄشی نال اُنہاں دا سواگت کِیتا۔
پْرتاپ سِںگھّ دُۄجی مںذّل اُپر بݨے گَیسٹ ہائۄُس وِچّ بَیٹھا اُنہاں دا اِںتذار کر رِہا سی۔ پںکّج نُۄں ساہِب کۄل پہُںچّائِیا گِیا۔
سبھ کۄل سماں گھٹّ سی۔ باکی دے ساتھِییاں نُۄں واسُۄدیوا دے دفتر بَیٹھائِیا گِیا۔ جِنّا چِر ساہِب اتے پںکّج وِچکار گلّبات ہۄوے اُنا چِر سِںگّلا واسُۄدیوا نُۄں کیس سمجھاوے۔ درخاست لِکھائُݨ وِچّ اُسدی مدد کرے۔
پْرتاپ سِںگھّ جِس کمرے وِچّ بَیٹھا سی٬ اُتھے کیول چھے بںدِّیاں دے بَیٹھݨ دا اِںتذام سی۔ دۄ دۄ سِیٹاں والے دۄ سۄفے آہمݨے ساہمݨے پئے سن۔ وِچکار اِکّ ٹیبل سی۔ سائیِڈاں اُپر دۄ پُراݨے ذمانے دِییاں ٹاہلی دِییاں کُرسِییاں پئیِیاں سن۔ کمرے وِچّ اِنی کُ رۄشنی سی کِہ مُشکل نال اِکّ دُۄجے دے چِہرے پہِچاݨ وِچّ آئُںدے سن۔
سَیںٹر ٹیبل اُپر پئے نِکّ سُکّ تۄں لگّدا سی جِویں وِسکی دا دَۄر چلّ رِہا سی۔
پْرتاپ سِںگھّ نیں کھڑھا ہۄ کے پںکّج دا سواگت کِیتا۔ آپݨے نال والی کُرسی ’تے اُسنُۄں بَیٹھائِیا۔ خُد پَیگ بݨا کے اُسنُۄں پیش کِیتا۔
“مَینُۄں افسۄس ہَے آپاں سَیشن کۄرٹ وِچّ کامیاب نہِیں ہۄ سکے۔ مَیں کۄشِش کِیتی سی پر کِسے نیں پَیر ناں لائے۔”
پْرتاپ سِںگھّ نیں ہیٹھاں ہۄئی اسفلتا ’تے افسۄس پْرگٹ کِیتا۔
“بسّ ہُݨ تُہاڈے رکھّݨ دے ہاں٬”
پںکّج نیں پْرتاپ سِںگھّ دے گۄڈے ہتھّ لا کے لیلہڑی کڈھّی۔
“تُۄں پرواہ ناں کر پُتّرا۔ دیکھِیں اِتھے آپاں کِس ترہاں چکّری گھُماواںگے۔
ذمانتاں سُݨن والے بَیںچ وِچّ جِہڑے دۄ ججّ بَیٹھے ہن اُہ دۄویں میرے یار ہن۔ آپاں دۄہاں نُۄں اِتھے بُلا سکدے ہاں۔ کمّ ہۄ جاݨ, دے پھیر تیرے نال پِیاواںگا۔”
“ساڈی ڈۄر ہُݨ تُہاڈے ہتھّ ہَے۔”
“اِہ دسّۄ کۄئی وکِیل تاں نہِیں کِیتا؟”
“نہِیں سر! تُہاڈے پُچھّے بِناں تھۄڑھا کرنا سی۔”
“گُڈّ! وکِیل آپاں واسُۄدیوا نُۄں کراںگے۔ اِہ لاء منِسٹر دا سکا بھاݨجا ہَے۔ اِس دی بھُۄیا دا دِئُر سُپرِیم کۄرٹ دا ججّ ہَے۔ دۄویں٬ مہِینے دۄ مہِینے بائد اِتھے چکّر ماردے ہن۔ ججّ اِشارا سمجھ جاںدے ہن۔ کِسے دی اِس تۄں باہر جاݨ دی جُئرت نہِیں پَیںدی۔ اِس وکِیل نال میری بُکّل ساںجھی ہَے۔ ہر وکِیل نُۄں اسِیں اںدّرلی گلّ نہِیں دسّ سکدے۔ مَیں سال دے اںدّر اںدّر ہائی کۄرٹ دا ججّ بݨ جاݨا ہَے۔ بہُتے وکِیلاں نال بُکّل ساںجھی ہۄ جاوے٬ اُہ پِچھۄں بلَیک میل کردے ہن۔ اِہ وکِیل ہر پکھّۄں ٹھِیک رہیگا۔”
“جِویں تُہاڈی مرذی۔”
“آپاں اِتھے بہُتی دیر نہِیں بَیٹھ سکدے۔ اِتھے کئی ججّ اِسنُۄں مِلݨ آئُںدے رہِںدّے ہن۔ اٹھّ وجے مَیں کلبّ جاݨا ہَے۔ میرا تیرے والے ججّاں نال سماں مِلائِیا ہۄئِئَے۔ آپاں اُنہاں نُۄں بہُت اِںتذار نہِیں کرائُݨا۔ واسُۄدیوا نُۄں مَیں کمّ سمجھا دِتّا ہَے۔ کمّ ہۄݨا ہَے میری سِپھارش نال جاں تیری مائِیا نال۔ پھیر آپاں بہُتے وڈّے وکِیلاں دے گھر کِئۄں بھرِیئے؟”
“ٹھِیک کہِںدّے ہۄ سر!”
“کِنّے پَیسِیاں دا اِںتذام کرکے لِیاںدا ہَے؟”
پہِلا پَیگّ ختم کرکے دُۄجا پَیگّ تِیار کردے پْرتاپ سِںگھّ نیں پںکّج کۄلۄں پُچھِّیا٬ “اِک پیٹی میرے کۄل ہَے۔ پَیسِیاں دی کۄئی سمسِّیا نہِیں۔ اِتھے میرے کئی رِشتیدار رہِںدّے ہن۔”
“بہُت ہن۔ اجّ دا کمّ سر جائیگا۔ پچوںجّا ہذار آپاں واسُۄدیوا نُۄں دیواںگے۔ سبھ کُجھّ مِلا کے۔ مُنشِییانا٬ ٹائِپ سبھ مِلا کے۔ اِنے پَیسے تُۄں پھڑا دیئیِں۔ ودھّ مںگّے آکھ دیئیِں ساہِب دا اِہۄ ہُکم ہَے۔”
“جِویں تُہاڈا ہُکم۔”
اگّے کی وِچار ہَے؟ ججّاں نال گلّ کرنی ہَے؟”
“جِویں تُسِیں ٹھِیک سمجھۄ۔ سانُۄں متلب کمّ تک ہَے۔ جِس ترہاں ہُںدّا ہَے اُسے ترہاں کرائۄ۔”
“دیکھ! بَیںچ وِچّ دۄ ججّ بَیٹھدے ہن۔ جُۄنِیئر ججّ نال میری بہُت بݨدی ہَے۔ اُسنُۄں مَیں جۄ دے دیواںگا٬ لَے لئیگا۔ اُسنُۄں آپاں اِکّ پیٹی دیواںگے۔ سِینِیئر نال اُہ آپے گلّ کریگا۔ ودھّۄ ودھّ اِکّ پیٹی سِینِیئر لَے لئیگا۔ اِہ گھٹّۄ گھٹّ فِیس ہَے۔”
“کۄئی نہِیں سر! تُسِیں ودھّ تھۄڑھا دِوائُݨے ہن۔ کمّ تاں ہۄ جائیگا ناں سر؟”
“اِہ کِہڑا کمّاں وِچۄں کمّ ہَے! مَیں اُہ کمّ کروا دِتّے٬ جِنہاں بارے کدے کۄئی سۄچ نہِیں سکدا۔ تہاڈے شہِر پھِرۄذپُر رۄڈ ’تے بݨے ہن ناں دس باراں مَیرِج پَیلِس۔ اُنہاں دے نیڑے مِلٹری دی چھائُݨی ہَے۔ چھائُݨی وِچّ فَۄج دا گۄلی سِکّے دا بھںڈّار ہَے۔ ارباں رُپئے اُسدی کِیمت ہَے۔ اِکّ تِیلی لگ جاوے تاں سارا مائِیا نگر اِکّ مِںٹّ وِچّ سُیاہ ہۄ جاوے۔ کرۄڑاں ارباں دا نُکسان وکھّرا۔ سِول افسراں نیں پَیسے لَے کے مَیرِج پَیلِس بݨوا دِتّے۔
پتّرکاراں نیں آپݨی تۄری پھُلکا چلائُݨ لئی مسلا پْرَیسّ وِچّ بھکھا لِیا۔ کہِںدّے مِلٹری نِئماں دی اُلںگھّݨا ہۄئی ہَے۔ پَیلِس اسلا بھںڈّار دے اِکّ کِلۄمِیٹر دے گھیرے وِچّ آئُںدے ہن۔ مالکاں نُۄں فِکر پَے گِیا۔ جے سرکار پِچھّے پَے گئی تاں کرۄڑاں دا نُکسان ہۄ جائیگا۔ پَیلِس والِیاں نیں سِول افسراں تک پہُںچّ کِیتی۔ دِتّی رِشوت دی یاد دِوائی۔ پر افسر کی کرن؟ دیش دی رکھِّیا دا سوال سی۔ اُہ کۄئی مدد نہِیں سن کر سکدے۔ پَیلِس مالکاں دی ماڑی کِسمت راجستھان دے اِکّ اِہۄ جِہے بھںڈّار نُۄں اگّ لگ گئی۔ مائِیا نگر دے ڈِیپُۄ دی سُرکھِّیا دا ماملا ہۄر تُۄل پھڑ گِیا۔ افسر پَیلِس ڈھاہُݨ دی تِیاری کرن لگّے۔ کِسے نیں پَیلِس والِیاں نُۄں میری دسّ پا دِتّی۔ مَیں گٹھّ تُپّ کِیتی۔ ججّاں تۄں مَیرِج پَیلِس ڈھہائُݨ اُپر پابںدّی لگوا دِتّی۔ بںدّی لَے کے مالکاں دے ہتھّ پھڑا دِتّی۔ اجّ تک سرکار پَیلِساں دے کۄل دی نہِیں لںگھّ سکی۔ دۄ تِنّ سال مَیں سُݨوائی نہِیں ہۄݨ دِںدّا۔ اِنے وِچّ گلّ ٹھںڈّی پَے جائیگی۔ مَیں مِلٹری بنّہ دِتّی۔ سرکار رۄک دِتّی۔ تُہاڈا کمّ وی کۄئی کمّ ہَے؟”
“پھیر ٹھِیک ہَے سر! مَینُۄں سبھ منذُۄر ہَے۔”
“اِہ دۄ پیٹِییاں کدۄں پُجّ جاݨگِییاں؟”
“جدۄں کہۄ۔”
“کلّہ شام تک پہُںچّا دیݨا۔ پرسۄں نُۄں سُݨوائی ہۄئیگی۔ دیکھݨا کِس ترہاں پیشگی ذمانت منذُۄر ہُںدّی ہَے۔ بِناں دُۄجی دھِر نُۄں سُݨے۔”
“پہُںچّ جائیگی سر! … ہُݨ تُسِیں کِہڑے کلبّ چلّے ہۄ؟”
“پہِلاں آپاں متلب کڈھّ لئیِئے۔ پھیر تیری مُلاکات کروا دیواںگا۔
ہالے کاہلا ناں پَے۔”
“میرا اِہ متلب نہِیں سر! مَیں تاں پُچھّ رِہا سی کِہ مَیں بِلّ ادا کر دِںدّا!”
“کِئۄں شرمِںدّا کردا ہَیں؟ تیرا اںکّل بِلّ دیݨ جۄگا وی نہِیں؟”
“تُہاڈا خرچا ہُںدّا رہِںدّا ہَے۔ تُسِیں اِہ رکھّ لئۄ۔” پْرتاپ سِںگھّ دے اہِسان دا بدلا چُکائُݨ لئی پںکّج نیں اِکّ پںجّاہ ہذار والی گُٹّی اُسدے اگّے رکھّ دِتّی۔
“کۄئی نی … کۄئی نی … اِہ رہِݨ دِںدّا۔” آکھدے پْرتاپ سِںگھّ نیں پہِلاں گُٹّی سۄفے ہیٹھ رکھّ دِتّی۔ پھیر کُجھّ دیر بائد جیب وِچّ پا لئی۔
نۄٹ سمبھّال کے پْرتاپ سِںگھّ نیں اِکّ اِکّ وڈّا پَیگّ بݨائِیا۔
“اچھّا اِہ دسّ پُلِس ولّۄں کۄئی مدد مِل رہی ہَے جاں نہِیں؟
کُجھّ دیر خامۄش رہِ کے پْرتاپ سِںگھّ نیں اگلی گلّ تۄری۔
“کۄئی خاس نہِیں۔”
“تُۄں پہِلاں ذمانت کروا لَے۔ پھیر مَیں تیرا اِہ اِںتذام وی کردا ہاں۔
کرائیِم براںچ دا آئی.جی.میرا یار ہَے۔ وکِیل کۄلۄں اجّ ہی درخاست ٹائِپ کرائُںدے ہاں۔ اُہ ارجی مَیں پُلِس مُکھی کۄلۄں اُسدے ناں مارک کروا لواںگا۔
اُس کۄل پڑتال کروا کے تُہانُۄں کیس وِچۄں کڈھوا دیواںگا۔”
“اِس ترہاں وی ہۄ جاںدا ہَے؟”
پْرتاپ سِںگھّ جۄ آکھ رِہا سی٬ اُس اُپر پںکّج نُۄں یکِین نہِیں سی آ رِہا۔
“سبھ ہۄ جاںدا ہَے۔ پَیسے وِچّ بڑی تاکت ہَے۔ کانُۄن اِسدا غُلام ہَے۔
دیکھ آگے آگے ہۄتا ہَے کِیا؟”
سرُۄر وِچّ آئِیا پْرتاپ سِںگھّ وائدے ’تے وائدا کرن لگّا۔
“آئی.جی.کرائیِم کَۄݨ نیں؟”
“اُہ میرا یار ہَے۔ جدۄں مَیں امّْرِتسر مَیجِسٹریٹ سی اُدۄں اُہ نواں بھرتی ہۄ کے اے.اَیس.پی.لگّا سی۔ اسِیں دۄویں چھڑے سی۔ آپھِیسر ہۄسٹل وِچّ رہِںدّے سی۔ پھیر اسِیں پٹِیالے اِکٹھّے ہۄ گئے۔ اُہ پُلِس کپتان سی اتے مَیں اڈِیشنل سَیشن ججّ۔ اسِیں پھیر اِکٹھّے مَۄجاں مارِییاں۔ سبھ چںگّے ماڑے کمّ کِیتے۔ مَیں بتھیرے بںدّے اُسدے آکھے سذا تۄں بری کِیتے۔ اُسنے میرے آکھے بہُت بںدّے اںدّر باہر کِیتے۔ اجّ تک یاری کائِم ہَے۔ سُبھاء دا لالچی ہَے پر کلم دا پکّا ہَے۔ جۄ ذُبان کر لئے پُۄری کرکے ہٹدا ہَے۔ سُۄرج اِدھر دی تھاں چاہے اُدھر چڑھن لگّ جائے۔”
پںکّج دا دُۄجا بۄجھ وی ہلکا ہۄ گِیا۔ اُس نُۄں لگّا پْرتاپ سِںگھّ راہِیں اُس نُۄں گِدّڑسِںگّی مِل گئی سی۔ اُسدا سںکّٹ ٹلݨ والا سی۔
تِیسرا پَیگّ ختم ہُںدّے ہی ہیٹھۄں واسُۄدیوا دی بَیلّ آ گئی۔ کاگذ پتّر تِیار ہۄ چُکّے سن۔ پںکّج آئے٬ دستخت کرے اتے فارگ ہۄئے۔
“پھیر تُۄں مَینُۄں کدۄں مِلدَیں باکی پیمَیںٹ لَے کے؟ اِس سہُرے رِشوت دے دھںدّے وِچّ اُدھار نہِیں چلّدا۔ ہر کۄئی پیشگی بھالدا ہَے۔”
ہیٹھاں جاݨ لئی پںکّج اُٹھّ کھڑۄتا سی۔ اُسنُۄں پکّا کرن دی نِیئت نال پْرتاپ سِںگھّ نیں اُسنُۄں اِکّ وار پھیر ٹۄہِیا۔
“سویرے دس وجے تۄں پہِلاں۔”
“ودھِییا گلّ ہَے۔ کلّہ نُۄں پَیسے پہُںچّا دِیاںگے۔ پرسۄں ہُکم لَے لواںگے۔”
ہیٹھاں اُتردے پںکّج نُۄں پْرتاپ سِںگھّ دِییاں گلّاں دا شراب نالۄں ودھّ نشا سی۔
-41-
بھۄگ دِییاں رسماں سماپت ہُںدّے ہی رام ناتھ دِییاں سمسِّیاواں وِچّ کئی گُݨا وادھا ہۄ گِیا۔
کمل دے دۄست٬ نیہا دِییاں سہیلِییاں٬ اُنہاں دے ماپے اُکّا ہی ناتا تۄڑ گئے۔ پہِلاں دۄہاں بچِّیاں دے دۄستاں دِییاں ڈاراں ہسپتال آئُںدِییاں سن۔
گھںٹِّیاں بدھّی اُہ بِماراں دے بِسترِیاں ’تے بَیٹھ کے اُنہاں دی مُٹھّی چاپی کردے سن۔ ماپے باہرلی بھجّ نٹھّ وِچّ رام ناتھ دی سہائِتا کردے سن۔ کِسے دی ڈاکٹر تک پہُںچّ سی اتے کِسے دی پُلِس کپتان تکّ۔ در در دِییاں ٹھۄکراں کھاݨ دی ذرُۄرت نہِیں سی پَیںدی۔ اُہ فۄن کھڑکا کے گھر بَیٹھے سُۄچنا مںگّوا دِںدّے سن۔
بھۄگ دے نال ہی اِنہاں سہُۄلتاں دا وی بھۄگ پَے گِیا۔
ہُݨ خبر لَیݨ کۄئی ٹاواں ٹلّا آئُںدا سی۔ بہُتے لۄک چھُٹّی والے دِن آئُںدے سن۔ مائِیا نگر نِواسی رات نُۄں چکّر ماردے سن۔ سۄچدے سن٬ نالے سَیر ہۄ جائیگی٬ نالے ہال چال پُچھّݨ دی رسم پُۄری ہۄ جائیگی۔
بھۄگ دا متلب ہی تُر گئے نال سمبّںدھّاں دی سماپتی سی۔ شائِد اِہۄ سۄچ کے کمل دے دۄستاں نیں اُسدے وارِساں نالۄں ناتا تۄڑ لِیا سی۔ نیہا دِییاں سہیلِییاں دے ہائۄُس ٹَیسٹ شُرُۄ ہۄ گئے سن۔ اُہ پڑھائی وِچّ رُجھّ گئیِیاں سن۔
