ہمیشا واںگ اِس وار وی 117 کُرسِییاں لئی راجکُمار چُݨے جاݨے ہن۔ اِنہاں وِچّۄں ہی اِکّ نیں سبھ تۄں اُچّا دھْرِتراشٹری سِںگھّاسن ملّݨا ہَے۔ ٹِکٹاں دی وںڈّ وِچّ اِہۄ جِہے آسوںدّاں نیں گُجھِّییاں٬ ڈُۄںگھِییاں تے چھترںجّی چالاں وی چلّݨِییاں ہن۔ اِس کرکے وی کئیِیاں پارٹِییاں وِچّ ٹِکٹاں دے رپھّڑ پئے ہۄئے ہن۔ چۄݨ دھنُش تۄڑُۄیاں وِچّۄں کُجھ مںتّری٬ سہائِک مںتّری٬ راج مںتّری بݨنگے۔ باکی پارلِیمانی سکتّری والی کُرسی نال ہی سبر دا گھُٹّ بھرݨگے۔ جے کِتے ہلکا اِنچارجی مِل گئی٬ تاں پںجّ سال چںگّا ٹَۄہر-ٹپّا بݨُۄں۔ جِسدی ٹِکٹ سکرِینِںگّ کمیٹی دے تںدُّۄر وِچّۄں پہِلے پُۄراں وِچ لہِ گئی٬ اُہ تاں پارٹی ایجںڈّے لَے وۄٹراں دے دراں ’تے دستک دے رہے نیں۔ جِہناں نُۄں ٹِکٹاں نہِیں مِلِییاں٬ جاں کٹِّییاں گئیِیاں نیں٬ جاں بدلِییاں گئیِیاں نیں٬ جاں جِہڑے پکّی آس لائی بَیٹھے سی پر مِلی نہِیں٬ باگی ہۄ ماں پارٹی دی گۄد وِچّۄں ڈڈُّۄیاں واںگ چھڑپّے مار پاسے بدل رہے ہن۔ پارٹی جِس دے سدا وفادار رہِݨ دِییاں کسماں کھاںدے ہُںدّے سی٬ ہُݨ اُسے ماں دے چُۄںڈے کھِںڈّا رہے ہن۔ نال ہی پارٹی ولّۄں اَیلانے اُمِیدواراں دے نانکِیاں٬ دادکِیاں تکّ دے پۄتڑے پھۄلے جا رہے ہن۔

دُۄجے پاسے سِیاسی پارٹِییاں جنشکتی پْردرشن کر رہِییاں ہن۔ کِسے اُچّے مُہاݨے ’تے کھلۄ کے ویکھِیئے تاں مَۄسمی سںگھّݨی دھُںدّ ورگا ہی چۄݨ دھُںدُّۄکارا چار-چُپھیرے چھائِیا ہۄئِیا ہَے۔ جِڈّی تیذی نال راجکُمار آپݨے ہلکِیاں وِچّ چھائی جا رہے ہن٬ اۄڈی ہی تیذی نال کئی ماں پارٹی تۄں باگی ہۄئی جا رہے ہن۔ کُجھ اِکّ ہلکِیاں نُۄں چھڈّ کے باکِییاں وِچّ تاں مچھّی-مںڈّی ہی بݨی ہۄئی ہَے۔ چۄݨ ماہَۄل دِنۄں دِن گرمی پھڑدا چرم سِیما ولّ ودھ رِہا۔ نال ہی چۄݨ کمِشن وی چَۄکسی نال پارٹِییاں تے اُمِیدواراں دِییاں لگاماں کسّݨ دے رۄںء وِچ لگّدا ہَے۔ سبھ پاسے کُرسی! ہائے کُرسی! ہۄ رہی ہَے۔ کُرسی دے رس-رںگّ نیں کچّے پکّے آگُۄیاں نُۄں دمۄں کڈھِّیا ہۄئِیا ہَے۔