اُہ فۄن ’تے ہال چال پُچھّ کے سار لَیںدِییاں سن۔
باہرلے رِشتیداراں دا آپݨے کمِّیں کارِیں جُٹّ جاݨا واجِب سی۔ مرِیذاں دی ہالت ستھِر ہُںدّی جا رہی سی۔ بِمارِییاں لمبِّییاں سن۔ اُنہاں دے ہر رۄذ دے چکّراں نال مرِیذاں نُۄں تاں کۄئی دھرواس نہِیں سی ہُںدّا٬ پر اُپرلِیاں نُۄں وادھُۄ دی کھیچل ہۄ جاںدی سی۔ مائِیا نگر دے رِواذ وی پُٹھّے سن۔ اُپرلِیاں نُۄں خبر لَیݨ آئِیاں دی پْراہُݨِیاں واںگ سیوا کرنی پَیںدی سی۔ چاہ جاں کَۄفی ودھّڈِیاں لئی۔ کۄلڈ ڈرِںکّ٬ چِپس جاں چَۄکلیٹ بچِّیاں لئی۔ ہتھّ گھُٹّ کے وی سَۄ دا نۄٹ کھُلّہ جاںدا سی۔ اِہۄ جِہے ترک دے دے اُہ مائِیا نگر آئُݨۄں ہٹ گئے سن۔
اِہۄ جِہی سۄچ مائِیا نگر رہِںدّے ہمدردِییاں دی سی۔ آپݨے آپݨے فۄن نمبّر دے کے اتے لۄڑ پَیݨ تے پھَۄری ہاذر ہۄݨ دا وائدا کرکے اُہ گھرۄ گھری بَیٹھ گئے۔
دِن پَیݨ نال آپݨِیاں وِچّ وی بیچَینی ودھݨ لگّی۔
پلوی دے گھر پںجّ دِناں تۄں وِہلی بَیٹھی سُشما اُکتائُݨ لگّی۔
پلوی اتے اُسدے ماپے نیہا ’تے جان چھِڑک رہے سن۔ جِہۄ جِہے ترک دے کے اُہ نیہا نُۄں سمجھا رہے سن٬ اُہۄ جِہے ترک ناں سُشما نیں کِدھرے پڑھے سن٬ ناں سُݨے سن۔ کُیار بھںگّ ہۄݨ ’تے کُڑھن نُۄں اُہ اُس سمیں دی پُراݨی جگِیرُۄ سۄچ آکھ رہے سن٬ جدۄں اَۄرت پُۄری ترہاں غُلام سی۔ جے نیہا دی مجبُۄری کارن ساگر اُسنُۄں تِیاگ رِہا سی تاں اُہ جںگّالی سۄچ دا مالک سی۔ اجِہی سۄچ دے مالک نُۄں نیہا نُۄں خُد ہی تِیاگ دیݨا چاہِیدا سی۔ اِکّ بںدّے نال بدھّجھے رہِݨ اتے اُمر بھر اِشک نِبھائُݨ دا رِواج وی ہُݨ پُراݨا پَے چُکّا سی۔ اجّ کلّہ دِییاں کُڑِییاں اِشک اِکّ نال کردِییاں ہن٬ وِیاہ دُۄجے نال کرائُںدِییاں ہن اتے بچّے تِیسرے دے جنمدِییاں ہن۔ نیہا پڑھی لِکھی کُڑی سی۔
آپݨے پَیراں سِر کھڑھن دے یۄگ سی۔ اُس لئی ہۄر ور بتھیرے۔
کمل دے مرن نال پرِوار نُۄں ناں پُۄرِیا جاݨ والا گھاٹا پِیا سی۔
پر مرِیاں نال مرِیا نہِیں جاںدا۔ نیہا آپݨا من تکڑا کرے۔ ماپِیاں نُۄں من تکڑا کرن وِچّ مدد کرے۔ نیہا آپݨِییاں نوِییاں ذِمّیوارِییاں نُۄں سمجھے اتے اُنہاں نُۄں نِبھائُݨ لئی تِیار ہۄوے۔
کاتلاں تۄں بدلا لَیݨ لئی ہُݨ خُد نُۄں ہتھِیار چُکّݨ دی ذرُۄرت نہِیں سی۔ دۄشِییاں نُۄں سذا دیݨ لئی ادالتاں بَیٹھِییاں سن۔ مُکدّمے دا سارا دارۄمدار نیہا اُپر سی۔ اُہ تکڑی ہۄ کے کانُۄنی لڑائی لڑے اتے مُلذماں نُۄں پھاںسی دے پھںدّے تک پہُںچّائے۔
اُنہاں دِییاں گلّاں دا نیہا ’تے اسر ہۄ رِہا سی۔ دِنۄں دِن اُہ سمبھّل رہی سی۔
اِکّ پْرۄپھَیسر اتے اِںجِینِیئر دے ہُںدِّیاں نیہا نُۄں سُشما ورگی پْرائِمری ادھِیاپکا دی کۄئی ذرُۄرت نہِیں سی۔
کمّ کرن لئی گھر وِچّ دۄ نَۄکر سن۔ سُشما دے کرن والا کۄئی کمّ نہِیں سی۔ ناں پلوی گھر آئے مہِمان نُۄں کمّ لگّݨ دِںدّی سی۔
وِہلی بَیٹھی سُشما نُۄں مہِسُۄس ہۄݨ لگّا٬ جِویں اُہ پلوی دے گھردِیاں اُپر بۄجھ سی۔
اکّی تھکّی سُشما نیں اِکّ دِن لئی سہُرے گھر گیڑا مار آئُݨ دی اِجاذت لَے لئی۔ اُسنُۄں نِیلم دے گھر پئے ڈاکے دی خبر چاݨچکّ مِلی سی۔
گھر دا سمان جِتھے پِیا سی٬ اُتھے ہی چھڈّ کے اُہ مائِیا نگر نُۄں دَۄڑ پئی سی۔ اُسدا پتی بال کِشن مست مَۄلا سی۔ اُسنُۄں گھر دی کۄئی پرواہ نہِیں سی۔ بال کِشن دی بیپرواہی کارن گھر دی ستھِتی ہۄر وِگڑ گئی ہۄویگی۔
اُہ آپݨا گھر تھاں سِر کر آئیگی۔ نالے سکُۄل جا کے پِچھلی چھُٹّی منذُۄر کروا آئیگی۔ بھۄگ تک دی چھُٹّی لَے آئیگی۔
ہسپتال وِچّ بہُتے بںدِّیاں دی ذرُۄرت نہِیں سی۔ سُشما دے نال ہی بال کِشن تِیار ہۄ گِیا۔ جدۄں کِسے بںدّے نیں ڈِئۄُٹی بدلݨی ہۄوے٬ اُسنُۄں فۄن کر دِتّا جاوے۔ اُہ اُپرلے بںدِّیاں نُۄں دم دِوائُݨ لئی آ جاویگا۔
اِکّ دِن آکھ کے گئی سُشما جدۄں کئی دِن واپس ناں مُڑی تاں سِیما دا من وی کھہِڑا چھُڈائُݨ لئی کاہلا پَیݨ لگّا۔
سِیما اتے سُجاتا نِیلم نُۄں سمبھّال رہِییاں ہن۔ وَیسے کِسے نُۄں آئی.سی.یُۄ. وِچّ جاݨ دی اِجاذت نہِیں سی۔ پر جدۄں کدے رات براتے نِیلم نُۄں دَۄرا پَیںدا سی تاں اُہ یُۄنِٹ دِییاں نرساں دے کابُۄ تۄں باہر ہۄ جاںدی سی۔ نِیلم دے کمبّدے سرِیر نُۄں کابُۄ کرن لئی دۄ تِنّ اَۄرتاں دی سہائِتا دی ذرُۄرت پَیںدی سی۔ تھۄڑھی جِہی کُتاہی نال سرِیر نُۄں لگِّییاں نالِییاں اُکھّڑ جاںدِییاں سن اتے اُکھڑِییاں نالِییاں جان لیوا سِدھّ ہۄ سکدِییاں سن۔
مرِیذ دی ہالت نُۄں دھِیان وِچّ رکھّدِیاں ڈاکٹر نیں ذرُۄرت پَیݨ ’تے دۄ اَۄرتاں نُۄں یُۄنِٹ وِچّ داخل ہۄݨ دی اِجاذت دے رکھّی سی۔
جِنّا چِر نِیلم آئی.سی..یُۄ.وِچّ رہی٬ اُنا چِر اُسنُۄں سِیما اتے سُجاتا دی ذرُۄرت پَیںدی رہی۔
ہُݨ جدۄں تۄں اُس نُۄں جنرل وارڈ وِچّ تبدِیل کِیتا گِیا سی٬ اُدۄں تۄں اُس دے دَۄرے بںدّ سن۔ ناں اُس نُۄں کۄئی اواذ سُݨائی دِںدّی سی٬ ناں کۄئی اِشارا سمجھ پَیںدا سی۔ اُہ اِکّ ذِںدّا لاش واںگ سی۔
دساں دِناں تۄں سِیما ہسپتالاں دے پھرشاں ’تے سَۄں رہی سی۔ جنرل وارڈ دے پھلشّ گںدّے سن۔ اُسدا پیٹ کدے چجّ نال ساف نہِیں سی ہۄئِیا۔ نہائے بِناں اُہ کدے رہی نہِیں سی۔ اِتھے نہاتِیاں دۄ دۄ دِن لںگھّ جاںدے سن۔ اُسنُۄں آپݨے کپڑِیاں اتے سرِیر وِچۄں بُۄ آئُݨ لگدی سی۔ سِیما نُۄں نِمّ دی داتݨ کرن دی آدت سی۔ اِہ آدت چھُٹّ جاݨ کارن اُسدا مُۄںہ سارا دِن کَۄڑاکَۄڑا رہِںدّا سی۔ کۄئی چِیذ سواد نہِیں سی لگدی۔ اُسدے ساہاں وِچۄں دُرگںدھّ آئُݨ لگّی سی۔ رات نُۄں گھںٹّا٬ دۄ گھںٹّے نِیںد مساں آئُںدی سی۔ اُنِیںدرے رہِݨ کارن اُسدا سِر بھارا رہِݨ لگّا سی۔ بھُکھّ گھٹ گئی سی۔ باسِییاں اتے تںدُّۄر دِییاں رۄٹِییاں کھا کھا اُسدے پیٹ وِچّ گَیس بݨن لگّی سی۔
سِیما دا سرِیر آرام دی مںگّ کردا سی۔ گھر جا کے جے اُس نیں آرام ناں کِیتا تاں اُسنے وی مںجّا ملّ لَیݨا سی۔
اُپرلِیاں دی پریشانی نُۄں دیکھدِیاں اِکّ وار رام ناتھ نیں من بݨائِیا۔
نِیلم لئی سپَیشل کمرا لَے لِیا جاوے۔ نالے نِیلم نُۄں آرام رہیگا نالے اُپرلِیاں نُۄں بَیٹھݨ اُٹھّݨ اتے نہائُݨ دھۄݨ دی سہُۄلت پْراپت ہۄ جائیگی۔
پر جدۄں ہسپتال دے کَیشِیئر نیں سپَیشل کمرے دے کھرچِیاں دی لِسٹ اُسدے ہتھّ پھڑائی اُہ سپَیشل کمرے دے خرچے دیکھ کے ہکّا بکّا رہِ گِیا۔ جنرل وارڈ وِچّ اِکّ بِسترے دا کرائِیا سَۄ رُپئے سی۔ سپَیشل کمرے دا کرائِیا پںجّ سَۄ رُپئے۔ اِتھے ڈاکٹر دے اِکّ گیڑے دی فِیس سَۄ رُپئے سی اُتھے باراں سَۄ رُپئے۔
کِسے دانی نیں مرِیذاں دی سہُۄلت لئی جنرل وارڈ وِچّ اِکّ ٹَیلِیفۄن لگوا دِتّا سی۔ مرِیذاں دے وارِس اُتھۄں مُفت فۄن کر سکدے سن۔ سپَیشل کمرے وِچّ اِکّ فۄن دا خرچا پںجّ رُپئے پَیںدا سی۔
اُس سمیں سِیما نیں رام ناتھ نُۄں سپَیشل کمرا لَیݨ تۄں رۄک دِتّا سی۔ نِیلم نُۄں گرمی سردی اِکّ برابر سی۔ اُہ جنرل وارڈ وِچّ ہۄوے جاں سپَیشل وارڈ وِچّ اُسنُۄں کۄئی فرک نہِیں سی۔
اُپرلے اَۄکھے سَۄکھے دِن کٹّ رہے سن۔ اِنا خرچا کرن دی کۄئی ذرُۄرت نہِیں سی۔
ہُݨ جنرل وارڈ وِچّ دِن کٹّݨے اُسے نُۄں سبھ تۄں ودھّ اَۄکھے لگّ رہے سن۔
بِماری پہِلاں ہی ہتھّ دھۄ کے اُنہاں دے پِچھّے پئی ہۄئی سی۔ نوِیں مُسِیبت تۄں بچݨ لئی اُنہاں نیں سِیما نُۄں سلاہ دِتّی۔ اُہ نِیلم دی کۄٹھی چلی جاوے۔
ہُݨ اُتھے بہُت سماں سںگِّیتا رہِںدّی سی۔ کۄٹھی کرن لئی کۄئی کمّ نہِیں سی۔
سفائی اتے رۄٹی ٹُکّ لئی مائی لگّی ہۄئی سی۔ اُنہاں دا کمّ افسۄس کرن آئے لۄکاں کۄل بَیٹھݨا اتے کتھا کردے پںڈِّت دِییاں لۄڑاں پُۄرِییاں کرنا سی۔
کۄٹھی جاݨ دی گلّ سُݨدِیاں ہی سِیما نُۄں کمبّݨی چھِڑ گئی۔ کۄٹھی بارے سۄچدِیاں ہی اِکّ بھِیانک دْرِش اُس دِییاں اکھّاں اگّے اُجاگر ہۄݨ لگّدا سی۔ پہِلاں جدۄں کدے اُہ نِیلم نُۄں مِلݨ اِس کۄٹھی آئی سی٬ سارے ٹبّر نیں اُس اُپر ہر کھُشی نِشاور کِیتی سی۔ اُسنے نِیلم دا ٹبّر اِس گھر وِچّ ہسّدا کھیڈدا٬ نچّدا ٹپّدا اتے شرارتاں کردا دیکھِیا سی۔ بدلے ہالات وِچّ اُسدا اُتھے اِکّ مِںٹّ لئی وی رہِݨا دُبھّر سی۔ کۄٹھی نالۄں اُہ ہسپتال چںگّی سی۔
نِیلم لئی اُپرلے بںدّے دا ہۄݨا ناں ہۄݨا اِکّ برابر سی۔ اُسنُۄں گُلُۄکۄذ لگّا ہۄئِیا سی۔ دوائیِیاں اتے خُراک اِسے راہِیں دِتّا جاںدا سی۔ اِہ کمّ نرس دا سی۔ گُلُۄکۄذ ختم ہۄݨ ’تے نوِیں بۄتل لگوائُݨ دا کمّ نال دے مرِیذ دے وارِس وی کر سکدے سن۔ بِمار دھی نُۄں ہسپتال بَیٹھائُݨ دا کۄئی فائِدا نہِیں سی۔ کُجھّ دِن آرام کرن لئی سِیما نُۄں سہُرے بھیجِیا گِیا سی۔
اُس دِن دی گئی سِیما وی سُشما واںگ بھۄگ ’تے ہی آئی سی۔ بھۄگ اُپر وی کِسے نیں دِن کٹائُݨ دی گلّ نہِیں سی تۄری۔ آم رِشتیداراں واںگ سویرے آئے اتے شام نُۄں مُڑ گئے سن۔
رام ناتھ نُۄں آپݨِییاں بھَیݨاں دے سہُرے پِںڈّ مُڑ جاݨ ’تے کۄئی گِلا نہِیں سی۔ اُہ پڑھِییاں لِکھِییاں ہۄ کے وی سہُرے پرِوار دِییاں کٹھّ پُتلِییاں سن۔
اُنہاں نُۄں سہُرے تںگّ کردے ہۄݨگے۔ آپݨے گھر اُجاڑ کے اُہ دُۄجِیاں دے گھر نہِیں سن وسا سکدِییاں۔ جِنّا سماں اُہ کٹا سکدِییاں سن٬ کٹا گئیِیاں سن۔ اُنہاں سِر کۄئی اُلامبھا نہِیں سی۔
پر جدۄں سکے بھرا مُۄںہ ’تے مِٹّی ملݨ لگّے٬ اُس سمیں رام ناتھ دا من کُرلا اُٹھِّیا۔
کمل دے پھُلّ پائُݨ بائد اشونی نُۄں شہِر بھیج دِتّا گِیا سی۔ اُسدی پتنی انِیتا گربھوتی سی۔ اٹھّواں مہِینا چلّ رِہا سی۔ اُسنُۄں تُرن پھِرن وِچّ دِکّت آ رہی سی۔ گربھ وِچلے بچّے دے مانسِک وِکاس اُپر بھَیڑا اسر پَے رِہا سی۔ رام ناتھ اتے مںگّت رائے مائِیا نگر بَیٹھے سن۔ پِچھۄں کۄئی گھر سمبھّالݨ والا وی چاہِیدا سی۔ انِیتا شہِر رہِ کے سبھ کمّ دیکھ رہی سی۔ اشونی اِکّ دِن چھڈّ کے شہِر چکّر مار آئُںدا سی۔ تِنّاں گھراں دِییاں لۄڑاں پُۄرِییاں کر آئُںدا سی۔
انِیتا پہِلاں ہی شہِر رہِںدّی سی۔ بھۄگ تۄں بائد اشونی نیں وی مائِیا نگر آئُݨا چھڈّ دِتّا۔
مںگّت رائے اِکّ دۄ وار آ کے بہانے گھڑن لگّا۔ اُسدا مہِکما جںگّی پدھّر ’تے مُکھّ مںتّری دی سالی دے پِںڈّ نُۄں بِجلی دی نوِیں لائیِن پا رِہا سی۔ بہانا بابے دی برسی ’تے پِںڈّ نُۄں رُشنائُݨ دا سی۔ برسی نیڑے آ رہی سی اتے کھمبھّے اجے دُۄر سن۔ مہِکمے نیں سارے مُلاذماں دِییاں چھُٹِّییاں بںدّ کر دِتِّییاں سن۔ جِہڑے پہِلاں چھُٹّی ’تے چلّ رہے سن٬ اُنہاں نُۄں ڈِئۄُٹی ’تے بُلا لِیا گِیا سی۔ مںگّت دی پہِلی لمبّی چھُٹّی کارن جواب تلبی تاں نہِیں سی ہۄئی٬ پر بُڑ بُڑ ذرُۄر ہۄئی سی۔ کئی وار اُسنُۄں رات نُۄں ڈِئۄُٹی دیݨی پَیںدی سی۔ پِچھۄں بچّے ڈر جاںدے سن۔ اِس بہانے اُسنے سُجاتا نُۄں وی شہِر بُلا لِیا۔
اشونی کۄل گھڑن لئی اجِہا کۄئی بہانا نہِیں سی۔ اُہ سٹَینۄ سی۔
ٹائِپ دا کمّ سارے بابُۄ جاݨدے سن۔ پہِلاں کدے اُس نیں لمبّی چھُٹّی نہِیں سی لئی۔ اجِہے مَۄکے کۄئی افسر چھُٹّی نُۄں جواب نہِیں دِںدّا۔ رام ناتھ کئی پںچّائِتاں دا وکِیل سی۔ اُسدی بی.ڈی.اۄ.نال چںگّی جاݨ پہِچاݨ سی۔ اُہ سِپھارش کرکے اُسدی چھُٹّی منذُۄر کروا سکدا سی۔
رام ناتھ نیں جدۄں مُۄںہ پھاڑ کے اشونی نُۄں مائِیا نگر رہِݨ لئی آکھِیا تاں اُہ کھہِڑا چھُڈائُݨ لئی کہِݨ لگّا: “تُسِیں اِتھے ہۄ تاں سہی۔ سارے ٹبّر نیں کی کرنَے؟ جدۄں تُسِیں شہِر جاݨا ہۄئِیا٬ مَینُۄں دسّ دیݨا۔ مَیں اِتھے آ جاواںگا۔”
-42-
رام ناتھ پڑھے لِکھے بھراواں نُۄں کِس ترہاں سمجھائے کِہ اُسنے وی بچّے پالݨے سن۔
اشونی اتے اُسدی پتنی سرکاری مُلاذم سن۔ اُنہاں دی تنخاہ پکّی سی۔ انِیتا نُۄں چھے مہِینے دی مَیٹرنٹی لِیو مِل گئی سی۔ اِہ چھُٹّی ودھ کے اِکّ سال ہۄ جاݨی سی۔ گھر بَیٹھے اُنہاں نُۄں پُۄری تنخاہ اتے اِلاج دا خرچا مِل جاݨا سی۔
رام ناتھ دی دُکانداری سی۔ وکالت دے دھںدّے وِچّ سخت مُکابلا سی۔
وکِیل دی اِکّ دِن دی غَیر ہاذری اُسدے کھیڈݨے کھِںڈّا دِںدّی سی۔ رام ناتھ وِیہ دِن تۄں کمّ چھڈّی بَیٹھا سی۔
بھۄگ تک گلّ ہۄر سی۔ اُس دِن تک اُسنُۄں سبھ پاسِئۄں سہِیۄگ مِلِیا سی۔
سائِل چُپّ سن۔ سۄچدے سن وکِیل ’تے بھِیڑ پئی ہَے۔ دۄ چار دِن کیس اِدھر اُدھر ہۄ گِیا٬ کۄئی گلّ نہِیں۔
پر جدۄں اُہ بھۄگ دے ہفتا بائد وی شہِر ناں گِیا تاں سائِلاں وِچّ ہاہاکار مچّ گئی۔ لۄک آپݨے دُکھڑے لَے کے مائِیا نگر آئُݨ لگّے۔
کِسے دا رِشتیدار جیلہ وِچّ سڑ رِہا سی۔ وکِیل دے ہاذر ناں ہۄݨ کارن ذمانت منذُۄر نہِیں سی ہۄ رہی۔
کِسے دے مساں منا کے لِیاںدے گواہ بِناں بھُگتے مُڑ گئے سن۔ گواہاں ’تے ہۄئے وڈّے خرچے دی سائِل نُۄں پرواہ نہِیں سی۔ دُکھّ اِس گلّ دا سی کِہ اگلی پیشی تک دُۄجی دھِر نیں گواہاں نُۄں مُکّرا دیݨا سی۔
کئیِیاں نُۄں ججّ جھئیِیاں لَے لَے پَے رہے سن۔ کیس بہِس ’تے لگّ چُکّا سی۔
اگلی پیشی تے جے وکِیل نیں بہِس ناں کِیتی تاں اُسنے دُۄجی دھِر دے وکِیل دی بہِس سُݨکے فَیسلا کر دیݨا سی۔ بہِس کرن رام ناتھ آئیگا جاں نہِیں؟
سائِل پُچھّݨ آئُںدا سی۔
سائِلاں دے شِکوے جائِذ سن۔
پِچھلے وِیہ دِناں وِچّ رام ناتھ کیول اِکّ وار کچہِری گِیا سی۔
اُسنے اِکلّے اِکلّے ججّ دے چَیمبر وِچّ جا کے آپݨی مجبُۄری دسّی سی۔ ہر ججّ نیں ہمدردی پْرگٹائُݨ دے نال نال اُسنُۄں پُۄرے سہِیۄگ دا بھرۄسا دِتّا سی۔
رام ناتھ دے کیس بھُگتائُݨ دی ذِمّیواری کِہر سِںگھّ نیں آپݨے ذِمّے لئی سی۔ اُسنے رام ناتھ نُۄں بھرۄسا دِوائِیا سی۔ جِتھے مِل سکی٬ پیشی لئی جاویگی۔ جِتھے ناں سرِیا٬ ذرُۄری ذرُۄری گواہ بھُگتا لئے جاݨگے۔ چھۄٹی مۄٹی بہِس کر دِتّی جاویگی۔ وڈّی بہِس نُۄں ٹالݨ لئی کۄئی ناں کۄئی ارذِیپ ّتر اڑا دِتّا جائیگا۔ رام ناتھ دے سائِل نُۄں گِلا کرن دا مَۄکا نہِیں دِتّا جائیگا۔
بدلے وِچّ رام ناتھ نیں کِہر سِںگھّ نُۄں کھُلہ دِتّی سی۔ پِچھّۄں جے کۄئی نواں کیس آئیگا کِہر سِںگھّ نُۄں اُس وِچۄں ادھّ مِلیگا۔ مُڈھّلی کاروائی کِہر سِںگھّ کریگا۔ پِچھّۄں رام ناتھ پَیروائی سمبھّال لئیگا۔
شہِر دا اِکّ اِکّ وکِیل اُسدے دُکھّ وِچّ بھاگِیدار بݨِیا سی۔ بار ولّۄں کمل دی مَۄت تے دُکھّ دا پْرگٹاوا کِیتا گِیا سی۔ دُکھی پرِوار دے دُکھّ وِچّ ساںجھ پائُݨ لئی متا پاس کِیتا گِیا سی۔ متے دی نکل اُسنُۄں مائِیا نگر پہُںچّائی گئی سی۔ دُۄجے متے راہِیں سرکار کۄلۄں اسل دۄشی پھڑھے جاݨ دی مںگّ کِیتی گئی سی۔ مںگّ دے سمرتھݨ وِچّ اِکّ دِن دی ہڑتال کِیتی گئی سی۔ رام ناتھ نُۄں بار ولّۄں بھرۄسا دِوائِیا گِیا سی۔ بار دا ہر مَیمبر مائِیا نگر جا کے مُکدّمے دی پَیروائی کرن لئی تِیار سی۔
لگّدا سی کمل دے بھۄگ دے نال ہی اِنہاں وائدِیاں دا بھۄگ پَے گِیا سی۔
ججّ سائِلاں نُۄں دھمکائُݨ لگّ پئے سن۔ اگلی پیشی ’تے وکِیل دی ہاذری مںگّ رہے سن۔
کِہر سِںگھّ نیں گواہ بھُگتائُݨ اتے بہِس کرن دی فِیس مںگّݨی شُرُۄ کر دِتّی سی۔
وِرۄدھی دھِر دے وکِیل بِناں بھُگتے آپݨے گواہاں دا خرچا مںگّݨ لگّ پئے سن۔
ہۄر تاں ہۄر رام ناتھ دا آپݨا مُنشی غداری کرن لگّ پِیا سی۔
اُہ رام ناتھ دے نویں سائِلاں نُۄں کِہر سِںگھّ دی تھاں سُرِںدّر مۄہن دے پھدھّٹے تے لِجاݨ لگّا سی۔ کِہر سِںگھّ کۄلۄں اُس نُۄں کیول مُنشِییانا مِلدا سی۔ سُرِںدّر مۄہن فِیس وِچۄں تِیجا ہِسّا دِںدّا سی۔
اِہ گِلا کِہر سِںگھّ نیں وی کِیتا سی اتے سُرِںدّر مۄہن کۄل پھسے اُسدے کُجھّ سائِلاں نیں وی۔
پر سبر دا گھُٹّ بھرن تۄں سِوا رام ناتھ کُجھّ نہِیں سی کر سکِیا۔
مُنشی دس سال تۄں اُس کۄل کمّ کر رِہا سی۔ اُہ سارے سائِلاں دا بھیتی سی۔ ہر مُکدّمے دی کمذۄری نُۄں جاݨدا سی۔ جھاڑ جھمبّ کِیتی اُسنے سارا کمّ کِسے ہۄر وکِیل دے پھٹّے تے لَے جاݨا سی۔
وِیہ دِن باہر رہِݨ کارن رام ناتھ دا کمّ ادھّا رہِ گِیا سی۔
نویں کیس آئُݨے بںدّ ہۄ گئے سن۔ پُراݨے کھِںڈّ رہے سن۔ اِس دھدے وِچّ کھڑھے دا ناں کھالسا والی گلّ سی۔
کُجھّ وکِیلاں نیں رام ناتھ دی چھتّری ’تے بَیٹھے کبُۄتراں نُۄں اُتھۄں اُڈا کے آپݨی چھتّری ’تے بَیٹھائُݨ لئی ترہاں ترہاں دِییاں اپھواہاں پھَیلائُݨِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں سن۔
کۄئی آکھدا سی رام ناتھ وکالت چھڈّ گِیا ہَے۔ اُہ مائِیا نگر رہِ کے آپݨی بھَیݨ دی جائِداد سمبھّالیگا۔ جِیجے دا کارۄبار دیکھیگا۔
رام ناتھ نُۄں یکِین سی کئیِیاں نیں اُسنُۄں ’مر گِیا‘ تک آکھ دِتّا ہۄݨا ہَے۔
رام ناتھ دے آپݨے کمّ دا بھٹھّا تاں بَیٹھا ہی سی٬ اُس نُۄں لگدا سی سںگِّیتا لئی وی مُسِیبت کھڑھی ہۄݨ والی سی۔ اُسدے سکُۄل وِچۄں وار وار فۄن آ رہے سن۔ اُہ ہِساب پڑھائُںدی سی۔ اُسدا وِشا بہُت اہِم سی۔ اُسدِییاں جماتاں دا سلیبس بہُت پِچھّے رہِ گِیا سی۔ کئی پڑھے لِکھے ماپے پْرِںسِّیپل کۄل شِکائِت کر رہے سن۔ اُنہاں دے بچِّیاں دا کی بݨیگا؟ لمبّی گَیر ہاذری سںگِّیتا دے شہِرۄں تبادلے دا کارن بݨ سکدی سی۔
پںدّراں سال پِںڈّاں دے سکُۄلاں وِچّ دھکّے کھا کے مساں سںگِّیتا نُۄں شہِری سکُۄل مِلِیا سی۔ پِںڈّاں وِچّ لگّے ادھِیاپک شہِر آئُݨ دے مَۄکے دی تلاش وِچّ رہِںدّے سن۔ کئی ادھِیاپک پْرِںسِّیپل تک پہُںچّ کر چُکّے سن۔ جے پْرِںسِّیپل ہاں کرے تاں اُہ آپݨا تبادلا سںگِّیتا دی تھاں کروا لَیݨ۔ ہالے تک پْرِںسِّیپل مَۄکا سمبھّالدی آ رہی سی۔ ہۄر گَیر ہاذری اُسدے وسۄں باہر ہۄ سکدی سی۔
سںگِّیتا کُجھّ دِن لئی ڈِئۄُٹی ’تے ہاذر ہۄ جاوے۔ مسلا ٹھںڈّا ہُںدّے ہی پھیر چھُٹّی لَے جاوے۔
رام ناتھ دے بچّے گِلا کر رہے سن۔ کُڑِییاں دا بہُتا سماں کھاݨا بنائُݨ اتے کپڑے دھۄݨ وِچّ لںگھّ جاںدا سی۔ اُنہاں دی پڑھائی دا نُکسان ہۄ رِہا سی۔
پر بِناں بھراواں دے سہِیۄگ دے رام ناتھ کۄئی پْربںدھّ کرے تاں کِس ترہاں؟
-43-
اِدھر رام ناتھ نُۄں گھر دِییاں سمسِّیاواں تںگّ کر رہِییاں سن٬ اُدھر پُلِس شِکںجّا کسّ رہی سی۔
کئی دِناں تۄں مُکھّ افسر دا رِیڈر اُس دے کھہِڑے پِیا ہۄئِیا سی۔
کِسے ہۄر پُلِس افسر نُۄں فِیس نہِیں دِتّی ناں سہی٬ پھۄٹۄ گْرافر دا بِل تاں ادا کرۄ۔ پَیسے ناں مِلݨ کارن اُہ پھۄٹۄیاں رۄکی بَیٹھا سی۔ واردات والی جگہا دا سکیلی نکشا بنݨا سی۔ نکشا نوِیس دا پْربںدھّ کرۄ۔
اِہ سبھ ذِمّیوارِییاں پُلِس دِییاں سن۔ پُلِس لائیِن وِچّ اِنہاں کمّاں لئی پھۄٹۄ گْراپھر اتے نکشا نوِیس تائِنات سن۔ پر اِنہاں نُۄں افسراں دِییاں بِیوِییاں دِییاں پھۄٹۄ کھِچّݨ اتے افسراں دِییاں کۄٹھِییاں دے نکشے بنائُݨ تۄں وِہل مِلے تاں اُہ آپݨے پھرذ نِبھائُݨ۔
باہرلے پھۄٹۄ گْرافر اتے نکشا نوِیس پُلِس دے چہیتے سن۔ مُۄںہ مںگّی فِیس لَیںدے سن۔ پھسے آدمی نُۄں مار کھاݨی پَیںدی سی۔
پںجّ چار سَۄ لئی رام ناتھ وی پُلِس نُۄں نراذ نہِیں سی کر سکدا۔ دِل ’تے پتھّر رکھّ کے اُس نیں بِلّ تار دِتّے۔
مُکھّ افسر دا رِیڈر پِچھّۄں لِہا تاں ڈِپٹی دا رِیڈر آ چمبّڑِیا۔
ڈِپٹی رام ناتھ نُۄں دفتر بُلا رِہا سی۔
رام ناتھ دۄ واری ڈِپٹی دے دفتر گِیا۔ ہر وار اُہ کِسے ذرُۄری کمّ دے بہانے دفترۄں کھِسکِیا ہُںدّا سی۔
تِیجی وار ڈِپٹی خُد ہسپتال آ ٹپکِیا۔
“سانُۄں مُخبری مِلی ہَے۔ کُجھّ دۄشی آپݨے پِںڈّاں والی گڈّی چڑھے ہن۔
مال دے خُرد بُرد ہۄݨ تۄں پہِلاں آپاں اُنہاں نُۄں دبۄچنا ہَے۔”
مذرُۄباں دا ہال چال پُچھّݨ دی اُپچارکتا نِبھاء کے ڈِپٹی نیں اسل مُدّا چھۄہِیا۔
جھٹّ رام ناتھ ڈِپٹی دے ہسپتال آئُݨ دا کارن سمجھ گِیا۔ اُسدا خُد پُلِس نال پہِلی وار واہ پِیا سی۔ پر فَۄجداری وکِیل ہۄݨ کارن اُسنُۄں پُلِس دے کمّ کرن دے ڈھںگّ ترِیکِیاں دا پُۄرا گِیان سی۔
ہُݨ ڈِپٹی اُسنُۄں بِہار جاݨ لئی آکھیگا۔ اُہ نہِیں جا سکدا تاں کِسے ہۄر بںدّے دی مںگّ کریگا۔ بہانا دۄشِییاں دی شناخت اتے اُنہاں کۄلۄں پھڑھے مال دی پہِچاݨ کرائُݨا ہۄئیگا۔
اسل مکسد سفر دَۄران پُلِس دی سیوا کرائُݨا ہۄئیگا۔
رام ناتھ نیں پِچھّے جِہے اخبار وِچّ پڑھِیا سی۔ مائِیا نگر دے اِکّ اُدیۄگپتی نیں آپݨی دھی دا دہیج برامد کرائُݨ لئی پُلِس پارٹی نُۄں بمبّے لِجاݨ لئی ہوائی جہاذ راہِیں سَیر کرائی سی۔
آپݨے سوال دا جواب پتا ہُںدِّیاں وی رام ناتھ نیں ڈِپٹی ’تے سوال کِیتا: “دسّۄ مَیں کی مدد کراں؟”
“ساڈے نال چلّۄ۔ تُسِیں وکِیل ہۄ۔ تفتِیش وِچّ ساڈی رہِنُمائی کرنا۔
بِہار دے وکِیلاں اتے مَیجِسٹریٹاں نال نجِٹھّݨا۔”
“اِس کمّ تۄں مَینُۄں مُیافی دِئۄ۔ دۄہاں مرِیذاں دی ہالت خراب ہَے۔ کُڑی وی ٹھِیک نہِیں۔”
“تُسِیں نہِیں جا سکدے٬ کۄئی ہۄر بںدّا بھیج دیوۄ۔”
“مَیں کِسے نُۄں منائُݨ دا یتن کردا ہاں۔”
“ہۄر کُجھّ نہِیں کر سکدے تاں اِکّ گڈّی دا پْربںدھّ ہی کر دِئۄ۔ کپتان ساہِب کاہل کر رہے ہن۔ پُلِس پارٹی جلدی بھیجۄ۔ مال ٹھِکاݨے لگّݨ بائد پُلِس گئی جاں ناں گئی٬ اِکّ برابر ہَے۔”