آئۄ! ذرا کُجھ راجکُماراں دے چِہن چکّراں نال تُہانُۄں مِلائیِئے۔ پِچھّے جِہے سِیاسی گلِیارِیاں وِچ بڑی چرچا وِچّ رہے ’آواذے پںجّاب‘ دے نائِکاں دی گلّ کرِیئے۔ سابکا اَیمّپی نوجۄت سِںگھّ سِدھُّۄ نیں بڑا کھُلّہکے دۄ پارٹِییاں دے پَیوِیلِیئناں وِچّ گیڑے لائے۔ وڈّے وڈّے بِیاناں نال امبّرِیں گُۄںجاں پائیِیاں۔ وڈِّییاں شرتاں چھۄٹِییاں ہُںدِّییاں گئیِیاں۔ اِس دَۄران بَیںس بھرا سِیاسی مَۄکا سمبھّال گئے۔ ’آپ‘ نال ’اِنساپھ پارٹی‘ دا گںڈھّ-چتراوا کر چھے سِیٹاں ’تے آپݨے ہکّ جما گئے۔ ہُݨے ہُݨے لُدھِیاݨا وِکھے ہۄئی ’بئیِمان بھجائۄ٬ پںجّاب بچائۄ‘ ساںجھی رَیلی نیں ’آپ‘ اتے ’اِنساف پارٹی‘ دا چںگّا پْربھاو سِرج دِتّا ہَے۔ جِتھّے اسل وِچّ ’آواذے-پںجّاب‘ والے جاݨا چاہُںدّے سی اُتھّے داݨے ناں بھُجّے۔ ہالات ویکھدِیاں آپݨے سَۄہرا پِچھۄکڑ دے سہارے باکی دۄہاں نیں کاںگرس نال گںڈھّ-تُرپّ کر لئی۔ بمبّے بَیٹھے سِدھُّۄ دے سُنیہے ’تے پْرگٹ سِںگھّ تے سابکا پارلِیمانی سکتّر نوجۄت کَۄر سِدھُّۄ کاںگرس وِچ مِل گئے۔ مِلے کی٬ مِلݨا پِیا! اِنہاں دۄہاں نُۄں پہِلِییاں سِیٹاں چھڈّݨ ’تے کاںگرسی کھیمے وِچّ وی وڈّی بھسُۄڑی پئی ہۄئی ہَے اتے اِنہاں سِیٹاں تۄں ٹِکٹاں چاہواناں وِچّ پٹکے دے دںگّل بݨے پئے ہن۔

سابکا اَیمّپی جگمِیت براڑ تے سابکا ڈِپٹی سپِیکر بِیردوِںدّر سِںگھّ منّے پْرمنّے تے چۄٹی دے بُلارے ہن۔ پر سمجھ نہِیں آئُںدا کِہ کسُۄر اِنہاں وِچّ ہَے جاں اِنہاں دِییاں پارٹِییاں وِچّ۔ کدی اِہ ’آپ‘ وِچّ آئُںدے آئُںدے ہی رُک جاںدے ہن۔ کدی اِہ دۄویں آپس وِچّ جفّی پا نوِیں پارٹی بݨائُݨ دے راہ تُردے ہن۔ یاری اِنہاں دی اگلے دِن ہی تڑکّ کرکے ٹُٹّ جاںدی ہَے۔ ہُݨ بِیردوِںدّر سِںگھّ آذاد اُمِیدوار وجّۄں اِس سومبّر وِچّ کُدّݨ واستے تِیر کمان کسّ رِہا ہَے۔ اۄدھر جگمِیت براڑ دی گلّ کدی تۄلا کدی ماسا والی بݨی ہۄئی ہَے۔ آپݨی پارٹی بݨا کدی ’آپ‘ وِچّ شامل ہُںدّا ہُںدّا٬ اجّ-کلّہ ممتا بَینرجی والی تْرِمُۄل کاںگرس دا پںجّاب اِکائی دا پْردھان بݨ ’آپ‘ نال بَیںس بھراواں ورگا گٹھّ-جۄڑ کرنا چاہُںدّا ہَے۔ پر نال ہی ’آپ‘ نُۄں باہرۄں ہمائِت دیݨ دے بِیان داغی جا رِہا ہَے۔ پتا نہِیں کِس ویلے٬ کِس سِیٹ تۄں مچھّی پھُںڈّݨ لئی اُتّرݨ دا مَۄکا مِلے۔ ربّ ہی جاݨے! کئی واری لۄڑۄں ودھّ بۄل جاںدا ہَے۔ پارٹِییاں اُہدی استھِر سۄچݨی تۄں ترہِںدِّییاں ہن۔ گلّ بݨدی بݨی وِگڑ جاںدی ہَے۔