رام ناتھ ڈِپٹی دی چال سمجھ رِہا سی۔ اُہ مال برامد کرن دے بہانے گڈّی دا خرچا بٹۄرنا چاہُںدّا سی۔
مُلجم اِنے کملے نہِیں سن کِہ واردات کرکے پِںڈّاں ولّ نُۄں دَۄڑن۔
کملے تۄں کملے مُلذم نُۄں وی پتا ہُںدّا ہَے پُلِس سبھ تۄں پہِلاں اُنہاں دے گھراں تے چھاپے ماردی ہَے۔
مُلجم بِہاری سن۔ اُنہاں دے بِہار ولّ دَۄڑن وِچّ وی کۄئی تُک نہِیں سی۔ اُتھے کِہڑا اُنہاں دِییاں کۄٹھِییاں بݨِییاں ہۄئیِیاں سن۔ پتا نہِیں کۄئی جھُگّی جھَۄمپڑی ہۄئیگی وی جاں نہِیں؟
کِسے دۄشی دے پِںڈّۄں پھڑھے جاݨ دی کۄئی سمبھّاونا نہِیں سی۔ نال گئے بںدّے نُۄں کی پتا لگّݨا سی کِہ پھڑِیا گِیا بںدّا اسلی سی جاں کِسے بیکسُۄر نُۄں اڑائِیا جا رِہا سی۔ کۄئی پھڑِیا وی گِیا تاں مال برامد نہِیں سی ہۄݨا۔
کُجھّ مال برامد ہۄ وی گِیا تاں اُہ پُلِس نیں خُرد بُرد کر دیݨا سی۔
فَیسلے تک پھڑے مال نیں تھاݨے کچہِری دے مالخانے وِچّ رُلدے رہِݨا سی۔ کپڑے لِیڑے نیں گل سڑ جاݨا سی۔ سۄنے نیں سَۄ ہتھّاں تھائیِں لںگھّدے لںگھّدے پِتّل وِچّ بدل جاݨا سی۔
اسل بںدّے پھڑے جاݨ تاں وی رام ناتھ ہۄراں دے کالجے ٹھںڈّ نہِیں سی پَیݨی۔
اُہ بھاڑے دے ٹٹُّۄ سن۔ اُنہاں دے اسل دۄشی پںکّج اتے نِیرج سن۔ اُنہاں ولّ پُلِس جھاک نہِیں سی رہی۔
بِہار جاݨ دے نفے نُکسان دے نال نال رام ناتھ پُلِس کۄلۄں کھہِڑا چھُڈائُݨ دے ڈھںگّ ترِیکے وی سۄچ رِہا سی۔
“کِہڑی گڈّی ٹھِیک رہُۄ؟”
“اُدھّر مارُۄتی تھۄڑھا چلُّۄ۔ ٹاٹا سُۄمۄ لِجاݨی پئیگی۔ نالے گڈّی مذبُۄت ہَے۔ نالے ڈِیذل تے ہۄݨ کارن کھرچا گھٹّ پئۄُ۔”
ڈِپٹی ٹاٹا سُۄمۄ دے فائِدے سمجھائُݨ لگّا۔
من ہی من رام ناتھ ٹاٹا سُۄمۄ دے کھرچے دا اںدّاذا لائُݨ لگّا۔
سُۄمۄ والے نیں جے اِکّ ہذار رُپِیا دِہاڑی دا لِیا تاں ستّ اٹھّ دِہاڑِییاں دا ستّ اٹھّ ہذار بݨ جاݨا سی۔ چار پںجّ ہذار دا تیل فُکنا سی۔ پُلِس والِیاں دی ٹہِل سیوا الگّ۔ خرچا وِیہ ہذار تک پُجّدا نذر آئُںدا سی۔
“مَیں شام نُۄں آئُنا تُہاڈے دفتر۔ رائے کرکے دسّداں۔” آکھدے رام ناتھ نیں وِداء ہۄݨ دی نِیئت نال ڈِپٹی نال ہتھّ مِلائِیا۔
“وکِیل ساہِب بہُتا سۄچݨ دی لۄڑ نہِیں۔ بںدّے اتے گڈّی دۄہاں دا اِںتذام کرۄ۔ پسںجّر گڈّی وِچّ جا کے مُلذم نہِیں پھڑے جاݨے۔”
وکِیل پَیراں تے پاݨی نہِیں سی پَیݨ دے رِہا۔ رام ناتھ دی چلاکی ’تے کھِجھے ڈِپٹی نیں گلّ سپشّٹ کِیتی۔
پُلِس ولّۄں وید پرِوار لئی کھڑھی کِیتی اِہ نوِیں سمسِّیا سی۔ بِہار بھیجݨ لئی اُنہاں کۄل بںدّا کِتھے سی؟ بںدّا تاں اُنہاں کۄل رام ناتھ دی تھاں ہسپتال وِچّ کھڑھا کرن لئی نہِیں سی۔ پںجّاں دِناں تۄں اُہ شہِر گیڑا مارن لئی ترس رِہا سی۔
پَیسا اُنہاں نُۄں اِلاج لئی تھۄڑھا پَے رِہا سی۔ ہسپتال دے کَیشِیئر دا مُۄںہ ہر سمیں دَیںت واںگ کھُلّہا رہِںدّا سی۔ نیہا دے خاتِیاں وِچلا سارا پَیسا اِس دَیںت نیں نِگل لِیا سی۔ اُہ سُۄمۄ گڈّی بھیج کے پُلِس دے منۄرںجّن دا پْربںدھّ کرن دی ستھِتی وِچّ نہِیں سی۔
رام ناتھ نیں وِچکارلا راہ اپݨائِیا۔
ناں اُہ بںدّا بھیجیگا٬ ناں سُۄمۄ۔ اُہ پُلِس نُۄں تھۄڑھا بہُت خرچا دیویگا۔
اِہۄ پُلِس بھال رہی سی۔
جدۄں رام ناتھ شام دے وائدے تے پُۄرا ناں اُتّرِیا تاں رات نُۄں ڈِپٹی دا رِیڈر ہسپتال آ دھمکِیا۔
رام ناتھ نیں دۄ ہذار رُپئے رِیڈر دے ہتھّ ’تے رکھّ دِتّے۔
اِنی تھۄڑھی رکم دیکھ کے رِیڈر اگّ بگُۄلا ہۄ گِیا۔ مۄڑ کے پَیسے اُس نیں رام ناتھ دی جیب وِچّ پا دِتّے۔
واپس مُڑن تۄں پہِلاں رِیڈر نیں ڈِپٹی نال فۄن ’تے گلّ کِیتی۔
ڈِپٹی نیں رِیڈر نُۄں سمجھائِیا۔ افسر دا ہُکم سی۔ پُلِس پارٹی نُۄں بِہار جاݨا ہی پَیݨا سی۔ جۄ مِلدا ہَے٬ اُہ لَے لئے۔
پَیسے رِیڈر واپس کر چُکّا سی۔ ہُݨ واپس کِہڑے مُۄںہ مںگّے؟
ڈِپٹی نیں اِہ مسلا سُلجھائِیا۔
رام ناتھ نال فۄن ’تے گلّ کِیتی۔ رِیڈر دی بیوکُۄفی ’تے رِیڈر نُۄں جھاڑاں پائیِیاں۔
ڈِپٹی رام ناتھ دی مجبُۄری سمجھ رِہا سی۔ رام ناتھ پُلِس دی مجبُۄری سمجھے۔
اُہ جۄ کھُش ہۄ کے دیݨا چاہُںدّا ہَے٬ دیوے۔ پُلِس نُۄں کھِڑے متھّے منذُۄر سی۔
-44-
ڈِپٹی پِچھۄں لتھّا تاں تفتِیشی افسر دے سُنیہے آئُݨ لگّے۔
ٹھیکیدار اتے پںڈِّت نُۄں گْرِفتار ہۄئِیاں وِیہ بائی دِن ہۄ گئے سن۔
ہالے تک تفتِیشی افسر نیں گواہاں کۄلۄں مُلذماں دی شناخت نہِیں سی کروائی۔ کانُۄن مُتابک اِہ شناخت دۄشِییاں دی گْرِفتاری دے پھَۄری بائد ہۄݨی چاہِیدی سی۔ ہۄ رہی دیری کارن کیس کمذۄر ہۄ رِہا سی۔ اِس کمذۄری لئی تفتِیشی افسر نُۄں ذِمّیوار ٹھہِرائِیا جا رِہا سی۔ کپتان ولّۄں اُسنُۄں تِنّ کارن دسّۄ نۄٹِس جاری ہۄ چُکّے سن۔ تفتِیشی افسر مُفت وِچّ آپݨا رِکارڈ خراب کرائُݨ لئی تِیار نہِیں سی۔
تفتِیشی افسر آکھ رِہا سی۔ نیہا ہُݨ چںگّی بھلی سی۔ اُہ پُلِس نال جیلہ وِچّ جا کے شناخت پریڈ وِچّ ہِسّا لئے۔ دس پںدّراں بںدِّیاں وِچّ رلے کھڑھے پںڈِّت اتے ٹھیکیدار نُۄں پہِچاݨے۔ پھیر دسّے پُلِس ولّۄں پھڑے دۄشی سہی سن جاں گلت۔ جے اُہ اسل مُلذم سن تاں اُنہاں وِچۄں کمل دا کتل کِس نیں کِیتا سی؟ وید دے سٹّاں کِس نیں مارِییاں سن؟ نِیلم دا سِر کِس نیں پاڑِیا سی؟
کانُۄنی نذرِیئے تۄں تفتِیشی اتے اُسدے افسر درُست سن۔ شناخت پریڈ جلدی تۄں جلدی ہۄݨی چاہِیدی سی۔ پر شناخت پریڈ وِچّ ہِسّا لَیݨ تۄں ٹلݨ دی رام ناتھ دی آپݨی مجبُۄری سی۔ نیہا دے الّے ذخماں نُۄں اُہ نمک والے چاکُۄ نال کھرۄچنا نہِیں سی چاہُںدّا۔
نیہا دیکھݨ نُۄں چںگّی بھلی لگّدی سی٬ پر ہالے اُسدا اںدّر بُجھِیا ہۄئِیا سی۔ رام ناتھ اُسنُۄں کئی وار کۄٹھی گیڑا مار آئُݨ لئی آکھ چُکّا سی۔
کۄٹھی دی سفائی ہۄ چُکّی سی۔ پاٹھ پُۄجا ہۄ چُکّی سی۔ سمان تھاں سِر ٹِکا دِتّا گِیا سی۔ کدۄں تک ہسپتال بَیٹھے رہِݨا سی۔ من تکڑا کرکے اِکّ دِن کۄٹھی جاݨا ہی پَیݨا سی۔
کۄٹھی دا ذِکر چھِڑدے ہی نیہا دھُر اںدّر تک ہِل جاںدی سی۔ پرلپرل اُسدِییاں اکھّاں وِچۄں ہںجھُّۄ وہِݨ لگّدے سن۔
دساں دِناں تۄں اُہ ہسپتال دی سراں وِچّ لئے کمرے وِچّ کاں کھادھے کُتّے واںگ پئی سی۔ کدے کدے پلوی جاں اُسدی ممّی اُسنُۄں آپݨے گھر لَے جاںدی سی۔ کُجھّ دیر لئی من بہِل جاںدا سی۔ ہسپتال آ کے مُڑ اُہۄ باہاں اُہۄ کُہاڑا ہۄ جاںدا سی۔ گُمّ سُمّ اُہ بِٹر بِٹر کںدھّاں ولّ تکّدی رہِںدّی سی۔
جِہڑی کُڑی آپݨے گھر ولّ مُۄںہ کرن تۄں ڈردی سی٬ اُس کُڑی نُۄں کاتلاں اتے بلاتکارِییاں اگّے کِس ترہاں کھڑھا کِیتا جا سکدا سی؟ بھٹھّ پئے کانُۄن اتے اِنساف۔ کانُۄن دا ڈھِڈّ بھرن لئی اُہ الّہڑ کُڑی دے جذباتاں دا گھاݨ نہِیں سی کروا سکدا۔
سۄچ وِچار کے رام ناتھ نیں تفتِیشی افسر نُۄں گلۄں لاہ دِتّا۔ ہالے نیہا شناخت پریڈ وِچّ ہِسّا لَیݨ دے یۄگ نہِیں سی۔
کۄئی سادھارن آدمی شناخت پریڈ وِچّ ہِسّا لَیݨ تۄں ناںہ کردا تاں تفتِیشی افسر نُۄں کارن سمجھ پَے سکدا سی۔ اِکّ پھَۄجداری وکِیل شناخت پریڈ وِچّ ہِسّا لَیݨ تۄں ناںہ کرکے کیس نُۄں کمذۄر کرے٬ اِہ اُسدی سمجھۄں باہر سی۔
“مَیں مِسل وِچّ نۄٹ دیݨ لگّا ہاں۔ چشمدِید گواہ مُلذماں نُۄں شناخت کرن تۄں مُنکر ہَے۔ اِسدا کی نتِیجا نِکلیگا تُہانُۄں پتا ہَے؟ پھیر مَینُۄں اُلامبھا ناں دیݨا۔”
کھِجھے تفتِیشی نیں من دی بھڑاس کڈھّی۔
“شناخت پریڈ نال کِہڑا دۄشِییاں نُۄں سذا ہۄ جاݨی ہَے؟ کیس خامِییاں نال بھرِیا پِیا ہَے۔ کانُۄن دۄشِییاں دے ہکّ وِچّ بھُگتدا ہَے؟ مَیں ماسُۄم کُڑی نُۄں بلدی اگّ وِچّ نہِیں سُٹّ سکدا۔”
اُسے اںدّاذ وِچّ رام ناتھ نیں آپݨے من دی بھڑاس کڈھّی۔
چِڑے ہۄئے تفتِیشی نیں مُۄںہ سُجا لِیا۔ مُڑ کدے اُسنے رام ناتھ نال سِدھّے مُۄںہ گلّ نہِیں سی کِیتی۔
-45-
پْرتاپ سِںگھّ دے اِشارے ’تے کمّ پلک جھپکدِیاں ہۄݨ لگّے۔
ہائی کۄرٹ ولّۄں دۄہاں بھراواں دی گْرِفتاری اُپر پںدّراں دِناں لئی رۄک لگا دِتّی گئی۔
پںکّج ہۄراں دی درخاست اُپر پُلِس مُکھی نیں آپݨا کلمی ہُکم جاری کِیتا۔ آئی.جی.کرائیِم نُۄں خُد پڑتال کرن دا ہُکم دِتّا۔
پْرتاپ سِںگھّ نیں پںکّج نُۄں آئی.جی.کۄل بِٹھا کے مُۄںہ ’تے گلّ کرائی۔ لَیݨدیݨ پںکّج دے ہتھِّیں ہۄئِیا۔
آئی.جی.نیں ہِکّ ٹھۄک کے بھرۄسا دِتّا۔ جِنّی تفتِیش ہۄݨی سی٬ ہۄ گئی۔
اگّۄں تۄں تفتِیش ٹھپّ۔ ہُݨ جۄ تفتِیش ہۄئیگی٬ اُہ پںکّج ہۄراں دے ہکّ وِچّ ہۄئیگی۔ ہائی کۄرٹ دی اگلی پیشی تۄں پہِلاں پہِلاں اُنہاں نُۄں بیکسُۄر گھۄشِت کر دِتّا جائیگا۔ اِسے رِپۄرٹ دے آدھار ’تے اُنہاں دی کچّی ذمانت٬ پکّی ہۄ جائیگی۔
آئی.جی.نیں پُلِس مُکھی دے ہُکماں دی پالݨا کردے ہۄئے مِسل ذِلہا پُلِس کۄلۄں آپݨے دفتر مںگّوا لئی۔
پڑتال دے پہِلے دِن٬ ہُݨ تک ہۄئی تفتِیش وِچّ شامل ہۄئے گواہاں نُۄں دُبارا بُلائِیا گِیا۔ آئی.جی.نیں خُد اُنہاں تۄں اُنہاں ولّۄں اکھِّیں دیکھی گھٹنا بارے پُچھّ گِچھّ کِیتی۔
دُۄجے دِن تفتِیشی٬ مُنشی اتے مُکھّ افسر نُۄں بُلائِیا گِیا۔ پھڑے گئے مال مُکدّمے دی گھۄکھ ہۄئی۔
اگلے ہفتے مُلذماں ولّۄں آپݨی سفائی وِچّ پیش کِیتے جاݨ والے گواہاں دے بِیان کلم بںدّ کرن دا پْرۄگرام رکھِّیا گِیا۔
وِچکارلے دِناں وِچّ آئی.جی.ساہِب نیں مَۄکا دیکھݨ دا اَیلان کِیتا۔
اُسدا مکسد مائِیا نگر جا کے مُدئی دھِر اتے اُنہاں دے ہمائِتِییاں دے مُۄڈ دا جائِذا لَیݨا سی۔ اُسنے چھۄٹی جِہی پْرَیسّ کانفرںسّ بُلا کے مُلذماں دے بے کسُۄر ہۄݨ دا اِشارا کرنا سی۔ اگلے دِناں وِچّ لۄکاں ولّۄں اِس بِیان اُپّر کی پْرتِیکرم ہُںدّا ہَے؟ اِسدا اُسنے جائِذا لَیݨا سی۔ پْرتِیکرم انُسار اگلی کاروائی ہۄݨی سی۔
پر گْرِفتاری ’تے لگّی پابںدّی اتے آئی.جی.ولّۄں آرمبھّی پڑتال دا سواد جلدی ہی کِرکرا ہۄݨ لگّا۔ پُلِس کپتان اتے ڈی.آئی.جی.دے اُلامبھے آئُݨ لگّے۔ اِنی جلدی پڑتال کروا کے اُہ تتّا لکّ رہے سن۔
اُنہاں دے نال نال اُنہاں افسراں دا وی نُکسان ہۄݨا سی٬ جِنہاں نیں اُنہاں دی مدد کِیتی سی۔ مٹھّی پئی اگّ مُڑ بھڑک سکدی سی۔
افسراں دے تَۄخلِیاں بارے پںکّج نیں پْرتاپ سِںگھّ نال گلّ کِیتی۔
“تُسِیں چُپّ کرکے بَیٹھے رہۄ۔ آئی.جی.دی رِپۄرٹ آ لَیݨ دِئۄ۔ مَیں آپے پُلِس مُکھی تۄں سہِمتی لَے دیواںگا۔ رِپۄرٹ ہائی کۄرٹ وِچّ پیش کروا کے ہائی کۄرٹ دی مۄہر لگوا دیواںگا۔ پھیر کۄئی کی کرُۄ؟”
پْرتاپ سِںگھّ نیں پَیراں ’تے پاݨی ناں پَیݨ دِتّا۔
پْرتاپ سِںگھّ دی سلاہ دے اُلٹ اُہ نہِیں سن چلّ سکدے۔ ہُݨ تک پْرتاپ سِںگھّ نیں جۄ آکھِیا سی٬ کر دِکھائِیا سی۔ اُسدی پہُںچّ دی کۄئی سِیما نہِیں سی۔ پُلِس مُکھی اتے آئی.جی.نال اُہ اِئۄں گلّاں کردا سی٬ جِویں اُہ کلرک ہۄݨ۔ جۄ اُہ کریگا٬ ٹھِیک کریگا۔ اِہ سۄچ کے اُنہاں نیں من کرڑا کر لِیا۔
جلدی ہی آئی.جی.دے تیور ڈھِلّے پَیݨ لگّے۔
پہِلاں اُسنے تِنّ دِناں لئی دَۄرا اگّے پائِیا۔ پھیر دَۄرا ردّ کر دِتّا۔
سفائی دے گواہاں دے بِیان اݨمِتھے سمیں لئی اگّے پا دِتّے گئے۔
ہفتے بائد مِسل تھاݨے واپس آ گئی۔ بہانا اِہ سی کِہ مُکامی پُلِس دی تفتِیش وِچّ وِگھن پَے رِہا سی۔ ہالے کُجھّ دۄشی پھڑنے باکی سن۔
مال برامد کرن والا رہِںدّا سی۔ پھڑے جا چُکّے مُلذماں دے رِماںڈ وِچّ وادھا کرائُݨا سی۔ بہُتی دیر مِسل چںڈِّیگڑھ نہِیں سی رکھّی جا سکدی۔
تھاݨے مِسل مُڑ آئُݨ نال پںکّج ہۄراں دا متھّا ٹھݨکِیا۔ ذرُۄر دال وِچّ کُجھّ کالا سی۔
سچّ جانݨ لئی پںکّج نیں آئی.جی.نال رابتا کائِم کِیتا۔ آئی. جی.نیں اُنہاں نُۄں جھِڑکِیا تاں نہِیں پر پہِلاں والی اپݨتّ وی ناں دِکھائی۔
گھبرائے پںکّج نیں پْرتاپ سِںگھّ نال سمپّرک کِیتا۔ رکم چۄکھی کھرچ ہۄ چُکّی سی۔ پر کمّ سِرے چڑھدا نذر نہِیں سی آ رِہا۔ گھٹّۄ گھٹّ اُنہاں نُۄں پتا تاں لگّے٬ ہُݨ آئی.جی.نُۄں کِہڑا سپّ سُںگھّ گِیا۔
پْرتاپ سِںگھّ نیں آئی.جی.نال گلّ کِیتی۔ کِتھے اڑچن آ رہی سی؟
پْرتاپ سِںگھّ تۄں کِسے نُۄں فۄن کرائُݨ دی لۄڑ سی٬ اُہ کرن نُۄں تِیار سی۔
آئی.جی.نیں جدۄں آپݨے دڑ وٹّن دا بھیت کھۄلہݨا شُرُۄ کِیتا تاں پْرتاپ سِںگھّ دے پَیراں ہیٹھۄں ذمِین کھِسکݨ لگّی۔
آئی.جی.نُۄں مُکھّ مںتّری ولّۄں جھاڑاں پئیِیاں سن۔ کِسے گھر دے بھیتی نیں لںکّا نُۄں اگّ لائی سی۔ مُکھّ مںتّری نُۄں کپتان٬ ڈی.آئی.جی.تۄں لَے کے آئی.جی.تک نُۄں پُجِّییاں رکماں دی سُۄہ مِل چُکّی سی۔ مُکھّ مںتّری نیں دھمکی دِتّی سی٬ جے سچّ ناں نتارِیا گِیا تاں تفتِیش سی.بی.آئی.نُۄں دے دِتّی جائیگی۔ پُلِس اتے مُلذماں دی مِلی بھُگت دی گھۄکھ وی سی.بی.آئی.کریگی۔
“کِدھرے میرا ذِکر تاں نہِیں آئِیا؟”
پْرتاپ سِںگھّ نُۄں آپݨا پالا کھاݨ لگّا۔ جے آئی.جی.تک پُجّی رِشوت اُجاگر ہۄئی سی تاں رِشوت دِوائُݨ والے دا ناں وی اُجاگر ہۄئِیا ہۄئیگا۔
“نہِیں٬ میرا کھِیال ہَے تُہاڈے وِچّ آئُݨ بارے کِسے نُۄں پتا نہِیں۔ اگّۄں تۄں تُہانُۄں بچ کے رہِݨا چاہِیدا ہَے۔”
آئی.جی.دے وِشواس دِوائُݨ ’تے پْرتاپ سِںگھّ نُۄں کُجھّ راہت مہِسُۄس ہۄئی۔
پُۄری تسلّی کرن لئی اُہ ہۄر ڈُۄںگھائی وِچّ جاݨ لگّا۔
“فۄن تُہانُۄں مُکھّ مںتّری نیں کِیتا سی جاں کِسے سکتّر نیں؟”
“پہِلاں سی.اَیم.خُد گلّ کرنا چاہُںدّے سن۔ جدۄں مَیں فۄن ’تے آئِیا٬ اُہ مِیٹِںگّ ’تے چلے گئے۔ میری گلّ پْرِںسِّیپل سَیکٹری نال ہۄئی سی۔ اُہ میرا یار ہَے۔ اسِیں دۄ وار اِکٹھّے رہے ہاں۔ اِکّ وار مَیں پٹِیالے کپتان سی اتے اُہ اے.ڈی.سی.۔ دُۄجی وار مَیں فِرۄذپُر ڈی.آئی.جی.سی اتے اُہ ڈِپٹی کمِشنر۔”
“ہۄ سکدا ہَے پْرِںسِّیپل سَیکٹری نیں آپݨے کۄلۄں دبکا مار دِتّا ہۄوے؟
اسامی دے مۄٹی ہۄݨ دی بھِݨک کِسے پاسِئۄں اُسدے کنّ وِچّ پَے گئی ہۄوے؟ اُہ وی وگدی گںگّا وِچّ ہتھّ دھۄݨا چاہُںدّا ہۄوے۔”
“نہِیں! اُہ میرے نال اِںجھ نہِیں کر سکدا۔ آپاں اُسے دے سہارے اِس پۄسٹ تے بَیٹھے ہاں۔ بتھیری وار لۄکاں نیں اِس پۄسٹ ’تے لگّݨ دی کۄشِش کِیتی ہَے۔ ہر وار اُہ بچائُںدا رِہا ہَے۔ کۄئی جھاک ہُںدّی٬ اُہ سِدھّا آکھ دِںدّا۔
کۄئی گڑبڑ ذرُۄر ہَے۔”
“پھیر٬ ہُݨ کی کر رہے ہۄ؟”
“کرنا کی ہَے! چُپّ بَیٹھے ہاں۔ چںگّی تھاں ’تے لگّے ہاں۔ چھۄٹا جِہا سُۄبا ہَے۔
میرے ورگے اٹھاراں آئی.جی.نیں۔ تِنّ چار نُۄں چھڈّ کے باکی سبھ کھُڈّے لائیِن لگّے ہۄئے ہن۔ ہر کۄئی پھِیلڈ وِچّ آئُݨا چاہُںدّا ہَے۔ مَۄکا بھالدے رہِںدّے ہن٬ کدۄں کۄئی غلتی کرے اتے اُہ اُسدی کُرسی ہتھِیائے۔ بھراوا مَیں کۄئی جۄخم نہِیں اُٹھائُݨا۔ جاݨ بُجھ کے غلتی نہِیں کرنی۔ جے اُہ تیرے مِتّر ہن٬ آپاں رکم واپس کر دِںدّے ہاں۔ مَیں مُکھّ مںتّری نُۄں نراذ نہِیں کر سکدا۔”
“اِڈی گھبراہٹ والی کِہڑی گلّ ہَے۔ رکم واپس کِئۄں کرنی ہَے؟ آپݨے کِہڑا اُہ سالے لگدے ہن۔ وِئُپاری ہن۔ چِیذ کھرِید رہے ہن۔ لۄڑ پئی تاں آئے ہن۔ مَیں آپے اُنہاں نُۄں چُپّ کروا دیواںگا۔ کۄئی رِسک لَیݨ دی ذرُۄرت نہِیں۔”
“میری تُہانُۄں اِکّ نِجی رائے ہَے۔ تُسِیں اِس کمّ وِچۄں آپݨا ہتھّ کھِچّ لوۄ۔ بہُتا جگّر ہۄ کے کمّ ناں کرۄ۔ ساڈی دھُۄہ گھڑِیس اِسے ترہاں ہُںدّی رہِںدّی ہَے۔ تُہاڈا ذِیادا نُکسان ہۄ جاݨا ہَے۔ ہائی کۄرٹ جاݨ والے ہۄ۔”
آئی.جی.دے اِس سُجھاء ’تے پْرتاپ سِںگھّ نُۄں لگّا٬ جِویں اُسدا ناں شِکائِت وِچّ بۄل رِہا سی۔ آئی.جی.جاݨ بُجھ کے پْرتاپ سِںگھّ تۄں لُکا رِہا سی۔
“کِدھرے کھُفِییا وِبھاگ نیں تاں مُکھّ مںتّری دے کنّ نہِیں بھرے؟ اُس براںچ تۄں چَیکّ کرنا سی؟”
پْرتاپ سِںگھّ بِناں کمذۄری دِکھائے تَیء تک جاݨا چاہُںدّا سی۔
“اُہ سبھ مَیں دیکھ چُکّا ہاں۔ چُگلی ساڈی کِسے براںچ ولّۄں نہِیں ہۄئی۔
اِتلاہ نِجی سۄمے تۄں مِلی ہَے۔”
“چلۄ مَیں کڈھّدا ہاں کھُرا۔ تُسِیں دھِیان رکھّݨا۔ میرا کِدھرے ناں آئُںدا نذر آوے٬ مَینُۄں دسّ دیݨا۔ مَیں رۄک کراںگا … مَیں پارٹی نُۄں سمجھا دِںدّا ہاں۔
اُہ مُکھّ مںتّری نُۄں شاںت کرے۔”
دۄہاں مِتّراں نیں اِکّ دُۄجے دے بچاء دا بھرۄسا دِوائِیا۔
پْرتاپ سِںگھّ نیں آئی.جی.کۄلۄں جۄ ساف ساف سُݨِیا سی٬ اُسنُۄں اِشارِیاں دی پان چڑھا کے پںکّج نُۄں سُݨا دِتّا۔
“کِسے بھیتی نیں بھیت باہر کڈھّ دِتّا ہَے۔ ہُݨ سِیاسی پہُںچّ دی ذرُۄرت ہَے۔ سَیںٹر وِچۄں فۄن کھڑک رہے ہن۔ مُکھّ مںتّری اُپر سِیاسی دباء پَے رِہا ہَے۔ اُہ آئی.جی.اُپر دُدھّ دا دُدھّ اتے پاݨی دا پاݨی نِتارن دا دباء پا رِہا ہَے۔ آئی.جی.پاݨی نُۄں دُدھّ کِس ترہاں بݨا دیوے۔ آپݨی لِہاذ کارن اُسنے ماملا لٹکا دِتّا ہَے۔ تُسِیں مُکھّ مںتّری نُۄں ٹھںڈّا کرۄ۔ اُہ دۄبارا مِسل مںگّوا کے آپݨا کمّ کر دیویگا۔”
آئی.جی.دی مجبُۄری دسّ کے پْرتاپ سِںگھّ اُنہاں نُۄں آپݨے بارے چَۄکس کرن لگّا: “دۄہیں دھِراں اِکۄ پرِوار دِییاں مَیمبر ہن۔ رِشتیدار اتے بھائیِچارا ساںجھا ہَے۔ آئی.جی.دا انُمان ہَے کِہ تُہاڈا ہمدرد بݨِیا پھِردا کۄئی بںدّا دُۄجی دھِر نُۄں سُۄہ دے رِہا ہَے۔ جِہڑی گلّ تیرے اتے میرے وِچکار ہۄئی اُہ مُکھّ مںتّری تک کِس ترہاں پُجّ گئی؟ اِس گلّ نُۄں گہِرائی نال سۄچۄ۔
کِدھرے میری پگّ نُۄں ہتھّ ناں پَے جائے۔ اگّۄں تۄں میرے نال گھٹّۄ گھٹّ سمپّرک کرۄ۔
فۄن بِلکُل ناں کرۄ۔ پتا نہِیں کدۄں کۄئی گلّ بات ٹیپ کر لئے۔ کۄئی لۄڑ پئے٬ واسُۄدیوا نال فۄن کر لَیݨا۔ اُہ آپے میرے نال سمپّرک کر لئیگا۔
میرا ناں وِچّ آ گِیا٬ تھۄڈے ہائی کۄرٹ دے سارے کمّ وِچّ رہِ جاݨگے۔ … گھر دا بھیتی لدھّبھۄ۔ سبھ مسلے ہلّ ہۄ جاݨگے۔”
“سر تُہاڈی بہُت پہُںچّ ہَے۔ کۄئی مُکھّ مںتّری دا ٹھۄس بںدّا لبھّ دِئۄ۔”
پںکّج پْرتاپ سِںگھّ دی بھرپُۄر واکفِیئت دا فائِدا اُٹھائُݨا چاہُںدّا سی۔
“میری جاݨ پہِچاݨ افسراں نال ہَے۔ اُنہاں کۄلۄں جۄ مرذی کروا لواں۔
افسر دھُر تک پُگّدے ہن۔ سِیاسی بںدِّیاں دا کۄئی بھرۄسا نہِیں۔ اجّ اِکّ دی جھۄلی٬ کلّہ نُۄں دُۄجے دی۔ دۄہاں دھِراں تۄں پَیسے لَے لَیںدے ہن۔ آپݨے ’تے بݨدی نذر آوے٬ پاݨی افسراں ولّ رۄڑھ دِںدّے ہن۔ جدۄں اِہ گدِّیئۄں لہِںدّے ہن٬ سَۄ سَۄ سکَیںڈلاں وِچّ پھسدے ہن۔ سِیاسی لۄک آپس وِچّ اِکّ مِکّ ہۄ جاںدے ہن۔ افسر مُکدّمے بھُگتدے مر جاںدے ہن۔ تُہاڈا مسلا ٹیڈھا ہَے۔ سِیاسی بںدِّیاں تۄں کمّ سِیاسی بںدِّیاں راہِیں لئۄ۔ کۄئی میرا داء لدھّگِیا٬ مَیں تُہانُۄں فۄن کرکے دسّ دِیاںگا۔”
پْرتاپ سِںگھّ پںکّج ہۄراں دی پہُںچّ مُکھّ مںتّری تک کروا سکدا سی٬ پر ہۄئی شِکائِت تۄں گھبرا رِہا سی۔ آپݨے من اںدّر اُہ سُکھّاں سُکھّ رِہا سی۔
اِس وار بے داغ اُہ اِس سِیاپے وِچۄں نِکل جاوے۔ اگّۄں تۄں اُہ ترکّی ہۄݨ تک کِسے گِلّے گۄہے اُپر پَیر نہِیں رکھّیگا۔ نوِیں مُسِیبت گل پائُݨ دا سوال ہی نہِیں سی۔
پںکّج ہُݨ اُس لئی وَیسے وی امبّ دی چُۄسی گِٹک واںگ سی۔ پْرتاپ سِںگھّ آپݨی پگّ بچا کے اُسدی جِنّی مدد کر سکدا سی٬ کر چُکّا سی۔ چںگّے پَیسے ہتھّ لگّ چُکّے سن۔ افسراں نال لَیݨ دیݨ کرائُݨ دا اِہۄ فائِدا سی۔
جۄ دِتّا٬ پھڑ کے رکھّ لِیا۔ کۄئی پُچھّ پڑتال نہِیں٬ کِنّا لِیا٬ کِس راہِیں لِیا۔ کمّ ہۄئِیا٬ سبھ ہذم۔
پْرتاپ سِںگھّ دی ہائی کۄرٹ تک پہُںچّ سی جاں پُلِس تکّ۔ اُہ دۄہِیں تھائیِں ہتھّ پَیر مار چُکّا سی۔ ہۄر کِدھرے وِچۄلگی دی گُںجّائِش نہِیں سی۔
کِدھرے ہۄوے وی اُسنے تاں وی نہِیں سی کرنی۔ لالچ بُری بلا ہَے۔
اِہۄ سۄچ کے پْرتاپ سِںگھّ نیں پںکّج ہۄراں نال آخری وار ہتھّ مِلائِیا۔
-46-
مُکھّ مںتّری تک پہُںچّ کرنی اَۄکھی نہِیں سی۔ سمسِّیا سی٬ گھر دے بھیت باہر جاݨ دی۔ لںکّا ڈھاہُݨ والے بھوِیشݨ دی۔
اِہ سمسِّیا نوِیں نہِیں سی۔ پہِلے دِن تۄں پیش آ رہی سی۔ پہِلاں میلُۄ راہِیں کپتان نال ہۄئے سمپّرک دِییاں خبراں اخباراں وِچّ چھپِییاں۔ ہُݨ آئی.جی.نال پکّی کھِچڑی ذاہر ہۄ گئی۔ جے اِسے ترہاں ہُںدّا رِہا تاں اُنہاں دا خرچا وی کرۄڑاں تک پُجّ جاݨا سی اتے اُنہاں نُۄں کَید وی کٹّݨی پَیݨی سی۔
سبھ تۄں پہِلاں گھر دے بھیتی دا کھُرا کھۄجݨا ذرُۄری سی۔
پںکّج ناں کِسے ساںجھے دۄست دی مدد لَے رِہا سی٬ ناں کِسے ساںجھے رِشتیدار دی۔ ساری کاروائی دَۄران اُس نال اجے رِہا سی جاں وِنے۔ اُہ اُسدے آپݨے دۄست سن۔ وید جاں کمل دا اُہ پہِلاں ناں تک نہِیں سن جاݨدے۔ ستِیش اُسدا سکا سالا سی۔ اُسنُۄں جِیجا پِیارا سی جاں جِیجے دے دُشمݨ۔
پںکّج دے سبھ سمرتھک وِئُپاری سن۔ وِئُپار وِچّ کرۄڑاں دے کارۄبار دۄ نمبّر وِچّ ہُںدّے ہن۔ کامیاب وِئُپاری اُہۄ ہَے٬ جۄ کرۄڑاں دی کامپ تاں جھلّ جاوے٬ پر بھیت باہر ناں کڈھّے۔
شکّ دی دُۄسری سُۄئی سِںگّلے ولّ مُڑدی سی۔
سِںگّلا پںکّج دے پرِوارک گھیرے وِچۄں نہِیں سی۔ ناں اُہ گھاٹے وادھے ہذم کرن والا وِئُپاری سی۔
پر اُہ وکِیل سی۔ وکِیلاں نُۄں آپݨے سائِلاں دے ہر چںگّے ماڑے کمّ دا پتا ہُںدّا ہَے۔ وکِیل نُۄں سائِل دے سارے بھیت آپݨی ہِکّ وِچّ دفن رکھّݨے پَیںدے ہن۔ اِکّ وکِیل دا ہاذما وی کمذۄر نہِیں ہۄ سکدا۔