’آپ‘ دا سُچّا سِںگھّ چھۄٹیپُر کئی پاسے ہتھّ-پلّا مار رِہا ہَے۔ آپݨے اُمِیدواراں دی سُۄچی جاری کرکے اُہ دھرموِیر گاںدھی والے ’پںجّاب پھرںٹّ‘ وِچّ چڑھدا چڑھدا پلیٹپھارم ’تے کھلۄتا رہِ گِیا۔ اِدھّر اَیمّپی ڈا. گاںدھی دا ’پںجّاب پھرںٹّ‘ آپݨے پہِلے 20 راج کُماراں دِییاں سِیٹاں اَیلان کر رِہا ہَے۔ اُس مُتابک اِہ سارے ’آپ‘ دے بڑے مِہنتی تے نِشکام سیوک سن۔ اِہۄ جِہے سیوک ڈا. گاںدھی دی چھتّری ’تے دھڑا-دھڑ اُتّر رہے ہن۔ اِہۄ جِہے کئی ہُݨ کاںگرس وِچّ وی جا رہے ہن۔ جِتھّے کاںگرس اِنہاں دا سواگت کری جا رہی ہَے٬ اُتھّے بڑے دھُۄم-دھڑکّے نال شامل ہۄئے گائِک ہںسّ راج ہۄرِیں پھُرر کر بھاجپا دی چھتّری ’تے جا بَیٹھے ہن۔ سمجھ نہِیں آئُںدی کِہ اِہۄ جِہے سیوکاں نُۄں اِنے سال کاںگرس چںگّی نہِیں لگّی۔ ہُݨ ’ہائے کُرسی! ہائے کُرسی!’ دی ہوسی ہنیری وِچّ ہی گُیاچے پھِردے ہن۔ شائِد اِنہاں مگر اِنہاں دے پرِواراں دی وۄٹ وی ناں آوے۔ الٹِیمیٹم دیݨ والے جلںدھّر چھائُݨی والے 12 سمیت گۄلڈن گرل اتے دُۄجے 59 ’آپ‘ باگِییاں دے الٹِیمیٹم دا کی بݨِیا٬ کۄئی خبر نہِیں۔ شائِد ہی کُجھ بݨے۔ چلۄ ’پںجّاب پھرںٹّ‘ وِچّ شامل ہۄ کے پھۄٹۄ تاں کھِچوا لَیݨگے۔ پتا نہِیں لگّدا کِئۄں پارٹِییاں دے ایڈے گھاگ لِیڈر ایداں دے مَۄکا پْرستاں دی ’کاں٬ کاں‘ نال پسِیجی جا رہے ہن۔ جِہڑے آپݨی ماں پارٹی دے سکّے نہِیں بݨے اِتھّے کِہڑا کِلا سر کر دیݨگے۔ ہاں٬ بدلا کھۄری وِچّ ’آپ‘ دا کُجھ نُکسان ذرُۄر کرنگے۔ اِنہاں وِچّۄں بہُتِیاں ’تے ’تالۄں گھُتھّی ڈُۄمݨی گاوے تال بیتال‘ راگ سہی ڈھُکّدا ہَے۔ پہِلاں الاپدے ہُںدّے سی ’آپ‘ کھِلاف وۄٹ پائُݨا ستھاپتی نُۄں وۄٹ پائُݨا ہۄویگا۔ کُرسی مۄہ نیں راگۄں بیراگ کر دِتّا ہَے۔