پھیر گلّ نِکلی کِتھۄں؟
سمسِّیا سدا سدا لئی ہلّ ہۄݨی چاہِیدی سی۔ جے سِںگّلے ’تے شکّ سی تاں دُۄر کر لَیݨا چاہِیدا سی۔ وکِیل نال اُنہاں نُۄں ہر پڑاء ’تے رائے مشورا کرنا پَیݨا سی۔ وکِیل کۄلۄں بھیت چھُپا کے مُکدّما نہِیں جِدھّتِیا جا سکدا۔
جے کسُۄروار ہۄئِیا آپے پَیروائی چھڈّ جائیگا۔ اݨگہِلی کردا ہۄئِیا اگّۄں تۄں ساودھان ہۄ جائیگا۔ بے کسُۄر ہۄئِیا سپشّٹِیکرن دیویگا۔
“ناں کانُۄن وکِیل نُۄں آپݨے سائِل دے بھیت باہر کڈھّݨ دی اِجاذت دِںدّا ہَے٬ ناں اِخلاک۔ وِرۄدھی دھِر نال ساذ باذ کرن دی جُئرت اُہۄ وکِیل کر سکدا ہَے جِسنے وکالت نُۄں تلاک دیݨا ہۄوے۔ وکِیل دے ہۄر سبھ کسُۄر مُیاف ہۄ سکدے ہن٬ پر وِرۄدھی دھِر نال مِلݨ والا کالا ٹِکّا ہمیشا اُسدے متھّے ’تے چمکدا رہِںدّا ہَے۔ مَیں ہالے بہُت مںذّلاں تَیء کرنِییاں ہن۔”
اِس جواب دے نال نال سِںگّلے نیں اِکّ سُجھاء وی دِتّا۔
“ڈرائیِوراں تۄں ساودھان رہۄ۔ رستِیاں وِچّ اُہ ساری گلّبات سُݨدے رہِںدّے ہن۔ نشے وِچّ ٹُن ہۄ کے سبھ کُجھّ بک دِںدّے ہن۔ مَیں کئی وار اجِہے بھیت ڈرائیِوراں کۄلۄں کڈھّے ہن۔”
سِںگّلے نیں اِکّ وار پھیر اُنہاں دا من مۄہ لِیا۔ اُسدا شکّ کاپھی ہدّ تک ٹھِیک جاپدا سی۔
پںکّج ہۄراں نیں متا پکائِیا۔ اگّے تۄں جدۄں اُہ مُکدّمے دے سبںدھّ وِچّ باہر جاݨگے تاں گڈّی خُد چلائُݨگے۔
ناں رہیگا باںس ناں وجّیگی بںسّری۔
-47-
بلا ڈرائیِور گل پا کے سِںگّلے نیں آپݨی دھَۄڑی ذرُۄر بچا لئی پر اِس وار بھامبڑ سِںگّلے دی لائی تِیلی کارن نِکلِیا سی۔ اِہ دُۄسری گلّ سی کِہ اگّ اُسنے جاݨ بُجھّ کے نہِیں سی لائی۔
وِہلے چار وکِیل جدۄں اِکٹھّے ہُںدّے ہن تاں اُنہاں دی گلّبات دا وِشا نویں مُکدّمِیاں نال سبںدھّت ہُںدّا ہَے۔ کِس کیس وِچّ کِس وکِیل نیں کِنّی ٹھگّی ماری؟ کِس وکِیل نیں کِس ججّ دے ناں ’تے کِنّے پَیسے کھادھے؟ کِس ججّ نیں کِس پارٹی تۄں٬ کِس راہِیں٬ کِنّے پَیسے لئے؟ پُلِس نیں کِس دے آکھے ذِمنِییاں بدلِییاں؟ گواہی مُکّرݨ دے کِنّے پَیسے لئے۔
اِہۄ جِہی اِکّ گپّ شپّ دے دَۄران پُلِس کپتان دی اِیمانداری دا کِسّا چھِڑ پِیا۔ پُلِس پکھّی اِکّ وکِیل پُلِس کپتان دی اِیمانداری دے سۄہلے گائُݨ لگّا۔ دُۄجا وکِیل کپتان ولّۄں مُکھّ مںتّری پرِوار نُۄں جاںدی مںتھّلی دا ویروا دیݨ لگّا۔ تِیجا وکِیل کپتان ولّۄں مُکدّمے درج کرن اتے درج مُکدّمِیاں نُۄں کَیںسل کرن لئی وسُۄلی جاںدی رکم دے سبُۄت دیݨ لگّا۔
کپتان پکھّی وکِیل دی دلِیل نُۄں کاٹ دیݨ لئی سِںگّلے نیں ٹھۄس سبُۄت وجۄں اِس مُکدّمے دے تتھّ پیش کر دِتّے۔
کپتان پکھّی وکِیل کنّ جھاڑ کے تُر گِیا۔
پر بگھیل سِںگھّ پکھّی اِکّ وکِیل نیں اِہ گلّ آپݨے کنّ وِچّ پا لئی۔
وکِیل اتے وِدھائِک کئی دِناں تۄں کِسے ٹھۄس سبُۄت دی تلاش وِچّ سن۔
وِدھائِک دی کپتان وِرُدھ شِکائِت دی سُݨوائی نہِیں سی ہۄ رہی۔ مُکھّمںتّری ولّۄں ٹھۄس سبُۄت دی مںگّ کِیتی جا رہی سی۔ ہُݨ کپتان اڑِکّے آئِیا سی۔
وکِیل تُرںتّ وِدھائِک دی کۄٹھی جا وجّا۔ کپتان تۄں بدلا لَیݨ دا اِہ ودھِییا مَۄکا سی۔
وکِیل دا اِکّ رِشتیدار پُلِس نیں اِکّ جھُۄٹھے کیس وِچّ فسا رکھِّیا سی۔
اُسدے رِشتیدار دا اِہ کسُۄر سی کِہ اُسنے بَیء نامے اُپر گواہی پائی سی۔
گواہی اُسنے ٹھِیک پائی سی۔ پلاٹ ویچݨ والا اُسدا دۄست سی۔ اُسنے آپݨے دۄست دی شناخت کِیتی سی۔ دۄست کۄل مالک ولّۄں اُسدے ہکّ وِچّ دِتّا مُختِیار ناما سی۔ اُس مُکھتِیار نامے دی نکل سبُۄت وجۄں بَیء نامے نال لائی گئی سی۔ پِچھۄں پتا لگّا اُہ مُختِیار ناما جائلی سی۔ اِس وِچّ گواہ دا کی کسُۄر سی۔ ناں کانُۄنی تَۄر ’تے اُہ مُلذم بݨدا سی۔ ناں اسل وِچّ اُسنُۄں اِس جائل ساذی بارے پتا سی۔ وکِیل وِدھائِک ’تے ذۄر پا رِہا سی۔ اُہ کپتان نُۄں آکھ کے اُسدے رِشتیدار نُۄں بے کسُۄر کرار دِوائے۔
وِدھائِک کئی وار سِفارش کر چُکّا سی پر کپتان ٹالمٹۄل کر رِہا سی۔
وکِیل نُۄں کپتان ’تے ودھّ گُسّا اِس لئی سی کِہ پُلِس بَیء نامے دے دُۄجے گواہ نُۄں بے کسُۄر کرار دےئی بَیٹھی سی۔ مُکھتِیار نامے دے گواہاں نُۄں پُلِس نیں بُلائِیا تک نہِیں سی۔ ہالاںکِہ غلت بںدّے نُۄں تسدِیک کرکے جائلی مُکھتِیار ناما تِیار کرائُݨ وِچّ اُنہاں دا ہتھّ سی۔
وکِیل نُۄں بگھیل سِںگھّ ’تے گُسّا سی۔ اُہ پُۄرا ذۄر نہِیں سی لائُںدا۔
وِدھائِک نُۄں کپتان ’تے گُسّا سی۔ اُہ اُسدا جائِذ کمّ وی نہِیں کردا۔
کپتان نال کِڑ کڈھّݨ دا اِہ ودھِییا مَۄکا سی۔
وَیسے وی اِہ پارٹی مۄٹی سی۔ افسر جھۄلِییاں بھر رہے سن۔ اُہ ٹںگّ اڑائُݨگے تاں بھیلی وِچۄں کۄئی رۄڑی اُنہاں دے ہتھّ وی لگ سکدی سی۔
بہانا لبھّدے ہی وِدھائِک اتے وکِیل چںڈِّیگڑھ دے راہ پَے گئے۔ جاںدے ہۄئے اُنہاں خبراں دِییاں کاتراں وی نال لَے لئیِیاں جِنہاں وِچّ سرکاری وکِیل اتے تھاݨیدار دے مُلذم دھِر نال ساذ باذ ہۄݨ دِییاں خبراں چھپِییاں سن۔
مُکھّ مںتّری کُجھّ مِںٹّ پہِلاں کۄٹھِیئۄں نِکل چُکّا سی۔ اُہ اُسنُۄں مِلݨۄ رہِ گئے۔
مُکھّ مںتّری دا سِیاسی سکتّر وِدھائِک دا یار سی۔ وِدھائِک نیں سکتّر نُۄں ساری کہاݨی سمجھائی۔ کپتان دے مۄٹی رکم لَیݨ بارے خبر پکّی سی۔
’ڈی.آئی.جی.نیں دس لکھّ لِیا ہَے‘ اِہ چرچا آم سی۔ سکتّر نیں جے تھۄڑھا جِہا جھٹکا دے دِتّا٬ پارٹی نیں چںگّی رکم دے دیݨی سی۔
سکتّر نیں بگھیل سِںگھّ دے ساہمݨے ہی کپتان تۄں کیس دی تاذا ستھِتی بارے پُچھّ لِیا۔ نال ہُںدّی چرچا بارے سُݨا دِتّا۔
کپتان نیں دسِّیا مِسل آئی.جی.کرائیِم کۄل آئی ہۄئی سی۔ اِہ وی پتا لگّا دۄشِییاں نیں آپݨے بے کسُۄر ہۄݨ بارے درخاست دِتّی سی۔ آئی.جی. اُسے دی پڑتال کر رِہا سی۔
آئی.جی.کۄل آئی مِسل دا متلب سی دۄشِییاں دا بے کسُۄر سابت ہۄݨا۔ سکتّر نُۄں آئی.جی.دِییاں سارِییاں کاروائیِیاں دا پتا سی۔ اُہ نۄٹاں دے بۄرے بھر رِہا سی۔ پہِلاں اُہ کدے سکتّر دے لۄٹ نہِیں سی آئِیا۔ ہُݨ دبکا مارِیا جا سکدا سی۔
سِیاسی سکتّر دی پْرِںسِّیپل سَیکٹری نال اِکۄ گلّ سی۔ آئی.جی.دا رَیںک وڈّا سی۔ اُسنُۄں دبکا پْرِںسِّیپل سَیکٹری تۄں مروائِیا گِیا۔ دۄ لکھّ لئی رِشوت دی کہاݨی کۄلۄں گھڑی گئی۔
آئی.جی.کِدھرے سِدھّا مُکھّ مںتّری نُۄں سپشّٹِیکرن ناں دیݨ لگّ جائے اِس لئی پْرِںسِّیپل سَیکٹری نیں بگھیل سِںگھّ دی شِکائِت مُکھّ مںتّری دے کنِّیں کڈھّ دِتّی۔
بگھیل سِںگھّ پارٹی دے نراذ دھڑے نال سبںدھّ رکھّدا سی۔ اِہ دھڑا دِنۄدِن بھارُۄ ہُںدّا جا رِہا سی۔ دھڑے وِچّ سنّہ لائُݨی ذرُۄری سی۔
وِدھائِک نُۄں خُش کرن لئی مُکھّ مںتّری نیں تُرںتّ کاروائی کرن دا ہُکم جھاڑ دِتّا۔ پْرِںسِّیپل سَیکٹری نُۄں ستھِتی ’تے نذر رکھّݨ اتے سویرے شام مُکھّمںتّری نُۄں سُۄچِت کرن دی ہدائِت کر دِتّی۔
اُنہاں دے گھُگّی سُۄت آ گئی۔ آئی.جی.مۄک مار گِیا۔
سی.اَیم.ہائۄُس آ کے نالے سکتّراں کۄل ہاذری لگوائی٬ نالے مِنّت ترلا کِیتا۔ اگّۄں تۄں ادھّ بۄل کمّ کرن دا وائدا کِیتا۔
سِںگّلے دی اِکّ پھڑ کے رائی دا پہاڑ بݨا دِتّا۔
کیس پُلِس دے ہتھّۄں نِکل کے مُکھّ مںتّری دی کۄٹھی پہُںچّ گِیا۔
-48-
پںکّج دے ڈَیڈی ٹھِیک آکھِیا کردے سن: “افسر اتے نیتا چںگّے سمِیاں وِچّ ساتھ دِںدّے ہن۔ کدے بھِیڑ پَے جاوے تاں پُۄچھ دبا کے بھجّ جاںدے ہن۔”
پںکّج ہۄراں نال اِسے ترہاں ہۄ رِہا سی۔ جِنّہاں افسراں دے اُنہاں گھر بھرے سن٬ دِل کھۄلہ کے تۄہفے دِتّے سن٬ اُہ اُنہاں نُۄں پچھانݨ تۄں مُنکر ہۄ رہے سن۔
جِنہاں نیتاواں نُۄں اُنہاں دِل کھۄلہ کے چںدّے دِتّے سن٬ ویلے کُویلے جِنہاں دے نال کھلۄتے سن٬ اُہ ہُݨ اُنہاں دے فۄن سُݨن نُۄں تِیار نہِیں سن۔
مُکھّ مںتّری تک پہُںچّ کِس راہِیں کِیتی جاوے؟ اِہ سۄچݨ لئی رِشتیدار اِکٹھّے ہۄئے بَیٹھے سن۔ اَیم.پی.ساہِب پِٹھّ دِکھا چُکّے سن۔ ڈردا وِیہ دِناں تۄں اُہ مائِیا نگر نہِیں سی وڑِیا۔ مائِیا نگر وِچۄں تِنّ وِدھائِک چُݨے گئے سن۔ دۄ وِرۄدھی دھِرے دے سن۔ جِہڑا ستّادھاری دھِر دا سی اُس بارے چرچا سی کِہ مُکھّ مںتّری اُس دی سُݨدا نہِیں۔ اُہ پارٹی دے نراذ دھڑے نال جُڑِیا ہۄئِیا سی۔
پںکّج دے اِکّ سالے دے ساںڈھُۄ دا باپ مُکھّ مںتّری دے اِلاکے وِچّ کافی اسر رسُۄخ رکھّدا سی۔ اُسدا جدّی کمّ آڑھت دا سی۔ دۄ شَیلر اتے تِنّ بھٹھّے وی سن۔ ہتھّ پہِلے دِنۄں کھُلہا سی۔ سماج سیوک اکھوائُݨ دا اُسنُۄں شَۄک سی۔ اِلاکے وِچّ اکھّاں دا کَیمپ لگّا ہۄوے٬ گرِیب کُڑِییاں دے وِیاہ ہُںدّے ہۄݨ, اُہ دِل کھۄلہ کے دان دِںدّا سی۔ اُسدے دان نُۄں مُکھّ رکھّدِیاں لگبھگ ہر سںسّتھا نیں اُس نُۄں کۄئی ناں کۄئی اہُدا دِتّا ہۄئِیا سی۔ سِیاست وِچّ اُسنُۄں کۄئی دِلچسپی نہِیں سی۔ پر جے کۄئی سِیاسی پارٹی کِسے رَیلی جاں جلُۄس لئی ٹرکّ جاں لیبر مںگّݨ آ جاںدی تاں اُہ کِسے نُۄں جواب نہِیں سی دِںدّا۔ اکالی٬ کاںگرسی سبھ اُس لئی برابر سن۔
اُسدی اِسے سیوا کارن اُسدی اِلاکے دے ہر سِرکڈھّ نیتا نال جاݨپہِچاݨ سی۔ کدے کدے اُہ آپݨے شَیلر ’تے کۄئی چھۄٹا مۄٹا سماگم رکھّ کے سِیاسی نیتاواں نُۄں بُلائُݨ دا شَۄک پُۄرا کر لَیںدا سی۔
اُسدی کبِیلداری ٹھِیک چلّ رہی سی۔ آپݨے نِجی کمّاں لئی اُسنُۄں سِیاسی بںدِّیاں پِچھّے بھجّݨ دی ذرُۄرت نہِیں سی پَیںدی۔ کِسے ساںجھے کمّ لئی جے اُہ کِسے مںتّری کۄل جاںدا تاں کدے کھالی ہتھّ نہِیں سی مُڑدا۔
اِہ مُکھّ مںتّری پہِلاں چَۄدھری دے پِںڈّ دا سرپںچّ رِہا سی۔ جدۄں اِہ وِدھائِک بݨِیا چَۄدھری نیں اُس کۄل آئُݨ جاݨ بݨائی رکھِّیا۔ مںتّری بݨ کے اُہ چَۄدھری دِییاں وِیاہ شادِییاں ’تے آئُںدا رِہا۔ مُکھّ مںتّری بݨ کے وی اُسنے چَۄدھری دی پچھاݨ نہِیں سی بھُلّی۔ بھرے اِکٹھّ وِچۄں اُہ چَۄدھری نُۄں ناں لَے کے بُلائُںدا سی اتے سبھ تۄں پہِلاں اُسدا کمّ کردا سی۔
ستِیش دا متّ سی چَۄدھری دی مدد لَیݨی چاہِیدی سی۔
مالوے دی ہِکّ ’تے ودھّسِیا چَۄدھری دا اِلاکا مائِیا نگر دی ذِلت تۄں بچِیا ہۄئِیا سی۔ اُتھۄں دے لۄک ہالے وی سِدھّے سادے سن اتے ہر کمّ وِچۄں سِیاسی لاہا نہِیں سن لَیںدے۔
کمّ ہۄوے جاں ناں٬ پر چَۄدھری دے جاݨ نال اِہ پتا ذرُۄر لگّ جائیگا کِہ مُکھّ مںتّری دی مُدئی دھِر وِچّ کِنّی کُ دِلچسپی سی۔ اُس نُۄں چُپّ کرائُݨ لئی کِس پدھّر دا رسُۄخ اتے کِنّی کُ رکم چاہِیدی سی۔