اِکّ ہۄر دھماکا۔ کمِئۄُنِسٹ پارٹِییامپںجّاب دے آرتھک٬ سماجک تے سِیاسی ہالتاں دا مارکسوادی نذرِیئے تۄں وِشلیشݨ تے وِویچݨ کردِییاں٬ داء-پیچ گھڑدِییاں سدا کھُںجھّدِییاں آ رہِییاں سن۔ ہار-ہُٹّ کے اِس وار دے چۄݨ دںگّل وِچّ سِدھّا جٹّ-جپھّا پائُݨ ’تے اُتّر آئیِیاں ہن۔ کھبِّییاں پارٹِییاں دے نُمائِںدِیاں نیں ایدھرلی-اۄدھرلی جھاک چھڈّ وکھّ وکھّ ہلکِیاں تۄں چۄݨ سومبّر وِچّ آ نِتّرے ہن۔ اُہ وی لال جھںڈِّیاں اتے آپۄ-آپݨے نِشاناں ہیٹھ جھںڈّے جھُلائُݨگے۔ چلۄ ہۄر کُجھ نہِیں آپݨے کاڈر نُۄں تاں بنّہی رکھّݨگے۔ کُرسی تاں ہالی بُڑھے چھڑے نُۄں چھُہارا لگّݨ والی گلّ جاپدی ہَے۔ اِنہاں دا ٹِکٹاں والا کمّ کۄئی بہُتا بکھیڑِیاں والا نہِیں۔ دائویدار تھۄڑھے٬ سِیٹاں بہُتِییاں٬ اتے پارٹِییاں وی چار۔

بڑے سمیں پِچھّۄں ’آپ‘ وِچّۄں لۄکاں نُۄں اِکّ اُمِید لِشکی سی٬ پںجّاب وِچّ دِلّی واںگ۔ پر ہئُمَیں ڈںگّے آگُۄ ہر تھاں راجکُمار بݨ کھلۄتے نیں۔ سِکھّ ارداس دے ’من نِیواں متّ اُچّی‘ بچن کئی وار ذِہن وِچّ گیڑے کڈھّدا ہَے۔ پر اِس مچّی اپھری-تپھری وِچّ منچلے اِہنُۄں ’من اُچّا٬ متّہَے ای نئیِں‘ کہِݨ لگّ پَیںدے ہن۔ جِدّاں راجنیتا کہِںدّے تاں ہن ’راج نہِیں سیوا‘ ساڈا مِشن ہَے۔ سچّائی وِچّ ’سیوا نہِیں راج‘ اتے میوے اِکٹھّے کرن ’تے ہی وۄٹر بھگواناں دا سارا کُجھ داء ’تے لا دِتّا جاںدا ہَے۔ میوے کھاںدِیاں جۄ بچِیا٬ اُہ ’سیوا ہی سیوا‘ سمجھۄ بھائی! اِکّ مَۄکا ہۄر دِئۄ۔ جۄ پِچھلے دساں سالاں وِچّ نہِیں ہۄ سکِیا ہُݨ ویکھِئۄ ہتھّاں ’تے سرہۄں جما دِیاںگے٬ آدِ اِتیادِ۔ اِہ گلّاں سُݨدے سائۄُ رام لال تے شام سِںگھّ جۄ 60 سالاں تۄں اِہ باتاں٬ جُملے سُݨدے آئے ہۄݨ تے ہُݨ اگلی دُنِییاں ولّ تِیارے کری بَیٹھے ہۄݨ تاں اِکّ آواذ وِچّ بۄل اُٹھّدے نیں ’پِیارِئۄ اِہ راجنِیتی اے٬ راجنِیتی! ایتھے راجنِیتی گھٹّ کُۄٹنِیتی بہُتی جے! سِیاست سیوا نہِیں۔ کُرسی سیوا جے۔ مکسد کُرسی ہتھِیائُݨی اتے پھِر کائِم رکھّݨی۔ کاہدے لئی؟ نِرۄل میوے چُۄںڈݨ واستے۔ بچ کے لۄکۄ٬ بئی بچکے! پتا نہِیں اِس نیں ہۄر کِہڑے کِہڑے چھتّݨِیں ہتھّ پُیائُݨے نیں!