رِشتیداراں نُۄں اُسدی مدد دی لۄڑ ہَے! اِہ سُݨکے چَۄدھری پھُل کے کُپّا ہۄ گِیا۔ اُسنے پَیر جُتّی ناں پائی۔ جھٹّ مائِیا نگر ولّ دَۄڑ پِیا۔
مُکھّ مںتّری دے املے پھَیلے کۄل چَۄدھری دا ناں اُسدے خاس بںدِّیاں وِچّ درج سی۔ تھۄڑھی جِہی اُپچارکتا تۄں بائد اُسنُۄں مُکھّ مںتّری دے دربار وِچّ بھیج دِتّا گِیا۔
مںتّرِییاں اتے وِدھائِکاں نُۄں فارگ کرکے مُکھّ مںتّری نیں چَۄدھری تۄں اُسدے آئُݨ دا کارن پُچھِّیا۔
مُکھّ مںتّری دا ہَیلِیکاپٹر پُجّ چُکّا سی۔ اُہ اُڈݨ لئی تِیار سی۔
چَۄدھری گاگر وِچّ ساگر بھر کے آپݨی گلّ آکھ دیوے۔
چَۄدھری نیں جدۄں پںکّج ہۄراں دے بے کسُۄر ہۄݨ دی گلّ آکھی تاں مُکھّ مںتّری دا چِہرا گُسّے نال سُۄہا ہۄ گِیا۔ پر اُہ آپݨا گُسّا وِچے پی گِیا۔
کۄئی ہۄر ورکر ہُںدّا٬ مُکھّ مںتّری بھری مہِفل وِچّ اُسدی بیئِذّتی کرکے آپݨے اِنساف پسںدّ مُکھّ مںتّری ہۄݨ دا سبُۄت دِںدّا۔ پر چَۄدھری بھۄلا پںچھّی سی۔ مائِیا نگر دے کُبیر اُسنُۄں ورگلا کے لَے آئے سن۔
مُکھّ مںتّری نیں آپݨے سِیاسی سکتّر نُۄں اِشارا کِیتا٬ اُہ چَۄدھری نُۄں نال دے کمرے وِچّ لَے جائے۔ گلّ اِکاںت وِچّ کرن والی سی۔
اِکّ دۄ ہۄر پھرِیاداں سُݨکے مُکھّ مںتّری نیں باکی پھرِیادِییاں نُۄں سکتّراں دے لڑ لا دِتّا۔ آپ چَۄدھری نُۄں نال لَے کے آپݨے نِجی کمرے وِچّ چلا گِیا۔
“چَۄدھری ساہِب تُسِیں آئے ہۄ٬ دھنّبھاگ! پر تُہاڈے رِشتیداراں نیں کمّ بہُت ماڑا کِیتا ہَے۔ سارے تتھّاں دی مَیں خُد تہِکِیکات کرائی ہَے۔ دُۄجا جُرم اِہ کِیتَے کِہ افسراں نُۄں وڈِّییاں رکماں دے کے خرِید لِیا۔ آپݨی سرکار دی بدنامی ہۄ رہی ہَے۔ جے مُںڈّے نال آئے نیں تاں بیشکّ میرے ساہمݨے بُلا کے پُچھّ لئۄ۔ جے کیس جھُۄٹھا ہۄئِیا٬ مَیں ہُݨے اُنہاں نُۄں بری کر دیئۄُںگا۔”
“جے اِہ گلّ ہَے تاں مَینُۄں مُیافی دِئۄ۔ مَینُۄں کہِںدّے اسِیں بیکسُۄر ہاں۔ مَیں تاں آ گِیا۔ جے اُہ کسُۄروار نیں بیشکّ پھاہے لا دِئۄ۔ پھیر میری کۄئی سِپھارش نہِیں۔”
چَۄدھری اِس ترہاں سپشّٹِیکرݨ دیݨ لگّا٬ جِویں اُہ خُد مُلذم ہۄوے۔
“مُیافی والی کِہڑی گلّ ہَے۔ تُسِیں آئے ہۄ تاں خالی ہتھّ تھۄڑھا مۄڑاںگے۔
کُچھ کراںگے۔ میری مِیٹِںگّ دا ٹائِم ہۄ گِیا ہَے۔ مَیں جاݨَے۔ تُسِیں میرے سِیاسی سکتّر نُۄں مِل لئۄ۔ اُہ تھۄنُۄں سِدھّے راہ پا دیویگا۔ مَیں اُسنُۄں آکھ دِنَّے۔ میرے ولّۄں جِتھے آخۄگے٬ فۄن کر دیویگا۔”
چَۄدھری دی باںہ سِیاسی سکتّر دے ہتھّ پھڑا کے مُکھّ مںتّری جہاذ چڑھ گِیا۔
مُکھّ مںتّری دے باہر جاںدِیاں ہی ساری بھِیڑ کھِںڈّ گئی۔ وِہلا ہۄئِیا سِیاسی سکتّر چَۄدھری نُۄں آپݨے دفتر لَے گِیا۔ سِیاسی سکتّر نُۄں مُکدّمے دے تتھّاں دا مُکھّ مںتّری نالۄں ودھّ پتا سی۔ اُہ اِکّ اِکّ گھٹنا دا ویروا دیݨ لگّا۔
“مَیں نُکس سُݨن نہِیں آئِیا۔ اِہ دسّ ساڈا کھہِڑا کِس ترہاں چھُٹُّۄ۔”
سِیاسی سکتّر اُنہاں دے اِلاکے دا سی۔ چَۄدھری دا واکِف سی۔ اِس لئی بِناں بھُۄمِکا بنّہے اُہ سِیاسی سکتّر تۄں ہلّ پُچھّݨ لگّا۔
“تُہاڈا کمّ ہۄئیگا۔ مُکھّ مںتّری جی اِشارا کر گئے ہن۔ پر آپاں نُۄں ڈھںگّ نال چلݨا پئیگا۔ پارٹی نیں نوِیں نِیتی گھڑی ہَے۔ سارے کمّ اِلاکے دے وِدھائِک راہِیں سِپھارش ہۄ کے آئُݨ۔ چۄݨاں سِر ’تے ہن۔ وِدھائِک شِکائِت کردے ہن٬ افسر اُنہاں دی پرواہ نہِیں کردے۔ اُہ لۄکاں نالۄں ٹُٹّ رہے سن۔
اُنہاں دا گِلا سی٬ جے اِلَیکشن ہار گئے٬ پھیر ناں آکھݨا سرکار ڈِگّ گئی۔
تُسِیں بگھیل سِںگھّ نُۄں مِل لئۄ۔ مَیں فۄن کر دِںدّا ہاں۔ اُہ آپے وِگڑی سمبھّال لئیگا۔ سبھ افسراں نُۄں تاڑ دیویگا۔”
سِیاسی سکتّر نیں وِدھائِک نُۄں فۄن کِیتا۔ چَۄدھری ساہِب دے آئُݨ دی سُۄچنا دِتّی۔ جۄ کمّ اُہ لَے کے آ رہے ہن٬ اُہ مُکھّ مںتّری ساہِب دا ہَے۔
جِویں اُہ آکھݨ, اُہ کر دیوے۔
گیٹ تک چھڈّݨ آئے چَۄدھری نُۄں سکتّر نیں اِکّ ہدائِت کِیتی: “مُںڈّے نویں نویں پھسے ہن۔ غلت بںدِّیاں ہتھّ چڑھے پھِردے ہن۔ آکھۄ ہُݨ ہتھّ گھُٹ لَیݨ۔ جِتھے لۄڑ پئی آپے اَیم.اَیل.اے.ساہِب دسّ دیݨگے۔”
سۄچی سمجھی یۄجنا تہِت سِیاسی سکتّر نیں چَۄدھری نُۄں بگھیل سِںگھّ دی جھۄلی پا دِتّا۔
واپس آئُںدے چَۄدھری نُۄں سمجھ نہِیں سی آ رہی۔ اُسدا کمّ ہۄئِیا ہَے جاں اُسنُۄں جواب مِلِیا ہَے۔
-49-
چَۄدھری نیں جۄ رِپۄرٹ لِیا کے دِتّی٬ اُس تۄں اِہ سپشّٹ ہۄ گِیا کِہ اِس سارے فساد دی جڑھ بگھیل سِںگھّ سی۔
کُجھّ دِناں تۄں اُسدِییاں ہرکتاں شکّی ہۄ گئیِیاں سن۔
واردات دے دس دِناں بائد اُسنُۄں دُکھی پرِوار نال ہمدردی جاگی سی۔ اُہ دۄہاں ذخمِییاں دی ہسپتال جا کے خبر لَے کے آئِیا سی۔ اُہ کمل دے بھۄگ وِچّ شامل ہۄئِیا سی۔ پتّرکاراں نُۄں بُلا بُلا اُہ بھڑکِیلے بھاشݨ دے رِہا سی۔ پُلِس دی نلائِکی نُۄں کۄس رِہا سی۔ کپتان نُۄں اُہ تاڑ رِہا سی۔ آکھ رِہا سی٬ جے اسل مُلذم ساہمݨے ناں لِیاںدے گئے تاں مُکھّ مںتّری تے ذۄر پا کے اُہ تفتِیش سی.بی.آئی.دے ہوالے کروا دیویگا۔ تھاں تھاں اُہ پُلِس وِچّ پھَیلے بھْرِشٹاچار دا ذِکر کر رِہا سی۔
لۄکاں وِچّ آم چرچا سی۔ بگھیل سِںگھّ مُکھّ مںتّری دے سمرتھک وِدھائِکاں وِچۄں اِکّ نہِیں سی۔ اُہ جتھیدار دے دھڑے وِچّ گِݨِیا جاںدا سی۔ اِس لئی اُسدی چڑھت مُکھّ مںتّری نُۄں پسںدّ نہِیں سی۔ اںدّرخاتے مُکھّ مںتّری نیں افسراں نُۄں ہدائِتاں جاری کِیتِییاں ہۄئیِیاں سن۔ اُس نُۄں مُۄںہ ناں لائِیا جاوے۔
ہُݨ مُکھّ مںتّری نُۄں اُس نال پتا نہِیں کی ہیج جاگ پِیا سی۔ اِس کیس دی ساری واگڈۄر اُس نیں بگھیل سِںگھّ نُۄں سمبھّال دِتّی لگّدی سی۔
پُلِس کپتان مُکھّ مںتّری دا کھاس بںدّا سی۔ لۄکاں وِچّ آم چرچا سی۔
اُہ کاکا جی دا جماتی سی۔ اِس رِشتے تۄں اِلاوا اُہ مَیڈم کۄل وی ہاذری بھردا سی۔ بگھیل سِںگھّ اِنہی دِنِیں اُسے کپتان دی بھَۄںڈی پِٹّ رِہا سی۔ مُکھّمںتّری خامۄش سی۔ اِہ کی سِیاست سی پںکّج ہۄراں دے سمجھ نہِیں سی آ رہی۔
ہُݨ مُکھّ مںتّری دے سکتّر نیں ہُکم جھاڑِیا سی۔ اُسے وِدھائِک نُۄں مِلݨ لئی آکھِیا سی٬ جِسدی مُکھّ مںتّری شکل دیکھݨ نُۄں تِیار نہِیں سی۔
بگھیل سِںگھّ نُۄں چُپّ کرائُݨا اُنہاں دے کھبّے ہتھّ دی کھیڈ سی۔ اُہ اُنہاں دا آپݨا واکِف سی۔ وِیہ وار اُنہاں دے دفتر آئِیا سی۔ پھںڈّ لَے کے گِیا سی۔ اِٹّ چُکّݨ ’تے اُسدی سِپھارش لبھّ پَیݨی سی۔
پر اُنہاں دِییاں اِہ کِیاس ارائیِیاں غلت سابت ہۄئیِیاں۔ وِدھائِک سانہ واںگ بھُۄسرِیا بَیٹھا سی۔ سِدھّے مُۄںہ گلّ نہِیں سی کردا۔
اُسدا آکڑنا جائِذ سی۔ اُسنُۄں آپݨی سِیاسی ستھِتی دا گِیان سی۔ اُہ آپݨے سِیاسی گُرُۄ نال وفادار سی۔ گُرُۄ مُکھّ مںتّری نال سِںگّ اڑائی کھڑھا سی۔ کِسے وی سمیں پارٹی دۄ دھڑِیاں وِچّ وںڈّی جا سکدی سی۔
مُکھّ مںتّری نیں وِرۄدھی دھڑے دے وِدھائِکاں دے کھمبھّ کُتر رکھّے سن۔ بگھیل سِںگھّ دی وُکّت سِفر ہۄئی پئی سی۔ اُہ لۄکاں نالۄں ٹُٹّ رِہا سی۔ لۄک مُکھّ مںتّری پکھّی نیتاواں نال جُڑ رہے سن۔
بگھیل سِںگھّ دا سِیاسی بھوِکھّ خترے وِچّ سی۔ جے پارٹی دۄ پھاڑ ناں ہۄئی تاں مُکھّ مںتّری نیں اُسدا ٹِکٹ والا پتّا کٹّ دیݨا سی۔ جے پارٹی بچی رہی اتے اُسنُۄں ٹِکٹ مِل گِیا پھیر وی اُسدے جِتّݨ دی کۄئی سمبھّاونا نہِیں سی۔ اسُرکھِّئت مہِسُۄس کردا بگھیل سِںگھّ اسر رسُۄخ دی تھاں پَیسا بݨائُݨ ولّ دھِیان دے رِہا سی۔ دۄہاں ستھِتِییاں وِچّ پَیسے دی ذرُۄرت سی۔ جے ٹِکٹ مِل گِیا تاں اسر رسُۄخ دی گھاٹ کارن پَیسا پاݨی واںگ وہائُݨا پَیݨا سی۔ ٹِکٹ ناں مِلِیا تاں اگلے پںجّ سال آرام نال کڈھّݨ لئی پَیسا چاہِیدا سی۔ پھیر پتا نہِیں کدے ہکُۄمت وِچّ آئُݨ دا مَۄکا مِلے جاں ناں۔
اِہۄ جِہی سۄچ تہِت بگھیل سِںگھّ نیں اِہ تکڑی مچھّی آپݨے جال وِچّ پھسائی سی۔
جدۄں تۄں اِس کیس دی گِدّڑ سِںگّی بگھیل سِںگھّ دے ہتھّ آئی سی٬ اُسدے دِن پھِرن لگّے سن۔
بگھیل سِںگھّ ولّۄں وِڈھّی لڑائی دا سبھ تۄں ودھّ خترا کپتان نیں منِّیا سی۔ اُسنے جھٹّ اُسدے لٹکدے سارے کمّ سِرے چاڑھ دِتّے۔ وکِیل دے رِشتیدار نُۄں بیکسُۄر بݨا دِتّا۔ اُسدے ہلکے وِچّ اُسدی مرذی دا مُکھّ افسر لا دِتّا۔
ڈی.آئی.جی.نال بگھیل سِںگھّ نیں سِدھّا پںگّا نہِیں سی لِیا۔ پر ڈی.آئی.جی.آپݨی کمذۄری بھامپ رِہا سی۔ اُہ بگھیل سِںگھّ نُۄں ادب نال کُرسی دیݨ لگّا سی۔
مُکھّ مںتّری دی کۄٹھی رِشتے سُدھرݨے شُرُۄ ہۄ گئے۔ پْرِںسِّیپل سَیکٹری اتے سِیاسی سکتّر اُس دے کمّاں نُۄں ترجِیہ دیݨ لگے۔ دۄہاں افسراں نال اُسنے بُکّل ساںجھی کر لئی۔ چھۄٹے مۄٹے کمّ سکتّر آپݨے دستختاں نال کرا دِںدّے۔
بگھیل سِںگھّ نیں اُنہاں دے گھرِیں تۄہفے بھیجݨے شُرُۄ کر دِتّے۔ ساںجھ پرِوارک بݨا لئی۔
اِس اسامی کۄلۄں سبھ نُۄں چںگّی رکم مِلݨ دی آس سی۔ اِہۄ آس اُنہاں دے نویں رِشتے دی جڑھ سی۔
بگھیل سِںگھّ دُۄر دی سۄچ رِہا سی۔ اِس پارٹی راہِیں اُہ مُکھّ مںتّری نُۄں خُش کرنا چاہُںدّا سی۔ بس تھۄڑھی جِہی سختی اتے تھۄڑھے سبر دی ذرُۄرت سی۔
ایسے نِیتی تہِت اُہ پںکّج دِییاں سِپھارشاں ٹھُکرا رِہا سی۔
کئی دِن دی بھجّ نٹھّ اتے مِنّت ترلے بائد مساں بگھیل سِںگھّ نیں اُنہاں نُۄں مُلاکات دا سماں دِتّا۔
پہِلی مُلاکات وِچّ بہُت سارے گِلے شِکوے وِچارے گئے۔ دۄہاں دھِراں ولّۄں اُنہاں شِکوِیاں نُۄں دُۄر کرن دا بھرۄسا دِتّا گِیا۔
تِیجی مُلاکات وِچّ اسل مُدّا وِچارِیا گِیا۔
“چۄݨاں سِر ’تے ہَے۔ اجِہی خَۄفناک واردات کارن مُکھّ مںتّری دی اِس شہِر تۄں لَے کے وِدیشاں تک بھںڈّی ہۄئی پئی ہَے۔ اُپرۄں پُلِس نیں مُۄںہ کالا کر لِیا۔ اُہ کِسے نُۄں مُۄںہ دِکھائُݨ جۄگے نہِیں رہے۔ مُڑ اِس شہِر وِچّ پَیر نہِیں پائِیا۔ سارے پْرۄگرام کَیںسل کر دِتّے۔ کہِںدّے اُس سمیں آواںگا٬ جدۄں اسل مُلذم پھڑے گئے۔ تُہانُۄں پتا ہی ہَے۔ اسل مُلذم اُہ کِنہاں نُۄں کہِںدّے ہن۔”
“مُلذم کَۄݨ ہن٬ اِہ گلّ چھدھّڈۄ۔ اِہ دسّۄ کھہِڑا کِنّے وِچّ چھُٹّدا ہَے۔ کِنّا پارٹی پھںڈّ ساڈے جِمّے لگّیگا؟”
اجے نُۄں بگھیل سِںگھّ دِییاں مۄمۄ ٹھگݨِییاں گلّاں ’تے چِڑ چڑھ رہی سی۔
مُۄںہۄں کُجھّ ہۄر ناں نِکل جائے٬ اِس لئی اُہ سِدھّا اسل مُدّے اُپر آ گِیا۔
“پارٹی پھںڈّ دیݨا پئۄُ! کِنّا دیݨا پئۄُ٬ اِہ پْردھان جی دسّݨگے!”
پھںڈّ تَیء کرن لئی اگلی مُلاکات اگلے دِن رکھّی گئی۔
“کِنّا پھںڈّ لِیا جاوے؟” اِس مُدّے اُپر وِدھائِک اتے سکتّراں وِچکار متّبھید سی۔
وِدھائِک نُۄں پںکّج ہۄراں دی مائِک ہالت دا پتا سی۔ اُہ اِکّ کرۄڑ پھںڈّ وجۄں لَیݨا چاہُںدّا سی۔ اِہ رکم اُنہاں نیں ارام نال دے دیݨی سی۔ اُنہاں دے سارے رِشتیدار کرۄڑپتی سن۔ دس دس لکھّ پائِیا تاں کرۄڑ بݨ جاݨا سی۔ پھیر اُہ کاتل سن۔ جیلہ نذر آ رہی سی۔ وِیہ پچّی لکھّ اُہ پہِلاں کھرچ چُکّے سن٬ پر پرنالا اُتھّے دا اُتھّے سی۔ اِہ پارٹی پھںڈّ دے کے اُنہاں دے ہتھّ تھۄک دا سَۄدا لگّ رِہا سی۔ مُکھّ مںتّری دے اِکۄ جھٹکے نال باکی جۄکاں نیں جھڑ جاݨا سی۔
سَیکٹری نُۄں اِہ رکم بہُت وڈّی لگّ رہی سی۔ لۄک کرۄڑاں وِچّ پھںڈّ دِںدّے سن٬ پر اُدۄں٬ جدۄں اُنہاں کئی کرۄڑ پارٹی کارن کمائِیا ہُںدّا سی۔ ٹَیکس چۄری کرکے جاں کۄٹا لگوا کے۔ اِتھے مسلا دُۄسرا سی۔ اجّ اِنہاں نیں رکم دے دیݨی سی۔ چۄݨاں سمیں دُۄجی دھِر نُۄں دسّ کے چۄݨ مُدّا بݨا دیݨا سی۔ وِیہ لکھّ کافی سی۔ پْرِںسِّیپل سَیکٹری دا اِہ متّ سی۔
وِیہ لکھّ لَے کے کی گںجّی نہائیگی اتے کی نِچۄڑیگی؟ اُنہاں دے آپݨے پلّے لکھّ لکھّ تۄں ودھّ نہِیں پَیݨا۔
آخر فَیسلا کاکا جی ’تے چھڈّ دِتّا گِیا۔ اُہ کیںدر وِچّ سنئتمںتّری رہے سن۔ اُس سمیں اُنہاں نُۄں مائِیا نگر دے گہِرے سمُںدّر وِچّ چھُپے پئے اݨمۄل ہِیرِیاں دا گِیان ہۄئِیا سی۔ مائِیا نگر دِییاں ادھِّییاں پارٹِییاں ہُݨ اُنہاں نُۄں نِجی تَۄر ’تے جاݨدِییاں سن۔ اُہ جۄ تَیء کرنگے سبھ نُۄں منذُۄر ہۄئیگا۔
سارے ہلات سُݨ کے کاکا جی نیں بگھیل سِںگھّ نال سہِمتی پْرگٹائی۔
مائِیا نگر دے اِکّ پلاٹ دی کِیمت کئی وار اِکّ کرۄڑ رُپئے بݨ جاںدی سی۔ اِتھۄں دِییاں کئی پارٹِییاں کرۄڑاں رُپئے اِنکم ٹَیکس دِںدِّییاں سن۔ اِہ مُلذم کئی پھرماں دے مالک سن۔ کئی کلۄنِییاں اُسار چُکّے سن۔ کِسے نُکّرے پِیا پلاٹ ویچ کے اِنہاں نیں اِنی رکم چُکا دیݨی سی۔ وٹّا رکھّ کے دیکھۄ٬ جھلّ گئے ٹھِیک۔ نہِیں تاں نِہںگّاں والِییاں رِیائِتاں دے دِتِّییاں جاݨگِییاں۔
بگھیل سِںگھّ نیں پارٹی ولّۄں لِیا گِیا پھَیسلا پںکّج ہۄراں نُۄں سُݨا دِتّا۔
سۄچݨ اتے پَیسے دا پْربںدھّ کرن لئی دۄ دِن دا سماں دِتّا گِیا۔
اِکّ کرۄڑ دی مںگّ پںکّج ہۄراں اُپر پہاڑ واںگ ڈِگّی۔ پںدّراں دِناں تۄں اُہ اِس مُسِیبت وِچّ پھسے ہۄئے سن۔ سارا کارۄبار ٹھپّ سی۔ کمّ مُلاذماں دے سِر ’تے چلّ رِہا سی۔ پتا نہِیں گھاٹا پَے رِہا سی جاں وادھا ہۄ رِہا سی۔
وِیہ لکھّ اُہ ہُݨ تک دے چُکّے سن۔ اجّ تک اُنہاں پَیسا خُشی خُشی دِتّا سی۔
لگّدا سی٬ بسّ اِہ آخری پڑاء سی۔ اِدھّر اُدھّر اتے بَیںکاں وِچّ پئی رکم ختم ہۄ چُکّی سی۔ اگّۄں تۄں بھُگتݨ لئی پَیسا کِسے کۄلۄں پھڑنا پَیݨا سی۔ اُپرۄں مار اِہ کِہ ہُݨ تک کھرچِیا پَیسا گُڑ تۄں گۄبر بݨ چُکّا سی۔
رِشتیداراں اتے دۄستاں مِتّراں نال مُڑ وِچاراں ہۄݨ لگِّییاں۔
کُجھّ سِیاݨے بںدِّیاں نیں رائے دِتّی: “مُسِیبت آئی ہَے تاں نُکسان کرکے ہی جائیگی۔ پَیسے دے کے کھہِڑا چھُڈا لئۄ۔ ربّ نیں بتھیرا کُجھّ دِتّا ہَے۔ پَیسا اِہۄ جِہِییاں مُسِیبتاں نُۄں نجِٹھّݨ لئی ہُںدّا ہَے۔ مہِینے٬ دۄ مہِینے لئی اںدّر رہِݨا پَے گِیا تاں کارۄبار ٹھپّ ہۄ جائیگا۔ مِلّاں نُۄں جِںدّے لگ جاݨگے۔ کمّ دۄہاں دے ہتھّ ہَے۔ دۄہیں کیس وِچّ پھسے بَیٹھے ہۄ۔ جیلہ جاݨا پِیا تاں سارا سرکل ٹُٹّ جائیگا۔ گُڈوِل ختم ہۄ جائیگی۔ کئی وار ٹُدھّٹے سرکل پھرماں نُۄں دِیوالِیئے بݨا دِںدّے ہن۔ کھہِڑا چھُڈا لَیݨ وِچّ ہی بِہتری ہَے۔”
گرم دھڑا اِس رائے نال سہِمت نہِیں سی۔ اُنہاں دا متّ سی کِہ اِہ کۄئی گرںٹّی نہِیں کِہ اِتھے پَیسے دیݨ نال جان سدا لئی چھُٹّ جائیگی۔ کِسے ہۄر سپّ نیں فن چُکّ لَیݨا سی۔ ہالے کیںدر سرکار پئی سی٬ ادالتاں پئیِیاں سن۔
چۄݨاں ہۄݨ والِییاں سن۔ سرکار بدل جاݨی سی۔ نویں مُکھّ مںتّری نیں کہِݨا سی٬ ہُݨ میرے دربار وِچّ پیش ہۄوۄ۔ خترا سہے نالۄں ودھّ پہے دا سی۔
کئیِیاں نُۄں مںگّی گئی رکم اُپر اِتراذ سی۔ اُنہاں نُۄں لگّدا سی بگھیل سِںگھّ نیں آپے رکم تَیء کر لئی سی۔ جے اِہ رکم مُکھّ مںتّری مںگّ رِہا سی٬ پھیر اُس نال سِدھّی گلّ کرنی چاہِیدی سی۔ اُسدے بتھیرے وِچۄلے مائِیا نگر وِچّ بَیٹھے سن۔ کِسے ہۄر راہِیں گلّ کرکے جائِذ رکم دے دیݨی چاہِیدی سی۔
کیںدر تک پہُںچّ کِیتی جاوے۔ کۄئی کیںدری مںتّری پھڑ لِیا جاوے۔ کِسے ناں کِسے ڈھںگّ نال بگھیل سِںگھّ تۄں کھہِڑا چھُڈائِیا جاوے۔
جۄ وی کرنا سی٬ دۄ تِنّ دِناں دے اںدّر اںدّر ہۄ جاݨا چاہِیدا سی۔
ہائی کۄرٹ دی تارِیخ نیڑے آ رہی سی۔ اُس تۄں پہِلاں پہِلاں آئی.جی.دی رِپۄرٹ تِیار ہۄݨی چاہِیدی سی۔ اِںجھ ناں ہۄئِیا تاں گْرِفتاری ’تے لگّی پابںدّی والا ہُکم ردّ ہۄ جاݨا سی اتے گْرِفتاری والی تلوار مُڑ سِر ’تے آ لٹکݨی سی۔
سبھ نُۄں پتا سی مائِیا نگر وِچّ کئی اجِہے پرِوار سن٬ جِنہاں دی مُکھّ مںتّری دے بَیڈ رُۄم تک پہُںچّ سی۔ جدۄں کدے مُکھّ مںتّری مائِیا نگر آئُںدا سی٬ اُنہاں وِچۄں کِسے اِکّ دے گھر ٹھہِردا سی۔ کِسے اجِہے گھراݨے دی مدد لئی جاݨی چاہِیدی سی۔
اجے مائِیا نگر دے چَیمبر آف کامرس‘ دا سرگرم مَیمبر سی۔ چَیمبر دے پْردھان دی مُکھّ مںتّری نال سِدھّی گلّ سی۔ ہُکمران پارٹی نُۄں جدۄں وی کدے پَیسے دی ذرُۄرت پَیںدی سی٬ سُنیہا سِدھّا پْردھان کۄل پُجّدا سی۔ پْردھان آپݨے مَیمبراں نُۄں بُلائُںدا سی۔ وِت انُسار بھار پائُںدا سی۔ رکم مُکھّ مںتّری دی کۄٹھی پُجّ جاںدی سی اتے کِسے دے کنّ ’تے جُۄں تک نہِیں سی سرکدی۔
بدلے وِچّ٬ ادھّ بۄل پْردھان دے کمّ ہُںدّے سن۔
پْردھان نال گلّ ہۄئی۔ اُسنے چُٹکی وِچّ کمّ کرائُݨ دا بھرۄسا دِوا کے جھٹّ مُکھّ مںتّری نال فۄن مِلا لِیا۔
“پْردھان جی اِہ کۄئی لائیِسَیںس٬ کۄٹے والا ماملا نہِیں ہَے۔ کتل ورگا سںگِّین ماملا ہَے۔”
اِہ پہِلی واری سی٬ جدۄں مُکھّ مںتّری پْردھان نال رُکھّا بۄلِیا سی۔ پْردھان دے چِہرے ’تے اِکّ رںگّ اُترݨ اتے دُۄجا چڑھن لگّا۔
“مَینُۄں ٹائِم دِئۄ۔ مَیں چںڈِّیگڑھ آ کے گلّ کرنی ہَے۔”
“اِس لاء اَیںڈ آرڈر والے مسلے ’تے کۄئی گلّ نہِیں ہۄ سکدی۔ وَیسے ہر سمیں تُہاڈے لئی درواذے کھُلہے نیں۔”
پْردھان نیں اُہۄ کۄرا جواب اجے نُۄں سُݨا دِتّا۔ ماملا گمبھِّیر ہۄݨ کارن مُکھّ مںتّری دے وسۄں باہر سی۔
دھالِیوال ٹِمبّر سٹۄر والے نال گلّ تۄری۔ اُسنے پہِلاں ہی سِر مار دِتّا۔ اُہ مُکھّ مںتّری نال آپݨے سمبّںدھّاں دا فائِدا چںگّے کمّاں لئی اُٹھائُںدا سی۔ کتل٬ ڈاکِیاں ورگے اِخلاک تۄں گِرے کمّاں لئی نہِیں۔
سبھ پاسِئۄں مِل رہے کۄرے جواب تۄں لگدا سی بگھیل سِںگھّ نیں مُکھّ مںتّری دے سِر وِچّ کۄئی ٹُۄݨا جھاڑ دِتّا سی۔ مُکھّ مںتّری اُسے جادُۄ دے اسر ہیٹھ بۄل رِہا سی۔
اُہ اِکّ کرۄڑ دیݨ نُۄں تِیار ہۄݨ لگّے۔ پر اِکّ تَۄخلا اُنہاں نُۄں ڈرائُݨ لگّا۔ اِکّ کرۄڑ دِںدِّیاں ہی کِسے پاسِئۄں پںجّ کرۄڑ دی مںگّ آ کھڑھی ہۄئی٬ پھیر کی کرنگے؟
اگلے خترے نُۄں مدّے نذر رکھّدے ہۄئے یاراں دۄستاں نیں سلاہ بݨائی۔ گلّ وِیہ لکھّ تۄں شُرُۄ کِیتی جاوے۔ اَۄکھے سَۄکھے ہۄ کے پںکّج تِیہ دے سکدا سی۔ سالِیاں جِیجِیاں دی سہائِتا نال چالی تک پُجِّیا جا سکدا سی۔ ہدّ پںجّاہ لکھّ سی۔
بگھیل سِںگھّ دس لکھّ تۄں ودھّ رِیائِت کرن نُۄں تِیار نہِیں سی۔ اُہ پںکّج ہۄراں دے ہںجھُّۄیاں نُۄں مگرمچھّ والے ہںجھُّۄ دسّ رِہا سی۔ اُنہاں نیں کی بھاݨا ورتائِیا سی٬ اُنہاں نُۄں پتا ہۄݨا چاہِیدا سی۔ بھاݨا ورتائُݨ تۄں پہِلاں نتِیجِیاں بارے سۄچݨا چاہِیدا سی۔
بگھیل سِںگھّ دے ہتھّ وسّ کُجھّ نہِیں سی۔ رکم ہائی کماںڈ نیں تَیء کِیتی سی۔ اُہ جۄ رِیائِت دے رِہا سی۔ اُہ بِناں ہائی کماںڈ تۄں پُچھّے دے رِہا سی۔ ہۄ سکدا سی٬ اِس بدلے اُسنُۄں جھاڑاں کھاݨِییاں پَیݨ۔
اُہ پںکّج ہۄراں نُۄں سلاہ دے رِہا سی۔ اُہ مائِیا نال کُجھّ ذِیادا ہی مۄہ دِکھا رہے سن۔ اُنہاں دی کِسے اِکّ پھرم دے اِکّ سال دے مُنافے نال اُنہاں دا کھہِڑا چھُٹّݨ لگّا سی۔
بگھیل سِںگھّ ٹسّ تۄں مسّ نہِیں سی ہۄ رِہا۔ اُسنُۄں خبراں مِل رہِییاں سن۔
مُکھّ مںتّری ہر سِپھارشی نُۄں کۄرا جواب دے رِہا سی۔
مُکھّ مںتّری ولّۄں بگھیل سِںگھّ نُۄں پُۄرے اختِیار سن۔ اُہ جِتھے چاہے٬ سَۄدا تۄڑ سکدا سی۔
بگھیل سِںگھّ اِنہاں ادھِکاراں دی ورتۄں کھُلّہ کے کر رِہا سی۔
“لگا لئۄ پُتّرۄ ذۄر! پاݨی اخِیر پُلاں ہیٹھ دی لںگھّݨا ہَے۔” من ہی من اُہ پںکّج ہۄراں ’تے مُسکرا رِہا سی۔
سۄچ سۄچ پںکّج ہۄرے پاغل ہۄ گئے۔ مسلا کِسے بنّے نہِیں سی لگّ رِہا۔
اُدھرۄں ہائی کۄرٹ دی پیشی نیڑے آ رہی سی۔ وکِیل دا سُنیہے ’تے سُنیہا آ رِہا سی۔ اُہ اَیڈوۄکیٹ جنرل نال گلّ کرنی چاہُںدّا سی۔
کِسے پھَیسلے ’تے پُجّݨ تۄں پہِلاں اُنہاں نیں واسُۄدیوا نال رائے کرنی ٹھِیک سمجھی۔ جے اُںجھ ہی پیشگی ذمانت منذُۄر ہُںدّی دِسے٬ پھیر اِنی رکم اُتارݨ دی کی ذرُۄرت سی۔
پارٹی پھںڈّ دا ریٹ سُݨکے واسُۄدیوا ہکّا بکّا رہِ گِیا۔
“آپاں اِتھے سبھ نُۄں پَیسے دےئی بَیٹھے ہاں۔ سَۄ پھِیسدی آپݨی ذمانت منذُۄر ہۄ جائیگی۔ پیشگی ذمانت ہۄݨ نال پُلِس اتے جیلہ والی کھجّل کھُیاری تۄں بچاء ہۄ جاویگا۔ مُکدّما چلّدے چلّدے کئی سال لںگھّ جاݨے ہن۔ کئی سرکاراں بدل جاݨگِییاں۔ پںجّ دس لکھّ دی گلّ ہُںدّی تاں مَیں ہاں کر دِںدّا۔ اِڈی رکم دیݨ دی مَیں سلاہ نہِیں دے سکدا۔”
“پر جے ذمانت ناں ہۄئی پھیر؟”
“کِس ترہاں نہِیں ہۄئیگی؟ پَیسے نہِیں دِتّے۔ ججّ آپݨے نال٬ سرکاری وکِیل آپݨے نال۔ پُلِس آپݨی مُٹھّی وِچّ۔ ذمانت نُۄں رۄکُۄ کَۄݨ!”
“بُرے دے گھر تک سۄچ لَیݨا چاہِیدا ہَے۔ جے ناں ہۄئی پھیر؟”
“ناں ہۄئی سُپرِیم کۄرٹ جاواںگے۔ اُتھے آپݨی اِتھۄں نالۄں ودھّ چلدی ہَے۔
اُہ ادالت مُکھّ مںتّرِییاں نُۄں اںدّر دے دِںدّی ہَے۔ پْردھان مںتّری تک نُۄں سُکّنے پا دِںدّی ہَے۔”
“تُسِیں آخری پھَیسلا کرۄ۔ سانُۄں کُجھّ نہِیں سُجھّ رِہا۔ جۄ آکھۄگے٬ اُہۄ کراںگے۔”
“میری رائے سپشّٹ ہَے۔ پہاڑ تھلّے آئُݨ دی لۄڑ نہِیں۔ سہِںدّا سہِںدّا دیݨ وِچّ کۄئی ہرج نہِیں۔ ذمانت دے ہُکم تک دیکھ لئۄ۔ لۄڑ پئی پھیر سۄچ لواںگے۔”
“اںکّل پْرتاپ سِںگھّ مِل سکدے ہن؟”
“اُہ باہر ہن۔ فِکر ناں کرۄ۔ اُنہاں وی اِہۄ رائے دیݨی ہَے۔”
واسُۄدیوا دِییاں گلّاں نال اُنہاں دا من ٹِک گِیا۔ اُنہاں پھَیسلا کر لِیا۔ ہائی کۄرٹ دے پھَیسلے تک بگھیل سِںگھّ نُۄں ٹرکائی جاݨگے۔