مَۄجُۄدا مانسِکتا اتے دھُںدُّۄکاری مہَۄل ویکھ٬ سبھ راجکُماراں٬ راجکُمارِییاں اتے وۄٹر پاتشاہاں اگّے اِکّ چھۄٹی جِہی کتھا پیش ہَے۔ مَیں آپݨے بچپن وِچّ اِکّ پھکّر پھکِیر دے بۄل سُݨے سن۔ یاد ہَے اُہ پھکّر ’کُںجّی لا دے رمذان جںدّرا جںگّالِیا گِیا‘ ہر ویلے٬ ہر وکت گُݨگُݨائُںدا رہِںدّا۔ بچپن وِچّ نانکے رہِںدِّیاں اِہ بۄل سُݨے سن۔ اُتھّے جٹّاں دا کہِییاں٬ کھُرپِیاں٬ داتِییاں دا کمّ کرن والا مِستری رمذان ہُںدّا سی۔ اسِیں سۄچݨا اِہ مِستری نُۄں آپݨے جںگّالے جِںدّے نُۄں چابی لوائُݨ لئی کُۄکدا پھِردَے۔ پر وڈّے ہۄئے تاں سمجھ پئی کِہ رمذان (جاں رمدان) اِسلامی کَیلںڈّر دا نَۄواں مہِینا ہَے٬ جِس مہِینے کُران اُجاگر ہۄئِیا سی۔ اجّ اُس پھکّر دے بۄل ہۄر وی چںگّی ترہاں سمجھ پَے رہے ہن۔ اُہ تاں پھکّر سی٬ آپݨی بُچکی مۄڈھے ’تے لٹکائی پھِردا۔ جںدّرا اُہنے کِیہنُۄں لائُݨا سی۔ اُہ تاں لۄکاں نُۄں رُۄہ تے آتما دے جںدّے (من) نُۄں کُران (الّہا پاک) دی کُںجّی لا سُچیت اتے چیتنّ کرنا چاہُںدّا سی۔ اجّ اُہ ’کُںجّی لا دے رمذان جںدّرا جںگّالِیا گِیا‘ دا پَیگام لِیڈراں اتے وۄٹراں نُۄں آپݨی ہۄݨی دا جِںدّا کھۄلہݨ لئی کہِ رِہا۔ اِس ہۄݨی دی کُںجّی ساڈے ہتھّاں وِچّ ہَے۔ سرمائیداراں اتے اُنہاں دِییاں داسِییاں سِیاسی پارٹِییاں ساڈے سمُچّے وِکاس دا بُۄہا بںدّ کری بَیٹھِییاں نیں۔ اُنہاں دے سمارٹ پھۄن تاں نِرۄل چھلاوے نیں٬ اسل ہلّ رُذگار ہُںدّا ہَے۔ جِدّاں اگّے تُسِیں دِلّی دی واگڈۄر (پُۄری ناں سہی چلۄ ادھّ-پچدھّی ہی سہی) ’آپ‘ نُۄں سَۄمپی ہَے٬ ایداں اِتھّے پںجّاب وِچّ وی اِکّ مَۄکا نویں بدل نُۄں مِلݨ دِییاں آساں تے کۄشِشاں کرنِییاں چاہِیدِییاں نیں۔ اِہ پُۄرا راج ہَے۔ اِتھّے ’آپ‘ کھُلّہکے نَۄجواناں نُۄں سِکھِّیا٬ سِہت اتے رُذگار دے مَۄکے دیویگی۔ پںجّاب٬ مُڑ بلَۄری پاݨِییاں والی دھرتی اتے اݨخِیلے گبھّرُۄیاں دی دھرتی بݨ سکیگا۔